Ở đây động cơ giữ vai trò then chốt. Để làm bất cứ điều gì – đưa ra ý tưởng, lập dự án, tổ chức, điều hành, sản xuất, phân chia, chuyên chở, cất giữ, bán, mua – đều phải muốn. Nguyện vọng đưa ra một hoạt động kinh tế nào đấy xuất phát từ dưới lên là cơ sở cho động cơ tốt hơn nhiều so với sự bắt buộc từ bên ngoài. Trong kinh tế chúng ta gặp phải sự áp đặt kinh tế, nhưng chỉ trong những phạm vi nhất định. Tuy nhiên, ở đây cần phải nhấn mạnh rằng, chính lý thuyết tự do của chủ nghĩa tư bản (tự do, chứ không phải là sự lệch lạc của thuyết tân tự do) đã hình thành các nguyên tắc của cuộc chơi kinh tế một cách đúng đắn nhất, hơn bất cứ một cuộc chơi chung nào khác mang bản chất con ngời, trong đó có cả những cơ chế tâm lý riêng của động cơ. Và khai thác chúng. Chủ nghĩa tư bản không đâm quàng vào bụi rậm của việc thử tạo ra những “con người mới”, cũng như những điều không tưởng khác từ chủ nghĩa cộng sản, đạo Hồi đến khoa học xã hội của Nhà thời Thiên Chúa giáo, mà khai thác cực kỳ hiệu quả những đặc tính tự nhiên của con người. Tất nhiên là trong đó có cả những đặc tính xấu nhất như thói ích kỷ, tính tham lam tàn bạo, lòng hận thù, óc thiển cận chứ không chỉ những đặc tính mong muốn như sáng tạo, cần cù, tháo vát, biết lo xa, tằn tiện, đoàn kết tập thể.

Những thành quả và thành công lớn nhất trong quản lý vi mô (ở cấp công ty) và trong chiến lược phát triển kinh tế – xã hội (ở cấp nhà nước) không phải từ sự áp đặt kinh tế kinh điển mà có. Cả Henry Ford, người đã tiến hành cuộc cách mạng công nghiệp và phổ biến sản xuất ôtô vào đầu thế kỷ XX lẫn Mohamad Mahathir, nhà lãnh đạo của Malaysia vào cuối thế kỷ XX đều không bị ép buộc làm những gì mà họ có thể thông qua cạnh tranh. Họ có động cơ xuất phát từ tính cách cá nhân và từ nền văn hóa xã hội bao quanh họ. Có thể họ đã may mắn khi đưa thêm vào đó nhiều yếu tố khác nữa, song nếu thiếu động cơ thích hợp thì tất cả những cái đó cộng lại vẫn chưa đủ.

Bởi không có động cơ thì không có kinh doanh và không có những hoạt động có ý nghĩa. Không chỉ trong kinh tế. Nếu như trong nghệ thuật và khoa học, động cơ xuất phát từ cảm nhận riêng về các giá trị hay từ bản thân sự vươn tới cái đẹp và sự thật, thì trong kinh tế, nó phải hài hòa với sự có lý và đồng thuận với các nguyên tắc logic hành động trong việc làm kinh tế. Ở đây, chỉ riêng văn hóa là chưa đủ. Lịch sử cũng đã chỉ cho chúng ta thấy rằng, bên cạnh một nền văn hóa nhất định, cần phải đặt ra những thể chế hoặc điều chỉnh chính sách một cách thích ứng để cho giai đoạn đình trệ chuyển sang giai đoạn phát triển. Hoặc đẩy nhanh tốc độ của nó hoặc đơn giản là kiềm chế nó. Gần đây, chúng ta có thể nhìn thấy điều này một cách rõ nhất ở vùng Đông Nam Á. Cả ở các nền kinh tế sau chuyển đổi ở Trung – Đông Âu nữa. Còn ở phạm vi nhỏ hơn – kể cả về mặt văn hóa – tại các nước cộng hòa Trung Á sau Liên Xô, ở Mỹ Latinh và ở vùng Caribean. Ở mức độ thấp nhất là vùng Cận Đông, Châu Phi và ở Châu Đại Dương. Công việc kinh doanh, ngoài các khuynh hướng cá nhân của những người trong cuộc, là một hàm số của khoa học, kỹ thuật và chính sách. Trong đó chính sách có ý nghĩa đặc biệt đối với kích thích kinh doanh. Một mặt, như chúng ta đã thấy qua chuyến chu du ngắn vào lịch sử, chính sách có thể làm tổn hại đến công việc kinh doanh và dập tắt nó. Khi đó tình trạng đình trệ xảy ra. Nhưng mặt khác, khoa học và kỹ thuật không đủ khả năng để tự thâm nhập vào khu vực sản xuất. Khi đó chúng cần đến sự giúp đỡ. Trong trường hợp này không có biện pháp khuyến khích công việc kinh doanh nào tốt hơn là tác động đến động cơ thông qua các công cụ của chính sách kinh tế. Khi những công cụ được đưa ra một cách thích hợp, nếu một công việc nào đó là có lợi, thì sẽ được đảm bảo.

Công việc kinh doanh vừa là một thuộc tính của con người (cho dù không phải của tất mọi người), vừa là một kỹ năng. Năng khiếu bẩm sinh ở đây bao giờ cũng giúp ích rất nhiều, nhưng kỹ năng lại có thể học và dạy được.

Khi nhìn vào những thách thức của sự phát triển trong tương lai thật xa, thì thấy rằng những cuộc vận động cho tương lai xảy ra chính trong trường giao thoa giữa ba thể loại lớn này. Và mặc dò rõ ràng là văn hóa của những người theo đạo Tin Lành của Benalux hay tính cách Bắc Âu của người dân vùng Scandinavi sẽ có lợi cho phát triển hơn là nền văn hóa Hồi giáo của Saudi Arabia hay Sahel – cũng tương tự như trường hợp của mấy trăm năm gần đây – trong trường hợp thứ hai có thể hình dung ra cách đưa ra thể chế và chính sách và cố gắng để áp dụng chúng sao cho dân chúng của những vùng này cũng có thể phát triển nền kinh tế của mình. Với tất cả các hệ quả tích cực đối với xã hội và kinh tế thế giới. Bởi đây đâu phải chỉ là việc của họ một khi hệ quả – đối với vấn đề di cư, an ninh và phát triển – cũng là của chúng ta.

Một số các nước Hồi Giáo ngoài Ảrập cũng đã đạt được rất nhiều, ví dụ như Indonesia, đặc biệt là những nước có sự giàu có đa văn hóa, ví dụ như Malaysia. Là nơi mà những sắc tộc và tôn giáo khác nhau cùng tồn tại. Bên cạnh người Mã Lai có rất nhiều người Hoa và người Ấn, cũng có cả một số ít người châu Âu nữa. Bên cạnh đạo Hồi thì Thiên Chúa giáo cũng được mở mang, và phổ biến hơn là đạo Lão và đạo Phật. Và triết lý của hai tôn giáo cuối này rất có lợi cho sự phát triển. Và không còn gần nhau, trong tỉnh Aceh của Indonesia, một sự pha trộn như vậy không còn đúng nữa. Những người dân ở đấy tự giễu rằng, Aceh là từ viết tắt những chữ đầu của Asian-Chinese-European-Hindu. Tuy nhiên ở đó, một tác phẩm văn hóa như vậy không chỉ không đủ cho phát triển mà nó còn là một đám tro tàn chưa được dập tắt hoàn toàn xung đột. Sở dĩ như vậy là do thiếu những nhân tố cần thiết để chuyển hướng đa số phê bình mang tích cực, đặc biệt là hòa bình bền vững và sự lãnh đạo về chính trị có ý nghĩa – có tầm nhìn và không bị ảo tưởng. Một số người đôi khi gặp may vì gặp đúng điều đó. Phần lớn là do gặp được bối cảnh thuận lợi.

Vâng – hãy thử tách khỏi những lợi ích xung đột lẫn nhau một lúc thôi – nếu như vì sự kìm hãm giáo điều có nền tảng văn hóa nào đó mà việc xây dựng thể chế có định hướng ủng hộ phát triển bị hạn chế và gây khó khăn cho việc thực thi một chính sách kinh tế có ý nghĩa, thì coi như nền văn hóa đó đã tuyên án đối với dân tộc rằng, dân tộc này sẽ bước đi loạng choạng vì sự trì trệ trong kinh tế. Có thể tiếp nhận khẳng định này chỉ để tham khảo, nhưng ít nhất cũng không từ bỏ được việc tìm kiếm lý thuyết cho sự phát triển, mà lý thuyết đó cho thấy là nó giúp ích để chiến thắng hội chứng bất lực đó và thoát ra khỏi tình trạng đình trệ về khía cạnh thực dụng.

Có thể nói một cách tổng quát rằng, văn hóa xác định các giá trị và cách hành xử của mọi người xuất phát từ những giá trị đó. Bản thân văn hóa, tự nó không quyết định số phận của sự phát triển kinh tế, nhưng trong môi trường tự nhiên, xã hội và kỹ thuật cụ thể, cùng với thời gian nó tác động ngược lại, nhiều hơn đến môi trường xã hội và kỹ thuật, đến môi trường tự nhiên thì ở mức độ thấp hơn. Không phải từ bản thân văn hóa, mà kết hợp với nhiều yếu tố khác, nếu những yếu tố này được sắp đặt theo một tổ hợp cụ thể chúng có thể có lợi cho sự phát triển hoặc đình trệ. Tuy nhiên, về lâu dài, chính văn hóa quyết định ai thắng ai bại, ai sẽ giàu có, ai sẽ đói nghèo, nền kinh tế nào sẽ nở rộ, nền kinh tế nào sẽ tàn héo, dân tộc nào sẽ thịnh vượng, dân tộc nào sẽ hẩm hiu. Và như vậy là bởi vì trong văn hóa chứa đựng nhiều bối cảnh khác có ý nghĩa cùng quyết định đối với hoạt động kinh doanh và năng suất lao động của con người. Lúc thì văn hóa có tác động tích cực, lúc lại ảnh hưởng tiêu cực, bởi văn hóa có nhiều khuôn mặt khác nhau và gặp gỡ tình cờ với những yếu tố phụ khác nhau.

Tuy nhiên, nếu xem xét tương lai và các biện pháp định hình tương lai từ góc nhìn kinh tế, cần phải nhớ tới các điều kiện văn hóa chung, nhưng phải đặt chân lên vùng đất cụ thể. Bao giờ con người cũng hoạt động trong một môi trường văn hóa cụ thể, nhưng cũng luôn đưa ra những quyết định trong môi trường vật lý và kinh tế cụ thể, là điều mà các mô hình lý thuyết cũng hpải lưu ý một cách cụ thể. Mặc dầu liên tục có những nghiên cứu và đã có nhiều bước tiến bộ, nhưng cho tới lúc này không một lý thuyết nào về tăng trưởng và phát triển làm chúng ta hài lòng. Bởi chúng không làm sáng tỏ được tất cả các khía cạnh của đình trệ và phát triển và khi phân tích những trường hợp riêng biệt, chúng ta liên tục gặp khó khăn về diễn đạt hoặc là thấy rằng, thực tế không nằm trong cách tiếp cận khuôn mẫu hay đôi khi mâu thuẫn với chúng. Theo lý thuyết thì một cái gì đó phải tăng, vậy mà ở đây lại giảm. Theo lý thuyết thì một cái gì đó phải chảy từ nước giàu sang nước nghèo, nhưng lại xảy ra ngược lại. Lẽ ra phải xuất hiện khủng hoảng, nhưng nó lại không thèm vội. Hoặc hay xảy ra nhất là, điều lẽ ra không có gì khiến chúng ta phải ngạc nhiên thì lại tấn công chúng ta.

Tại sao lại xảy ra như vậy? Và có thể làm được gì với vấn đề này? Câu trả lời chúng ta sẽ tìm thấy trong cách tiếp cận với phương pháp trình bày về lý thuyết các quá trình tăng trưởng và phát triển kinh tế xã hội được đưa ra ở đây. Đã đến lúc phải vứt bỏ thuyết không tưởng của chủ nghĩa tân tự do du dương như một đĩa nhạc cũ và đưa ra một mô hình mới. Một mặt nó liên quan đến bộ phận mô tả (họa pháp) của kinh tế. Mặt khác, đây là chủ nghĩa thực dụng mới dựa trên lý thuyết này, liên quan đến bộ phận thủ tục (qui chuẩn). Trở lại với những lưu ý mang tính phương pháp luận trước đây, ở phương pháp họa pháp, lý thuyết này giải thích cho chúng ta về tình trạng của các vấn đề và những cơ chế đang điều hành các tiến trình kinh tế, còn ở phương pháp qui chuẩn, nó nói cho chúng ta biết hpải làm gì và làm như thế nào để mọi việc tốt hơn.

Như vậy, trước hết cần thoát khỏi mọi chủ nghĩa giáo điều, bởi nó đè nặng lên tư duy sáng tạo không kém gì sự dốt nát. Đôi khi thậm chí còn hơn. Chủ nghĩa giáo điều – chúng ta hãy nhắc lại – tốt trong tôn giáo, nhưng không tốt trong khoa học. Ở đây, những điều cần thiết là chủ nghĩa li khai, động lực liên tục tiến lên phía trước và giác quan xứng đáng với cải tổ và cách tân chứ không phải là chủ nghĩa truyền thống và chủ nghĩa bảo thủ.

Tiền bạc không đem lại văn hóa. Chính văn hóa, mà bản thân nó đã đáng giá rất nhiều, đem lại tiền bạc.

TH: T.Giang – SCDRC

Nguồn tham khảo: Grzegorz W. Kolodko – Thế giới đi về đâu? – NXB TG 2010.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s