Với các dân tộc cũng kiểu như vậy. Theo cách của mình, mỗi dân tộc có thể chọn hoặc là tối tối học hành, hoặc là uống rượu. Xã hội, được gán cho những đặc tính giống như tính cách con người. Xã hội này được tuyên bố là chăm chỉ và tiết kiệm, xã hội khác – lười biếng và không biết lo xa. Xã hội này được coi là có ý thức kinh doanh, trong khi xã hội khác rất tùy tiện. Có những xã hội nổi tiếng là quy củ, nhưng cũng có những xã hội rất lộn xộn. Theo nghĩa đen và ẩn dụ. Xã hội này hiếu khách, xã hội khác trong nhiều năm không cho khách bước qua ngưỡng cửa nhà mình. Có những dân tộc và sắc tộc nổi tiếng vì tính hiếu chiến và có những dân tộc luôn luôn ôn hòa và yêu hòa bình. Người Scotland luôn được liên tưởng đến tính keo kiệt, người Gruzia đến thói lãng phí. Người Đức có tính kỷ luật rất cao nhưng bù vào đó lại thiếu tính hài hước, hoàn toàn trái ngược với người Ba Lan, do đó mà có thể giải thích trong một chừng mực nào đó vì sao những chuyến đi ở Đức là tuyệt vời nhưng ở Ba Lan lại vui hơn nhiều. Rõ ràng là ở đây có nhiều sự rập khuôn và các dân tộc khác nhau – nhất là những dân tộc láng giềng với nhau – thường phàn nàn lẫn nhau về cùng những điểm yếu.

Từ những thời xa xưa nhất, con người đã nằm trong mối tương quan giữa các nền văn hóa. Khi con người bước qua chướng ngại vậy là mảnh vườn của mình, thì đây là một sự kiện văn hóa, bởi anh ta sẽ gặp những người khác. Sự đa văn hóa theo nghĩa như vậy có tầm cỡ vi mô, bắt đầu từ mảnh vường theo đúng nghĩa đen của từ này cũng như vĩ mô, tức ở thượng tầng xã hội, dân tộc, nhà nước. Nó cũng có tầm cỡ xuyên quốc gia và toàn cầu. Không có gì thay đổi các đặc tính – của con người, các nhóm xã hội, các dân tộc – như các mối quan hệ giữa các nền văn hóa.

Trong đặc tính bao giờ cũng có những thuộc tính tốt và những thuộc tính xấu ở nhiều cung bậc khác nhau. Trong khi một số các thuộc tính bẩm sinh, thì một số khác được tiếp thu từ bên ngoài. Ai cũng biết rằng quả táo rơi không xa gốc táo (đây là câu ngạn ngữ của Ba Lan giống như câu ngạn ngữ Việt Nam con nhà tông không giống lông cũng giống cánh – ND). Nhưng ai cũng lại biết rằng, tuổi trẻ mà nhiễm phải thói hư thì về già khó mà sửa được. Khoảng một nửa tính cách của chúng ta là do gien quyết định, như vậy là chúng được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác (quả táo rơi), còn một nửa được hình thành trong quá trình sống, đặc biệt là trong giai đoạn sớm của cuộc đời.

Chúng ta được giáo dục trong gia đình, chúng ta sống trong các môi trường láng giềng, trường học, làm việc, chính trị, bạn bè khác nhau. Chúng ta tiếp thu những thói quen giúp ích cho sự tiến hóa và trưởng thành của nhân cách, nhưng – rất tiếc – cả những thói quen làm hỏng nhân cách. Những ứng viên giải Nobel của nửa sau thế kỷ XXI vẫn còn đang ở mẫu giáo hoặc trường tiểu học. Các kinh tế gia mà thậm chí chính họ cũng chưa biết rằng mình sẽ trở thành các nhà kinh tế học. Khi ấy cũng có cả những tên tội phạm sẽ lộ diện vào cùng thời gian đó. Lúc này, thậm chí chúng vẫn còn là những đứa trẻ ngoan ngoãn, những học trò gương mẫu. Và nếu như không thể thông qua quá trình giáo dục với những điều kiện thích hợp để biến dạng người thứ hai thành dạng người thứ nhất thì cũng có thể làm được rất nhiều để số người thông thái và trung thực nhiều hơn số người ngu dốt và đểu giả. Chẳng phải thông qua quá trình giáo dục và đào tạo – cả những mối tương tác xã hội mà trong đó vị thế của các phương tiện truyền thông đại chúng và Internet đang gia tăng mạnh mẽ – có thể tác động đến tính cách một cách đáng kể sao. Và các bậc phụ huynh, giáo viên, các tôn giáo và rất nhiều tổ chức đang cố gắng làm việc này. Với những kết quả khác nhau.

Với kinh tế cũng có phần giống như vậy. Kinh tế cũng có những “đặc tính” khác nhau. Những thuộc tính “bẩm sinh” và “tiếp thu được”, mặc dù chúng ta không thể nói chính xác tỷ lệ giữa chúng là bao nhiêu. Tôi cho rằng hiện nay, những thuộc tiếp “tiếp thu được” chiếm ưu thế, nhưng theo cách khác nhau trong những xã hội khác nhau. Xã hội giống hệt con người. Xã hội này học nhanh hơn, xã hội khác chậm hơn. Xã hội này nhanh chóng quen với những thuộc tính tiến bộ, trong khi xã hội khác tiếp thu những thay đổi mang tính bảo thủ hơn. Cũng có những xã hội mà trải qua nhiều thế hệ hoặc nhiều thế kỷ vẫn không học được mấy những điều tốt đẹp.

Có thể đưa ra nhiều thí dụ. Chẳng hạn như Chile và Czech. Nếu so sánh hai quốc gia này vào 25 năm trước đây, chúng ta thấy có sự khác biệt cơ bản. Ngày nay hai nước có rất nhiều điểm giống nhau và những đặc tính chung, bởi cả hai nước này đều học được rất nhiều về việc đưa những hoạt động kinh tế có ý nghĩa vào nền kinh tế toàn cầu hóa. Tương tự như vậy với hai nước Argentina và Hungary. Chỉ cần một thế hệ. Gần hoặc là tận. Một phần tư thế kỷ trước, đây là hai hệ thống khác nhau về cơ bản và văn hóa kinh tế cũng khác nhau, giờ đây có thể chỉ ra rất nhiều sự tương đồng về cơ cấu và thể chế. Không còn là sự giống nhau chỉ ở vẻ ngoài trên phố và ngoài đồng, những bối cảnh đã xuất hiện từ trước – là điều mà Alan Parker đã tận dụng rất giỏi khi quay Evita cả ở Buenos Aires cũng như ở Budapest, trên những cánh đồng hoang của Argentina cũng như trên thảo nguyên của Hungary – mà cả bên trong, những cái làm sáng tỏ cách thức vận hành và sự phát triển của nền kinh tế.

Những thuộc tính bẩm sinh với chức năng là sức mạnh của truyền thống văn hóa cũng như cơ cấu của sức ì thể chế và sự bước đi trên con đường phụ thuộc đã chọn trước, có xu thế tiếp diễn. Đôi khi quá lâu, bởi chúng gây tổn hại; đôi khi rất kịp thời bởi chúng có lợi cho sự tiến bộ của KHKT và hoạt động kinh doanh. Phải nói thật là nỗi mong muốn có một “Evita mới” ở Argentina còn lớn hơn gấp nhiều lần nỗi mong muốn có một nhà vua mới ở Hungary. Đến mức mà Cristina Fernandez de Kirchner dễ dàng chiến thắng trong cuộc bầu cử tổng thống vào mùa thu năm 2007 ngay ở vòng đầu. Bởi xã hội có – cũng như con người – tình cảm và nỗi oán hận của mình. Nhiều khi sau nhiều năm, thậm chí ngay cả khi biết rằng điều đó không có lợi cho sự phát triển, nhưng xã hội vẫn không thể thoát ra khỏi những nỗi oán hận đó. Hơi giống với thói phàm ăn. Cần phải thôi, phải bỏ, nhưng lại không thể hoặc đơn giản nhất là không muốn.

Những thuộc tính mới được tiếp thu thông qua việc học tập trong quá trình xây dựng thể chế mới cũng như thực hiện chiến lược và chính sách phát triển kinh tế tích cực. Giống như trường hợp của một người mà ở người đó có thể tạo nên những tích được xã hội mong muốn và hình thành đặc tính cá nhân tốt của anh ta, trong kinh tế cũng có thể tạo nên những thuộc tính tích cực, mang lại cho nền kinh tế đặc tính có lợi cho sự phát triển. Nếu như gánh nặng về gien quá cản trở, thì càng cần phải nỗ lực đào tạo và giáo dục nhiều hơn chứ không nên ca thán trời đất hay gần hơn là các bậc phụ huynh. Nếu di sản văn hóa của việc mở rộng kinh tế không giúp được gì, thì cũng cần phải nỗ lực hơn trong việc khuyến khích phát triển kinh tế thay vì oán trách lịch sử hay gần hơn, những êkíp làm kinh tế trước đây.

Với bối cảnh may mắn thì không cần cả mấy thế hệ cho việc này. Và tiếc thay, ngược lại cũng vậy. Bởi có thể dễ dàng làm hỏng những cơ hội sáng tạo nên “đặc tính tốt” như vậy của nền kinh tế, nghĩa là vì sự phát triển của nó. Chỉ cần so sánh những nước láng giềng với nhau như Chile với Argentina, Costarica với Honduras, Dominica với Haiti, Senegal với Guine, Ba Lan với Ukraine, Slovenia với Slovaskia, Qatar với Bahrain, Malaysia với Philippines thì thấy rằng không phải điều kiện tự nhiên (giống nhau) hay vị trí địa lý (cũng giống nhau) đã khiến cho nhữn gnước đầu trong các cặp này bỏ xa những nước thứ hai về phát triển trong vòng một phần tư thế kỷ gần đây.

Văn hóa – cũng giống như tính cách – liên quan chặt chẽ với động cơ và nguồn cảm hứng. Người Nga từ xa xưa đã có câu như thế này: từ một miếng gỗ có thể làm ra một bức tượng thánh cũng như một cây dùi cui. Chính là thế đó. Xuất phát từ cùng những biện pháp hay những biện pháp giống nhau, có thể có động cơ và nguồn cảm hứng khác nhau. Và chính những điều này quyết định chất lượng của sản phẩm cuối cùng của việc đầu tư vào hoạt động sản xuất. Tất nhiên, với giả thiết rằng trình độ cần thiết để tạc tượng và đẽo dùi cui là như nhau, mà điều này thì thực tế là không thể. Nhưng trong dân chúng ẩn chứa những kỹ năng khác nhau, và trong xã hội rất nhiều những kỹ năng đó tồn tại cạnh nhau. Vậy nên có thể làm hoặc dùi cui, hoặc tượng thánh. Hoặc cả cái này và cái kia theo những tỷ lệ khác nhau. Cũng có thể xảy ra tình trạng như thế này: những người có trình độ đẽo dùi cui nắm được quyền hành (không nhất thiết phải bằng vũ lực, nhờ những chiếc dùi cui ấy, bởi nhiều khi là thông qua bầu cử dân chủ hẳn hoi) và bóp chế những người có khả năng làm ra tượng thánh. Khi đó trên thị trường sẽ có quá nhiều dùi cui và quá ít tượng thánh. Các kinh tế gia sẽ nói là thị trường mất cân đối. Sự mất cân đối này sẽ dẫn đến sự mất cân đối của xã hội và chính trị, và tất cả ba cái mất cân đối này sẽ quay đầu chống lại sự phát triển kinh tế.

(còn tiếp) 

TH: T.Giang – SCDRC

Nguồn tham khảo: Grzegorz W. Kolodko – Thế giới đi về đâu? – NXB TG 2010.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s