Sự can thiệp và chính trị hóa: Số phận của bộ máy tư pháp và tính hợp pháp

Thái độ coi thường đối với tinh thần của hiến pháp được thể hiện trong những hành động này cũng được phản ánh trong cách đối xử từ ngữ trong hiến pháp và các quy phạm luật pháp khác. Erdogan đã phớt lờ điều 101 của hiến pháp, trong đó quy định tổng thống phải từ bỏ tư cách thành viên trong đảng và từ chức nghị sĩ quốc hội ngay sau khi được bầu. Erdogan vẫn giữ nguyên tư cách thành viên tại 2 tổ chức nói trên, đảm bảo rằng ông đã đưa Davutoglu làm người kế nhiệm và chỉ từ chức nghị sĩ quốc hội sau khi chính thức nhậm chức Tổng thống.

Khi xét tới sự mạnh mẽ của giới tinh hoa quyền lực mới, đang tồn tại nguy cơ không chỉ hiến pháp và luật pháp đánh mất vai trò kiềm chế và chỉnh sửa của mình đối với giới hành pháp, mà điều tương tự cũng đang diễn ra với bộ máy tư pháp.

Ngay sau khi các cuộc điều tra tham nhũng chống lại một số thành viên trong nội các của Erdogan được tiến hành vào tháng 12/2013, chính phủ Erdogan đã gây áp lực lên Hội đồng Thẩm phán và Ủy viên công tố Tối cao (SBJP), theo luật là một cơ quan độc lập tự quản của bộ máy tư pháp. Chính phủ đã đạt được những thay đổi trong thành phần của hội đồng này và thuyên chuyển công tác các ủy viên công tố và thẩm phán điều tra cáo buộc tham nhũng, cũng như giới hạn nhiều hơn phạm vi các cuộc điều tra được thực hiện bởi ủy viên công tố nhà nước thông qua một sắc lệnh. Một chương trình cải cách bộ máy tư pháp được đưa ra một cách vội vàng và áp lực lên SBJP nhằm chỉ định các thẩm phán dễ bảo đã đảm bảo cho chính phủ có được ảnh hưởng lên các quyết định sơ thẩm và phúc thẩm mà liên quan tới việc bỏ tù và bắt giữ. Sau khi các thẩm phán và ủy viên công tố có liên quan bị thay thế, không có gì đáng ngạc nhiên khi các vụ điều tra tham nhũng đang được tiến hành chống lại 4 bộ trưởng của Erdogan và con trai ông Bilai đã bị rút lại.

Ngoài việc can thiệp vào bộ máy tư pháp, chính phủ còn lợi dụng các tiêu chuẩn thấp để chính trị hóa các vụ truy tố. Ví dụ, các vụ điều tra nói trên đã bị rút lại với lý do các nhà điều tra có liên quan tới một âm mưu lật đổ chính phủ và các ủy viên công tố và cảnh sát phải đối mặt với cáo buộc này. Các cáo buộc “lật đổ chính phủ” và phá vỡ trật tự chính trị cũng được đưa ra cho các thành viên lãnh đạo một câu lạc bộ hâm mộ bóng đá, mà đóng một vai trò quyết định trong các cuộc biểu tình tại công viên Gèzi ở Istanbul vào mùa Hè năm 2013. Cũng trong vụ này, các ủy viên công tố đã chính trị hóa phiên tòa bằng việc tập trung vào cái được cho là các ý đồ chính trị hơn là những tội ác cụ thể có thể chứng minh được.

Thủ tướng Davutoglu cũng ủng hộ quan điểm này trước thềm cuộc bỏ phiếu bầu chọn các thành viên SBJP vào ngày 12/10/2014, nói rằng ông muốn chấm dứt sự kiểm soát của bộ máy tư pháp đối với nền chính trị sau khi được bầu làm lãnh đạo AKP. Trong tuyên bố mới nhất, Davutoglu cũng khẳng định rằng một phần bộ máy tư pháp đang chịu ảnh hưởng từ nước ngoài. Tuyên bố này dường như sẽ báo trước các bước đi tiếp theo để định hình bộ máy tư pháp theo mong muốn của chính phủ.

Một cơ quan tình báo mạnh hơn, lớn hơn

Ngoài nhiệm vụ phản gián, Cơ quan Tình báo Quốc gia (MIT) cũng chịu trách nhiệm cho cả công tác tình báo trong nước và nước ngoài. Cơ quan này chia sẻ trách nhiệm thu thập thông tin tình báo trong nước với cơ quan tình báo của cảnh sát, lực lượng hiến binh và ban tham mưu, việc này đã tạo ra sự kình địch và xung đột giữa các cơ quan nói trên trong một thời gian dài.

Cho tới giữa những năm 1990, MIT được coi là lãnh địa của quân đội. Chính phủ AKP đã lần đầu tiên thành công trong việc thiết lập một hệ thống thứ bậc rõ ràng của các cơ quan và đặt MIT ở vị trí hàng đầu. Hiện nay MIT là công cụ chính sách đối nội và đối ngoại của chính phủ. Các cuộc đàm phán với đảng PKK của Abdullah Őcalans đã được tiến hành thành công qua các kênh của MIT, và cơ quan này tiếp tục chịu trách nhiệm cho việc điều phối sự hợp tác chính thức và không chính thức với các nhóm Sunni và Salafist chiến đấu trong cuộc nội chiến tại Syria. Một bước đi vào tháng 1/2014 nhằm tìm kiếm một sự xem xét của tòa án đối với các hoạt động này đã kết thúc với cáo buộc chống lại các sĩ quan điều tra của lực lượng hiến binh và việc ngăn chặn đưa thông tin cho báo chí. MIT cũng sắp xếp việc thả các tù nhân là thành viên của lực lượng Nhà nước Hồi giáo (IS) để đổi lấy 46 con tin người Thổ Nhĩ Kỳ, diễn ra vào ngày 19/9.

Vào tháng 5/2010, cố vấn của Erdogan là Hakan Fidan đã được bổ nhiệm làm lãnh đạo của MIT. Từ năm 2012 đến năm 2014, ngân sách của MIT đã tăng lên 40,2% và những sự gia tăng thêm nữa đã được lên kế hoạch trong các năm tiếp theo. Trong nửa đầu năm 2011, chính phủ đã chuyển quyền kiểm soát đối với cơ sở nghe lén lớn nhất của Thổ Nhĩ Kỳ từ quân đội sang cho MIT. Tình trạng bỏ bê về kỹ thuật cũng như những tiết lộ đáng xấu hổ về các tướng lĩnh hàng đầu đã tạo điều kiện cho bước đi này, như là một phần trong chiến lược của chính phủ nhằm phá vỡ quyền lực đối nội của quân đội. Phản ứng trước các cuộc điều tra chống lại Hakan Fidan vì “làm việc cho PKK”, được thực hiện bởi các công tố viên thân cận với Fethullah Gülen, chính phủ thông qua quốc hội đã vội vã giới thiệu một đạo luật nhằm củng cố quyền được miễn trừ của các đặc vụ tình báo vào tháng 3/2012. Vào tháng 8/2014, quyền lực của MIT được mở rộng để ban cho cơ quan này sự tiếp cận gần như không bị giới hạn đối với tài liệu và hồ sơ của tất cả các cơ quan nhà nước, tòa án và thể chế phi nhà nước. Quyền hạn của MIT cũng được mở rộng để tiến hành các biện pháp nghe lén điện tử và kỹ thuật số trên quy mô lớn mà không có sự kiểm soát của tòa án. Việc thành lập một ủy ban thuộc quốc hội nhằm giám sát cơ quan tình báo, vốn được lên kế hoạch vào tháng 4/2014, vẫn chưa được tiến hành.

Các cuộc đàm phán hòa bình với PKK: Sự thay thế cho dân chủ hóa?

Những người bảo vệ Erdogan lập luận rằng quan điểm cứng rắn của ông là chấp nhận được về mặt chính trị, vì chỉ có ông và AKP sẵn sàng đưa các cuộc đàm phán với PKK đi tới kết thúc. Theo họ, thỏa thuận ngừng bắn kéo dài 18 tháng và việc công nhận bản sắc, các quyền và yêu cầu của người Kurd đạt được trong thời kỳ này đại diện cho những bước đi quan trọng tiến tới dân chủ và là điều kiện tiên quyết cho những tiến bộ tiếp theo.

Nhưng cho dù lý thuyết rằng sự dân chủ hóa không thể tiến lên phía trước mà không có một giải pháp cho vấn đề người Kurd đúng tới đâu, sự đánh đồng tự do văn hóa lớn hơn với tự do chính trị lớn hơn vẫn còn nhiều vấn đề.

Trong nhà nước Kemalist trước khi Erdogan nắm quyền, sự ngăn chặn một cách cố ý người Hồi giáo sùng đạo, người Kurd, người Alawite và người không theo đạo Hồi đã thiết lập một thuyết nhất nguyên về mặt văn hóa mà cản trở hay ngăn chặn hoàn toàn sự tham gia vào chính trị của các nhóm này. Nhưng nhà nước Kemalist lại mang tính đa nguyên về mặt chính trị. Các đảng phái chính trị khác nhau có cơ hội thành lập chính phủ, trong khi tòa án và quyền lực phủ quyết như quân đội – dù có được hợp pháp hóa một cách dân chủ hay không – kiềm chế quyền lực của chính phủ. “Nước Thổ Nhĩ Kỳ mới” của Erdogan chắc chắn mang tính đa nguyên về mặt văn hóa nhiều hơn nhà nước Kemalist, nhưng lại bị thống trị bởi một thuyết nhất nguyên về mặt chính trị. Chỉ có một đảng phái mới có cơ hội thành lập chính phủ, quyền lực của bộ máy tư pháp đang ngày càng bị trói chặt, và các bên tham gia từng tận hưởng quyền lực phủ quyết đang bị cô lập.

Tóm tắt: Cán cân quyền lực bên trong “nước Thổ Nhĩ Kỳ mới”

Không như Chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ và giới báo chí thân chính phủ của nước này muốn mọi người tin vào, nền dân chủ đang phát triển không phải là đặc trưng cho “nước Thổ Nhĩ Kỳ mới” của Erdogan, cũng như sự hội nhập thành công của cộng đồng người Hồi giáo bảo thủ vào quá trình đưa ra quyết định chính trị được cho là nhờ vào “nước Thổ Nhĩ Kỳ mới” của Erdogan. Đúng là AKP đã đạt được cả hai điều trên, nhưng quá trình này đã diễn ra trong giai đoạn 2005 – 2011 hơn là mới gần đây.

Đặc trưng cho tình hình hiện nay là sự củng cố quyền lực của một cá nhân và sự tương đối hóa đồng thời ảnh hưởng của các thể chế mà nếu không có chúng, sẽ không thể có được một nền dân chủ: các đảng phái chính trị (bao gồm cả AKP), quốc hội, bộ máy tư pháp, các bộ luật được soạn thảo và hiến pháp. Erdogan đứng ngoài tầm ảnh hưởng của đảng mình, cho dù đảng này vẫn giữ được quyền bá chủ đối với quốc hội. Sau một loạt sự thanh lọc, chính phủ đã nắm chắc trong tay bộ máy hành chính, đặc biệt là cảnh sát. Sự suy yếu của hệ tư tưởng Kemalist đã cướp đi của quân đội, từng là một thể chế quyền lực, khả năng huy động sự ủng hộ của công chúng ở mức tối thiểu mà cần thiết cho việc can thiệp vào quá trình chính trị. Giới báo chí, như đã được dẫn chứng một cách đầy đủ, bị phơi bày trước sức ép hiện nay từ một chính phủ đang đồng thời siết chặt sự kìm kẹp đối với bộ máy tư pháp. Cơ quan tình báo đã được nâng cấp cả về mặt tài chính và kỹ thuật, giành được quyền lực mở rộng và trên thực tế nằm dưới quyền của tổng thống.

Thế tiến thoái lưỡng nan của EU

Khi xét tới tình hình đã được phác họa ở trên, việc Thổ Nhĩ Kỳ vẫn đáp ứng các tiêu chuẩn Copenhagen mà là điều kiện tiên quyết về mặt chính trị để khởi động các cuộc đàm phán gia nhập EU là điều rất đáng ngờ. Điều này đem lại cho EU một thế tiến thoái lưỡng nan. Thổ Nhĩ Kỳ quá quan trọng về các mặt kinh tế, chính sách ngoại giao và an ninh để Brussels và các nước thành viên EU có thể dễ dàng quên đi việc gây ảnh hưởng lên Ankar. Nhưng họ không thể bỏ qua thực tế rằng động lực bên trong hướng tới dân chủ hóa mà được châm ngòi bởi sự trỗi dậy của AKP hiện đã kiệt quệ. Thời kỳ mà EU cho rằng lảng tránh kết nạp một nước Thổ Nhĩ Kỳ đã sẵn sàng và quản lý nguyên trạng là đủ đã chấm dứt. Ngoài ra, cũng tồn tại thực tế là EU đã thất bại trong việc đưa Thổ Nhĩ Kỳ hội nhập vào chính sách an ninh và đối ngoại của khối này ngoài các cuộc đàm phán gia nhập, cho dù một sự hội nhập như vậy có thể chỉ là tưởng tượng. EU chỉ có thể giành lại ảnh hưởng nếu khối này hồi sinh các cuộc đàm phán gia nhập.

Sự ủng hộ của người dân Thổ Nhĩ Kỳ đối với tư cách thành viên EU đã gia tăng đáng kể, từ 45% trong năm 2013 lên 53% trong năm 2014. Điều này cho thấy, trong thời kỳ khủng hoảng của hệ thống chính trị Thổ Nhĩ Kỳ, EU một lần nữa có thể trở thành ánh sáng dẫn đường cho những phát triển về dân chủ. Các lực lượng thế tục, người Alawite và thậm chí nhiều nhóm trong khối bảo thủ tôn giáo đang thấy bản thân phải đối mặt với sự đàn áp của chính phủ. Với bối cảnh như vậy, các tiêu chuẩn của châu Âu về các quyền cơ bản, tự do báo chí và tư pháp lại có thể trở thành mẫu số chung cho một phe đối lập mờ nhạt và thường không có cảm hứng.

Một bước đi cụ thể tiến tới việc tiếp thêm sinh lực cho các cuộc đàm phán và truyền động lực mới hướng tới dân chủ hóa sẽ là gây áp lực lên Chính phủ đảo Cyprus để họ từ bỏ việc ngăn chặn các cuộc thảo luận về chương 23 (tư pháp và các quyền cơ bản) và chương 24 (an ninh, tự do và công bằng). Một bước đi khác có thể bao gồm các yêu cầu cho pháp trị và sự minh bạch trong các cuộc thảo luận về du lịch miễn thị thực và xem xét lại liên minh hải quan, hai vấn đề mà Thổ Nhĩ Kỳ đều rất quan tâm.

Nguồn: Viện Nghiên cứu các vấn đề quốc tế và an ninh (Đức) – 10/2014

CVĐQT – 12/2014

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s