Chính xác là từ cũng những lý do này – những mối quan tâm ích kỷ đến những vấn đề của cấp trên – ít ra họ cũng không áp đặt nền dân chủ theo chuẩn mực của mình ở những nơi mà chính quyền chuyên chế đảm bảo thực hiện những lợi ích chiến lược của họ. Ví dụ như ở Ai Cập, Saudi Arabia, Pakistan hay các nước hậu Xôviết Azerbaizan và Turkmenistan, vẫn còn rất xa dù chỉ là những chuẩn mực dân chủ của các nước Đông Âu sau chuyển đổi. Với toàn bộ sự ồn ào chính thức về hiện đại hóa và chủ nghĩa đa nguyên, ở Jordan có tới 77% dân số nhận định rằng, không thể chỉ trích chính quyền mà không sợ bị phạt, còn gần 16% cho rằng có thể làm điều đó. Nền dân chủ rất được quan tâm, nhưng những lợi ích mang tính chiến lược về quân sự, kinh tế, đặc biệt là năng lượng còn được quan tâm hơn nữa. Mọi thứ đều có chỗ của mình.

Một điều rất quan trọng, điểm tựa của nền dân chủ ở một số nước khác cũng có được từ việc biết ỉm đi sự phản đối dưới nhiều hình thức khác nhau. Bởi một khi đã là dân chủ, thì kể cả ai đó có không thích điều gì đấy, vẫn buộc phải như vậy, bởi đây là sự nhất trí với nền dân chủ. Tham gia biểu tình có thể là  những người nông dân không có ruộng đất hoặc những nữ y tá với đồng lương ít ỏi, phẫn nộ với chính quyền có thể là những người phản đối tên lửa hoặc cơ sở của lực lượng hải quân, nhưng họ biết nói gì một khi những quyết định mà họ phản đối chính là do chính quyền dân chủ đưa ra?

Trong khi nền dân chủ tước vũ khí của người này nhưng lại trang bị cho người khác thêm lý lẽ. Nền dân chủ chắp cánh, nhưng cũng có thể lập lại trật tự tốt hơn cả cảnh sát. Nền dân chủ có thể truyền cảm hứng, nhưng cũng có thể kết thúc một cách tàn bạo. Có thể chiến thắng một cuộc chiến, nhưng lại thất bại trong một cuộc bầu cử, là điều mà không chỉ riêng Churchill đã trải nghiệm. Khó có thể phản đối chính quyền dân chủ theo cách khác hơn là tước đoạt quyền lực của nó trong các cuộc bầu cử dân chủ. Và có thể thấy rằng, trong phần lớn các trường hợp – không kể một số ít các các “tai nạn” như những quyết định không chính xác của những cử tri cầm quyền ở Argentina, Venezuela, Nicaragua, Belarus, Iran – biện pháp này là vô cùng hiệu quả.

Trước vòng bầu cử tổng thống thứ hai mang tính quyết định tôi có hỏi Đại sứ mới của Hoa Kỳ, rằng việc ai sẽ là người chiến thắng có ý nghĩa như thế nào đối với đất nước ông, ông đã trả lời rằng về nguyên tắc thì chẳng có ý nghĩa gì hết, bởi người nào cũng bảo vệ cho các lợi ích của Mỹ, còn lại thì không phải việc của họ. Ba người tiền nhiệm của ông còn không giấu giếm, rằng họ còn đại diện cho các nhà đầu tư Mỹ và mối liên kết quân sự – công nghiệp hơn cả các công dân. Và đúng như vậy. Trong thực tế, mọi người quan tâm chính là đến những lợi ích của mình chứ không phải của người khác. Chỉ cần chú ý xem họ nói gì. Bởi – như chúng ta vẫn biết – lời nói mang ý nghĩa. Không chỉ trong ngoại giao.

Liệu một nền dân chủ như vậy – lúc này thì mềm, lúc khác thì rắn – có lợi cho tăng trưởng kinh tế? Để được như vậy trong một tương lai gần là một điều thật đáng ngờ. Bởi bắt buộc phải nâng cao hiệu quả lao động và sản xuất của nguồn vốn hay – theo một khái niệm khác – cải thiện một cách đáng kể mức độ an toàn quay vòng vốn và mở rộng hoạt động kinh doanh. Tuy nhiên, tất cả những biểu hiện này chỉ được bộc lộ trong một khoảng thời gian dài, cùng với việc xây dựng những thể chế hữu ích và một chính sách vĩ mô hợp lý. Trong nhiều trường hợp, một nền dân chủ non trẻ, mới nổi không hợp lý những tranh cãi về kinh tế, không rút ngắn quy trình đưa ra quyết định, mà chỉ làm cho chúng phức tạp thêm lên và kéo dài hơn.

Có thể tạm dừng lại ở nhận định, rằng về lâu dài, không có gì tác động tốt tới tăng trưởng kinh tế như nền dân chủ. Vâng, nhưng “về lâu dài” có nghĩa là rất nhiều những quãng ngắn cộng lại, mà về điều này tôi biết rất rõ với tư cách của một người chạy marathon. Ngoài ra, nhiều cái gọi là nền dân chủ – cho dù là ở các nước Latinh hay Phi châu – chỉ là những nền dân chủ trên danh nghĩa, mang tính hình thức. Có những cuộc bầu cử, nhưng không có sự chọn lựa. Ít ra thì cũng không phải do vox populi (dư luận quần chúng) chỉ đạo. Nó chỉ là công cụ điều hành của nhóm cầm quyền chọn lọc, đại diện cho những nhóm nhỏ lợi ích. Cá nhân, nhưng thường lại rất nhất quán với những lợi ích từ bên ngoài mà về nguyên tắc cũng khá chọn lọc.

Trong những giai đoạn trưởng thành khác nhau (trong đó có cả ý thức, nền kinh tế là gì và nó điều hành theo những nguyên tắc nào) đã có thời có cả những quốc gia mà hiện đang là những quốc gia phát triển nhất. Không chỉ trích họ bất cứ điều gì ngoài những điều cần thiết, phải nhớ rằng, một vấn đề cơ bản nhất như quyền bầu cử của phụ nữ mà cho ãmi tới gần đây mới được thực hiện. Ở nhiều nước, trong thế kỷ XX, trong đó có Thụy Sĩ – một nước phản đối nền dân chủ trực tiếp với nhiều cuộc trưng cầu dân ý – đột nhiên vào năm 1971 phụ nữ mới được tham gia bầu cử! Không một quốc gia nào trong khu vực văn hóa Tây Âu có quyền bầu cử rộng rãi vào thời kỳ mà mức độ phát triển tương đương với mức độ phát triển của châu Phi hiện nay. Không hiểu bằng con đường riêng của mình, mọi chuyện sẽ diễn ra như thế nào nếu như các nước Tây Âu vào mấy trăm năm trước đây đưa thể chế đầy đủ vào các cuộc bầu cử dân chủ, khi mà mức độ sản xuất thấp như vậy và mức độ mù chữ hẳn cao như vậy (và bỏ qua các vấn đề kinh tế), như những nước nghèo nhất trong thời đại chúng ta? Chúng ta hẳn đã có những cuộc bầu cử rộng rãi, tự do và bình đẳng ở châu Âu ngay từ thời Trung Cổ. Điều này có nghĩa như thế nào, chúng ta không biết được, vì lịch sử đã xảy ra rồi. Và lịch sử dạy chúng ta rằng, ở đâu mà chính thể chuyên chế được khai sáng, sự phát triển sẽ diễn ra nhanh chóng. Ở đâu mà tăm tối ngự trị, thì bầu cử cũng không giúp được gì nhiều. Nếu khác đi, thì ở chỗ này hay chỗ khác cũng sẽ nhanh chóng dẫn tới tình trạng đó.

Hiện nay việc công kích thể chế dân chủ dân sự, đặc biệt là những quyền bầu cử chung mà thiếu chúng thì không thể nói đến dân chủ, nhưng bản thân chúng lại không dân chủ, đang bị coi là hoàn toàn thiếu chuẩn xác. Nhưng có gì phải nói dối; vấn đề đang tồn tại. Nó dẫn tới chỗ, vì sự phức tạp về kỹ thuật của những vấn đề liên quan đến vận hành và phát triển kinh tế – vì không hiểu những cuộc tranh cãi diễn ra vì cái gì và cuộc chơi đi đến đâu; vì không có lượng thông tin thích hợp về tình trạng của vấn đề – đôi khi xã hội tiến hành những cuộc bầu cử tồi tệ. Tồi tệ có nghĩa là chúng làm hại chính họ, bởi chúng đưa vào chính quyền những chính trị gia là những người muốn thực thi kế hoạch ít ra cũng không phục vụ cho những người đã bầu ra họ. Khi đó phải làm gì?

Biết làm sao được, phải chờ thôi, cho tới khi mọi người hiểu được và cùng với thời gian (bị hoài phí từng phần dưới góc nhìn về khả năng phát triển) chọn ra được người cần thiết. Tiếc là thời gian này có thể kéo quá dài. Dài đến mức trong khi dân tộc này đã bứt lên phía trước, thì ở một số dân tộc khác đã bị mất đi vĩnh viễn nhiều cơ hội. Bởi cho dù trí khôn dân tộc thường lớn hơn trí không của tầng lớp được đắc cử, đúng như câu ngạn ngữ: “cái gì chậm sẽ không chạy mất”, ít khi được kiểm chứng đối với phát triển kinh tế. Và một người Ba Lan (và không chỉ mình anh ta) đã khôn ra sau thiệt hại chính là vì rốt cuộc anh ta ngộ ra rằng tuy nhiên, những gì chậm trễ thì đã chạy mất…

Vấn đề bộc lộ ra sẽ khó hơn nhiều, khi chính sách kinh tế sai không phải theo kiểu tùy hứng, mà mang tính lịch sử. Khi đó một chính sách “dốt” có thể được quảng bá trong nhiều năm – thông qua các nhà bác học và những người chưa phải là bác học đủ loại, thông qua các trường phái tư duy của họ, các đảng, các phương tiện truyền thông và tổ chức phi chính phủ (bao gồm cả những tổ chức tôn giáo hùng mạnh và các loại nhà thờ) – như một chính sách “khôn ngoan”. Ilia Erenburg, nhà thơ, nhà văn và nhà báo Nga nổi tiếng đã nói rằng sự ngu xuẩn là một hiện tượng phi chế độ. Và mặc dù ý ông muốn nói đến sự ngu xuẩn mà ông quan sát được trong thời kỳ Xôviết trước (ông sống vào những năm 1891 – 1967), mà ít ra thì khi đó sự ngu xuẩn đã không bị loại bỏ cùng với chế độ mà nó phải chịu đựng, thì sự đúng đắn của ông vẫn mang tính tổng quát. Cả cuộc cách mạng tiếp theo, mà lần này là phản cộng sản – và cả sự phát triển của chủ nghĩa tân tự do – cũng không loại bỏ sự ngu xuẩn. Đây quả là một hiện tượng phi hệ thống kỳ lạ, bởi nó phụ thuộc vào một điều gì đó nhiều hơn là bản thân hệ thống xã hội – chính sách. Một hệ thống hoàn toàn không chứa đựng điều gì đó ngu xuẩn đang và sẽ là điều không tưởng. Cũng có thể đó chính là điều không tưởng mà chúng ta tiếc nuối nhiều hơn so với điều không tưởng với tần suất phổ biến.

(còn tiếp) 

TH: T.Giang – SCDRC

Nguồn tham khảo: Grzegorz W. Kolodko – Thế giới đi về đâu? – NXB TG 2010.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s