Bất kể tài sản nào mà các khía cạnh kinh tế và xã hội của nó không được xác định trong một hệ thống quyền sở hữu chính thức thì rất khó tham gia thị trường. Làm sao có thể kiểm soát được lượng tài sản khổng lồ trong một nền kinh tế thị trường hiện đại, nếu không thông qua hình thức quyền sở hữu chính thức? Không có một hệ thống như vậy, bất kể việc mua bán một tài sản nào, ví dụ một bất động sản, sẽ đòi hỏi nỗ lực to lớn chỉ để xác định những căn cứ giao dịch: có thật người bán là chủ của bất động sản và có quyền bán nó không? Liệu người chủ mới có được những người thực thi quyền sở hữu chấp nhận là như vậy không? Các phương tiện hữu hiệu để loại trừ những người khác đòi quyền lợi là gì? Ở các quốc gia thế giới thứ ba và xã hội chủ nghĩa trước đây, rất khó trả lời những câu hỏi như vậy. Đối với hầu hết hàng hóa, không có nơi nào các câu trả lời được xác định một cách tin cậy. Đó là lý do vì sao việc bán hoặc cho thuê một căn nhà có thể kéo theo các thủ tục chấp thuận dài dòng và rối rắm liên quan đến tất cả hàng xóm. Đây thường là cách duy nhất để xác minh rằng, người chủ thực sự làm chủ căn nhà và không còn ai khác có đòi hỏi về nó. Đó cũng là lý do vì sao sự chuyển nhượng của hầu hết tài sản ở các nước không thuộc phương Tây lại bị hạn chế chỉ trong giới bạn hàng kinh doanh địa phương.

Như chúng ta đã thấy, vấn đề chủ yếu của các nước này không phải là thiếu tinh thần kinh doanh: những người nghèo đã tích tụ hàng ngàn tỷ đôla bất động sản trong 40 năm qua. Cái những người nghèo thiếu là khả năng tiếp cận dễ dàng đến các cơ chế quyền sở hữu có thể cố định một cách hợp pháp tiềm năng kinh tế của các tài sản của họ; làm sao họ có thể dùng chúng để tạo ra, bảo đảm, hoặc bảo lãnh giá trị lớn hơn trong thị trường được mở rộng. Ở phương Tây, mọi tài sản – mọi mảnh đất, mọi căn nhà, mọi bất động sản – đều được xác định một cách chính thức trong các hồ sơ được cập nhật và được quản lý bởi các quy tắc của hệ thống quyền sở hữu. Mọi sự gia tăng sản xuất, mọi tòa nhà mới, sản phẩm mới, hoặc thứ gì mới có giá trị thương mại đều thuộc sở hữu chính thức của ai đó. Thậm chí, tài sản thuộc về một công ty, vẫn có những người thật sự sở hữu chúng một cách gián tiếp, thông qua các chứng thư chứng nhận rằng họ sở hữu công ty với tư cách là “các cổ đông”.

Giống như năng lượng điện, vốn sẽ không được tạo ra nếu thiếu khâu then chốt duy nhất có khả năng tạo ra và cố định nó. Cũng như cái hồ cần nhà máy thủy điện để tạo ra năng lượng khả dụng, các tài sản cần một hệ thống quyền sở hữu chính thức để tạo ra giá trị thặng dư đáng kể. Không có quyền sở hữu chính thức để chiết xuất tiềm năng kinh tế và biến đổi nó thành một dạng có thể vận chuyển, kiểm soát được một cách dễ dàng, thì các tài sản của các nước thế giới thứ ba và XHCN trước đây cũng giống như nước trong một hồ cao trên dãy núi Andes – một kho năng lượng tiềm tàng chưa được khai thác.

Vì sao căn nguyên của vốn lại trở nên bí ẩn như vậy? Vì sao các quốc gia giàu có của thế giới, với những lời khuyên kinh tế quá ngắn ngủi, lại không giải thích quyền sở hữu chính thức cần thiết đến thế nào cho việc hình thành vốn? Câu trả lời là, cực kỳ khó mường tượng ra quá trình nằm trong hệ thống quyền sở hữu chính thức, cái có thể phân các tài sản thành tư bản. Nó được che giấu trong hàng ngàn đoạn luật, chế độ, quy chế, và các định chế điều khiển hệ thống. Bất kể ai bị sa vào một bãi lầy pháp lý như vậy đều sẽ quá bận rộn để có thể hình dung ra quá trình thực sự vận hành ra sao. Cách duy nhất để xem xét nó là từ bên ngoài hệ thống – từ khu vực ngoài pháp luật – nơi các cộng sự của tôi và tôi tiến hành hầu hết công việc của mình.

Cho đến nay, tôi xem xét luật pháp từ góc nhìn ngoài pháp luật, để hiểu rõ hơn nó hoạt động như thế nào và tác dụng nó gây ra là gì. Đây là điều không đến nỗi điên rồ như nó có vẻ. Như triết gia Pháp, Michel Foucault, đã lập luận, có thể dễ khám phá ra cái gì đó có ý nghĩa gì bằng cách xem xét nó từ phía ngược lại. Foucault viết, “Để khám phá ra xã hội chúng ta hiểu tỉnh táo có nghĩa là gì”, “có lẽ chúng ta phải khảo sát cái gì xảy ra đối với sự điên rồ. Và chúng ta hiểu hợp pháp có ý nghĩa gì trong lĩnh vực bất hợp pháp”. Hơn thế, quyền sở hữu, giống như năng lượng, là một khái niệm; không thể cảm nhận được một cách trực tiếp. Năng lượng thuần túy không bao giờ có thể thấy hay cầm nắm được. Không ai có thể thấy quyền sở hữu. Chỉ có thể cảm nhận năng lượng và quyền sở hữu thông qua những tác dụng của chúng.

Theo góc nhìn từ khu vực ngoài pháp luật, tôi đã thấy rằng hệ thống quyền sở hữu chính thức của phương Tây có sáu tác dụng cho phép các công dân của họ tạo ra vốn. Sự bất lực của những nơi khác trên thế giới trong việc tạo ra vốn bắt nguồn từ sự thực là hầu hết dân chúng ở các nước thế giới thứ ba và XHCN trước đây bị tách khỏi những tác dụng cơ bản này.

Tác dụng số 1 của quyền sở hữu: xác định tiềm năng kinh tế của tài sản

Giá trị tiềm tàng trong căn nhà có thể được giải phóng và chuyển đổi thành vốn năng động theo đúng như cách thế năng trong một hồ nước ở trên núi được xác định và sau đó chuyển đổi thành năng lượng thực tế. Trong cả hai trường hợp, việc chuyển đổi từ một trạng thái này sang một trạng thái khác cần đến một quá trình chuyển đối tượng vật lý sang một thế giới biểu trưng nhân tạo, trong đó chúng ta có thể thoát khỏi những ràng buộc vật chất phiền toái của đối tượng và chỉ tập trung vào tiềm năng của nó.

Vốn sinh ra qua sự thể hiện bằng văn tự – trong một chứng thư, một hợp đồng, và trong các hồ sơ khác tương tự – thể hiện những khía cạnh kinh tế và xã hội hữu ích nhất về tài sản, so với vẻ bề ngoài dễ nhận biết bằng mắt hơn của tài sản. Đây là nơi giá trị tiềm tàng lần đầu được mô tả và đăng ký. Thời điểm bạn tập trung chú ý vào chứng thư sở hữu, ví dụ, của một căn nhà, chứ không phải vào bản thân căn nhà, chính là thời điểm bạn đã bước từ thế giới vật chất sang thế giới khái niệm nơi vốn sinh sống. Bạn đang xem xét biểu hiện đại diện, chỉ tập trung sự chú ý của bạn vào tiềm năng kinh tế của căn nhà, bằng cách lọc bỏ tất cả những nét sáng và vết tối gây rối của các khía cạnh vật lý và vùng xung quanh lân cận của nó. Quyền sở hữu chính thức buộc bạn phải nghĩ về căn nhà như một khái niệm kinh tế và xã hội. Nó khuyến khích bạn nhìn căn nhà không chỉ như là nơi lưu trú đơn thuần – và như thế là một tài sản chết – mà nhìn nó với tư cách là vốn năng động.

Sự chứng minh rằng quyền sở hữu chỉ là một khái niệm thuần túy xảy ra khi một ngôi nhà được đổi chủ; không có gì thay đổi về mặt vật lý. Nhìn vào một căn nhà sẽ không cho ta biết ai sở hữu nó. Một căn nhà là của bạn hôm nay nhìn hoàn toàn chính xác như hôm qua khi nó còn là của tôi. Nó được nhìn đúng như vậy bất luận tôi sở hữu nó, cho thuê nó hoặc bán nó cho bạn. Quyền sở hữu không phải là bản thân căn nhà mà là khái niệm kinh tế về căn nhà, được hiện thân trong một mô tả pháp lý. Điều này có nghĩa rằng, thể hiện quyền sở hữu chính thức là cái gì đó tách rời khỏi tài sản nó thể hiện.

Biểu diễn quyền sở hữu chính thức có cái gì cho phép chúng tạo thêm việc? Phải chăng chúng đơn giản chỉ là những diễn đạt thay cho các tài sản? Không. Tôi nhắc lại: một biểu hiện quyền sở hữu chính thức, ví dụ như một chứng thư sở hữu, không phải là một bản sao của cái nhà, như một bức ảnh, mà là một biểu hiện khái niệm của chúng ta về cái nhà. Đặc biệt, nó biểu hiện các đại lượng vô hình, nhưng cái có khả năng tạo ra giá trị. Những cái này không phải là đại lượng vật lý của bản thân cái nhà, mà thay vào đó là các đại lượng có ý nghĩa về mặt kinh tế và xã hội được con người gán cho cái nhà (ví dụ khả năng dùng nó cho các mục đích khác nhau được đảm bảo bằng các quyền lưu giữ, thế chấp, quyền sử dụng đất của người khác, và các điều quy ước khác).

Ở các quốc gia tiên tiến, sự thể hiện quyền sở hữu chính thức này oạt động như các công cụ để đảm bảo quyền lợi của các bên và tạo ra trách nhiệm giải trình bằng cách cung cấp tất cả thông tin, dẫn chiếu, quy tắc, và các cơ chế thực thi cần thiết. Ví dụ, ở phương Tây hầu hết quyền sở hữu chính thức có thể được sử dụng dễ dàng làm tài sản thế chấp cho một khoản vay; vốn cổ phần cho đầu tư; là địa chỉ cho việc thu các khoản nợ, lãi, và các khoản thuế; là địa điểm để nhận diện các cá nhân cho mục đích thương mại, pháp lý, hoặc dân sự; và như một cổng đáng tin cậy để tiếp nhận các dịch vụ công ích như năng lượng, nước, nước thải, điện thoại, hoặc các dịch vụ cáp. Trong khi các căn nhà ở các quốc gia tiên tiến hoạt động như những nơi cư trú hoặc chỗ làm việc, những biểu hiện của chúng có một cuộc sống song song, thực hiện một loạt các chức năng thêm nhằm đảm bảo quyền lợi của các bên.

Như vậy, quyền sở hữu hợp pháp đã cho các nước phương Tây công cụ để tạo ra giá trị thặng dư vượt ra ngoài tài sản vật lý của nó. Những biểu diễn quyền sở hữu cho phép người ta nghĩ về tài sản không chỉ thông qua sự nhận biết vật lý, mà còn thông qua mô tả những đại lượng kinh tế và xã hội tiềm ẩn của chúng. Cho dù có chủ đích hay không, hệ thống pháp lý về quyền sở hữu đã trở thành cầu thang dẫn các quốc gia này từ thế giới của các tài sản ở trạng thái tự nhiên của chúng sang thế giới khái niệm của tư bản, nơi các tài sản có thể được nhìn nhận một cách đầy đủ trong tiềm năng hữu ích của chúng.

Với quyền sở hữu hợp pháp, các quốc gia tiên tiến phương Tây có chìa khóa cho sự phát triển hiện đại; các công dân của họ giờ đây đã có các phương tiện để khám phá, với khả năng to lớn và trên cơ sở liên tục, những đại lượng hữu ích có tiềm năng nhất trong các nguồn lực của họ. Như Aristotle đã phát hiện ra 2300 năm trước đây, cái ta có thể làm các thứ tăng lên vô tận khi ta tập trung suy nghĩ của mình vào tiềm năng của chúng. Bằng cách cố định tiềm năng kinh tế của các tài sản của mình thông qua hồ sơ quyền sở hữu, những người phương Tây đã tạo ra một đường đi nhanh để khai phá các khía cạnh hữu ích nhất của vật sở hữu của họ. Quyền sở hữu chính thức đã trở thành cầu thang dẫn tới địa hạt khái niệm, nơi ý nghĩa kinh tế của mọi vật có thể được khám phá và là nơi tư bản sinh ra.

(còn tiếp) 

TH: T.Giang – SCDRC

Nguồn tham khảo: Hernando de Soto – Bí ẩn của vốn – NXB CTQG 2016.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s