Xu Yanling

Sự nổi bật lên của làn sóng toàn cầu hóa, sự phát triển của khoa học kỹ thuật cao, quan niệm phát triển mới là đặc điểm nổi bật của thời đại ngày nay. Chúng sẽ làm thay đổi rất lớn số phận của xã hội loài người, đặc biệt là số phận lịch sử của chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản. Do đó vào lúc giáp ranh thế kỷ, muốn có sự miêu tả về đại thể là phù hợp với thực tế lịch sử về sự đọ sức giữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản cùng viễn cảnh của nó, cần đặt nó vào bối cảnh mới nhất của sự phát triển lịch sử của xã hội loài người để tiến hành khảo sát, tức là khảo sát trong góc nhìn toàn cầu hóa, góc nhìn khoa học kỹ thuật cao, góc nhìn quan niệm phát triển mới. Bài này muốn tiền hành phân tích giản yếu về số phận của chủ nghĩa xã hội từ 3 phương diện này.

I/ Chủ nghĩa xã hội trong góc nhìn toàn cầu hóa

Toàn cầu hóa là một trong những đặc trưng quan trọng nhất của thời đại chúng ta, là một xu thế lớn không chuyển dịch theo ý chí con người. Ngay từ giữa thế kỷ XIX, những người sáng lập ra chủ nghĩa Marx đã dự kiến về lý luận mà ngay cả ngày nay chúng ta nhìn lại cũng phải nói là thiên tài, điều này bắt nguồn từ quan điểm lịch sử thế giới nổi tiếng của họ. Marx chính là người đã đứng trên tầm cao của lịch sử thế giới để chỉ rõ, cùng với sự bành trướng tư bản của chủ nghĩa tư bản, các nước đã thoát khỏi trạng thái phong kiến, nửa khép kín, lịch sử chuyển từ lịch sử chật hẹp, có tính khu vực, dân tộc thành lịch sử thế giới. Điều đó cho thấy, chủ nghĩa tư bản từ lúc ra đời đã là sự tồn tại có tính xã hội, tư bản không ngừng lưu động, hơn nữa luôn luôn lư động đến nơi có tỷ suất thu hồi cao. Do vậy, xét về bản chất của nó, tư bản mang tính quốc tế bẩm sinh. Marx chỉ rõ, “động cơ và mục đích quyết định của quá trình sản xuất tư bản chủ nghĩa là tư bản luôn gắng hết sức để tăng giá trị của nó, cũng có nghĩa là gắng hết sức để sản xuất ra giá trị thặng dư”. Nhưng do xu thế không ngừng nâng cao cấu tạo hữu cơ và không ngừng hạ thấp tỷ suất lợi nhuận bình quân của tư bản, nên tư bản dù ở nước nào, chỉ cần vượt qua giai đoạn tích lũy nguyên thủy là bắt đầu bành trướng, đến mức bành trướng ra toàn thế giới, hình thành một nhà nước dân tộc. Ngày nay, một đợt sóng toàn cầu hóa mới lại nổi lên, tạo ra sự lưu động tự do xuyên quốc gia của sản phẩm, tư bản, kỹ thuật, nhân tài, thông tin…, tác động mạnh mẽ tới tất cả các nhà nước dân tộc bao gồm cả các nhà nước xã hội chủ nghĩa và tư bản chủ nghĩa. Toàn cầu hóa là con dao 2 lưỡi sắc lạnh.

Toàn cầu hó trước hết là toàn cầu hóa kinh tế. Người ta nêu ra rất nhiều tiêu chí của đợt sóng toàn cầu hóa kinh tế mới: các công ty xuyên quốc gia, các tổ chức kinh tế xuyên quốc gia tăng lên nhanh chóng, hoặc thôn tính xuyên quốc gia, hoặc hợp nhất xuyên quốc gia, trở thành lực lượng chủ thể của toàn cầu hóa kinh tế; tốc độ tăng trưởng thương mại quốc tế ngày càng nhanh, trở thành lực lượng thúc đẩy lớn mạnh toàn cầu hóa kinh tế thế giới; kinh tế tín dụng quốc tế phát triển rất nhanh, lưu động tư bản trên phạm vi toàn cầu tăng tốc, trở thành lực lượng thúc đẩy toàn cầu hóa kinh tế; toàn bộ thế giới trở thành một thị trường thống nhất, việc kiểm soát sản xuất, thương mại, tiền tệ đã đạt đến trình độ quốc tế hóa. Do tiến trình toàn cầu hóa lần này trước hết và chủ yếu là do các nước tư bản phát triển khởi động, nên chúng chiếm vị trí chủ đạo trong quá trình toàn cầu hóa, được chia phần “bánh gatô” to nhất, chiếm lợi ích lớn nhất. Chính do vậy, một số học giả kêu lên: Toàn cầu hóa tức là chủ nghĩa tư bản hóa, thực chất của toàn cầu hóa là chủ nghĩa tư bản thống nhất thiên hạ. Kết luận này không tránh khỏi là quá ư vội vã, quá ư lạc quan.

Toàn cầu hóa quả là một thuật ngữ giá trị mang màu sắc hệ tư tưởng phương Tây. Thủ tướng Singapore Goh Chok Tong chỉ ra càng minh xác hơn: Toàn cầu hóa là một quan niệm tư tưởng phương Tây và mang rõ nét dấu ấn ảnh hưởng chính trị kinh tế nước Mỹ. Không nghi ngờ gì là toàn cầu hóa không chỉ là việc các nước tư bản phát triển rao bán mô hình phát triển kinh tế tự do của chúng, mà cũng là quá trình giai cấp tư sản phương Tây rao bán hệ tư tưởng giá trị của nó. Nhưng điều này tuyệt nhiên không có nghĩa là toàn cầu hóa tương đương với chủ nghĩa tư bản hóa, bởi vì quá trình toàn cầu hóa cũng là quá trình chủ nghĩa xã hội đấu tranh với các loại “thuyết trung tâm” tư bản chủ nghĩa. Nửa đầu thế kỷ XX, một loạt nước xã hội chủ nghĩa đã nổi lên ở khâu yếu của sự bành trướng toàn cầu hóa tư bản chủ nghĩa, tức là sự tiêu giải đầu tiên đối với thuyết trung tâm tư bản chủ nghĩa, giáng một đòn cực mạnh vào hệ thống toàn cầu tư bản chủ nghĩa. Chủ nghĩa xã hội mang màu sắc Trung Quốc nghiễm nhiên nổi lên trong bối cảnh toàn cầu hóa, từ đó tăng cường cơ hội để chủ nghĩa xã hội bình đẳng dung hòa vào toàn cầu hóa và năng lực thương lượng trong tiến trình toàn cầu hóa. Chủ nghĩa xã hội sẽ trở thành một lực lượng trong tiến trình toàn cầu hóa. Tuy muốn trở thành người thắng đích thực trong tiến trình toàn cầu hóa, lực lượng này còn cần đi một lộ trình lịch sử khá xa nữa, nhưng khởi điểm mới có ý nghĩa lịch sử rút cuộc đã giành được rồi. Là biểu trưng quan trọng của hiệu ứng tích cực của toàn cầu hóa, chủ nghĩa xã hội tất yếu dẫn đến sự phát triển của toàn cầu hóa ngày càng hướng về đa nguyên hóa, cả thế giới sẽ thể hiện trạng thái phi trung tâm hóa.

Việc đẩy tới toàn cầu hóa kinh tế tuyệt nhiên không làm tiêu giải kết luận cơ bản do Marx đề ra: “Chủ nghĩa tư bản tất yếu bị diệt vong, chủ nghĩa xã hội tất yếu thắng lợi”. Bởi toàn cầu hóa kinh tế không làm tiêu giải mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa tư bản. Sau khi Liên Xô tan rã, chủ nghĩa tư bản phương Tây tuyệt nhiên không thái bình, tranh chấp lãnh thổ, chiến tranh dân tộc nhằm tranh đoạt quyền bá chủ không ngớt diễn ra, nhất thể hóa kinh tế phát triển tới đa cực hóa chính trị; mâu thuẫn giữa các nước tư bản chủ nghĩa, đặc biệt là giữa Mỹ, Nhật Bản, châu Âu ngày càng nổi cộm; nước Nga sau diễn biến đang ôn lại giấc mơ cữ, định tranh đoạt Đông Âu với phương Tây; chiến tranh Bosnia – Hersegovina dây dưa không lắng, chính đã phản ánh mâu thuẫn lợi ích giữa mấy nước tư bản chủ nghĩa chủ yếu khó có thể điều hòa. Thế giới phương Tây dựa vào ưu thế kỹ thuật và tư bản của nó, vào sự lớn mạnh của các công ty xuyên quốc gia, thu lợi ích to lớn trong làn sóng toàn cầu hóa, đông đảo các nước đang phát triển ở vào địa vị bất lợi rõ rệt trong tiến trình toàn cầu hóa, nói lên mâu thuẫn Nam – Bắc là sự tiếp tục mâu thuẫn giữa chủ nghĩa đế quốc và thuộc địa. Đồng thời, các nước phát triển phương Tây luôn muốn đưa các nước xã hội chủ nghĩa vào hệ thống tư bản chủ nghĩa toàn cầu, chứng tỏ đối kháng giữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản cũng đang phát triển.

Toàn cầu hóa cũng làm cho mâu thuẫn của chủ nghĩa tư bản có hình thức mới càng phổ biến hơn. Điều đó có nghĩa là nó ngày càng dễ bị chính mâu thuẫn bên trong nó làm tổn thương. Kẻ thù tiềm tàng của chủ nghĩa tư bản không phải là chủ nghĩa xã hội mà là bản thân nó. Do quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất quyết định, toàn cầu hóa sản xuất tư bản chủ nghĩa ngày càng được đẩy tới về phía trước, quan hệ sản xuất của nó sẽ ngày càng ngả về lực lượng sản xuất xã hội hóa. Chủ nghĩa tư bản ngày càng mở rộng mâu thuẫn của nó tới mọi ngõ ngách trên trái đất, thì sẽ càng làm tăng trên phạm vi rộng lớn hơn đủ loại mâu thuẫn và bệnh tật của nó. Toàn cầu hóa xét về bản chất đã là toàn cầu hóa tư bản, nó sẽ không thể thoát khỏi tính chất tha hóa vốn có của nó; toàn cầu hóa đã chịu sự chế ước của xung động bên trong chạy theo siêu lợi nhuận, nó tất yếu sẽ quay trở lại tạo thành khủng hoảng có tính hợp pháp của sự thống trị tư bản chủ nghĩa. Chủ nghĩa xã hội chính là sự lựa chọn có tính khả hành để giải quyết khủng hoảng có tính hợp pháp của sự thống trị tư bản chủ nghĩa. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, giá trị sự tồn tại của chủ nghĩa xã hội là ở chỗ nó không ngừng làm tiêu giải khuynh hướng nhất thể hóa toàn cầu do chủ nghĩa tư bản dẫn tới, tạo thành bức tranh đa dạng của sự phát triển toàn cầu hóa. Chừng nào còn tồn tại chế độ tư bản chủ nghĩa, giá trị của chủ nghĩa xã hội sẽ không chết đi, sự theo đuổi chế độ xã hội chủ nghĩa sẽ không ngừng nghỉ.

(còn tiếp) 

Người dịch: Viễn Phố

Nguồn: TN 2001 – 43

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s