II/ Chủ nghĩa xã hội trong góc nhìn khoa học kỹ thuật cao

Thế kỷ XXI là thế kỷ của khoa học kỹ thuật cao. Khoa học kỹ thuật cao và sự phát triển của ngành này làm cho kinh tế, xã hội của một số quốc gia đang có biến đổi toàn diện: sản xuất từ tập trung đi tới phân tán, có khi trở về gia đình: “đầu tư rủi ro” tăng vọt lên; sản phẩm từ loạt lớn, tiêu chuẩn hóa đi tới loạt nhỏ, đa dạng hóa; giới hạn giữa sản xuất và tiêu thụ có xu hướng mờ đi, vai trò của thị trường trong tiêu dùng thay đổi rõ nét. Không nói cũng rõ, sự phát triển của khoa học kỹ thuật cao đã trở thành động lực chủ yếu của tăng trưởng kinh tế, đại biểu cho dòng chính của tiến bộ khoa học kỹ thuật ngày nay, trở thành một tiêu chí quan trọng của sức mạnh tổng hợp của đất nước. Đây lại là một góc nhìn quan trọng để chúng ta khảo sát số phận của chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản.

Nói chung người ta cho rằng, sở dĩ trong thế kỷ XX xuất hiện sự kịch biến có tính lịch sử là sự tan rã của Liên Xô, nguyên nhân có rất nhiều, nhưng trong đó có một nguyên nhân rất quan trọng là Liên Xô đã không thể đánh giá thời thế, kịp thời hấp thu thành quả của cách mạng khoa học kỹ thuật, từ đó mất đi cơ sở vật chất lớn mạnh để chiến thăng mưu đồ diễn biến hòa bình của phương Tây. Phải nói rằng, từ rất sớm Liên Xô đã bước chân vào lĩnh vực mũi nhọn của khoa học kỹ thuật mới, đặc biệt sau Thế chiến 2 đã ra sức đổi theo, đi trước rất xa trong lĩnh vực khoa học kỹ thuật cao như vũ trụ, năng lượng hạt nhân, kích quang…, do đó trong một thời gian tương đối ngắn đã có được thực lực cạnh tranh ngang ngửa với cường quốc tư bản chủ nghĩa hàng đầu là Mỹ. Nhưng trong lĩnh vực cơ bản Liên Xô tương đối mạnh, còn trong lĩnh vực ứng dụng lại tương đối yếu. Từ những năm 1970 trở lại đây, do những nguyên nhân như gánh nặng chi phí quân sự quá trầm trọng, điều kiện tái sinh nguồn lực tồi tệ đi và thể chế quản lý kinh tế trói buộc sự phát triển của lực lượng sản xuất…, về mặt kỹ thuật mũi nhọn, đặc biẹt là các mặt điện tử học, máy tính điện tử và cơ khí tự động hóa, Liên Xô đã lạc hậu rất nhiều. Đến những năm 1970, khi các nước phương Tây đã thực hiện bước chuyển từ các ngành hàm lượng nguồn lực cao, hàm lượng vốn cao sang các ngành hàm lượng kỹ thuật cao, hàm lượng tri thức cao, tiết kiệm rất nhiều việc tiêu hao năng lượng, vật liệu và giảm thiểu ô nhiễm thì Liên Xô do thiếu phương tiện kỹ thuật cao để cải tạo các ngành công nghiệp truyền thống (như gang thép, dầu mỏ, than đá, xi măng…) chỉ có thể thấm thía việc nguồn lực của mình bị lãng phí nghiêm trọng, không thể không vật lộn khổ cực trong cảnh khó khăn thiếu thốn nguồn lực.

Đặng Tiểu Bình hấp thu bài học kinh nghiệm hưng suy thành bại của các nước trên thế giới, đặc biệt là các nước xã hội chủ nghĩa, trên cơ sở kết hợp xu thế mới và kinh nghiệm mới trong phát triển kinh tế thế giới đương đại, đã đề ra luận điểm sáng suốt “khoa học kỹ thuật là lực lượng sản xuất thứ nhất”. Ông coi khoa học kỹ thuật cao không những là một vấn đề can hệ tới phát triển kinh tế của Trung Quốc, mà còn là một vấn đề chính trị quan trọng trực tiếp can hệ tới sự hưng suy thành bại của sự nghiệp xã hội chủ nghĩa. Nói chung người ta cho rằng có nắm được khoa học kỹ thuật cao hay không, điều đó chỉ đụng chạm đến tốc độ nhanh chậm trong phát triển của một nước chứ không nguy hại đến chế độ xã hội. Đặng Tiểu Bình đã phản bác lại nếp tư duy siêu hình này. Bằng sức khám phá siêu phàm và cái nhìn lịch sử thâm thúy, ông đã chỉ ra một cách chính xác rằng thực tế hoàn toàn không phải như vậy. Sau khi Liên Xô và Đông Âu diễn ra kịch biến, Đặng Tiểu Bình đã nhiều lần cảnh báo toàn đảng, “không nên để mất cơ hội” trong mọi lĩnh vực khoa học kỹ thuật cao. “Không thế, chúng ta khó đuổi kịp sự phát triển của thế giới”, “hậu quả không thể lường được”. Điều này đã vạch ra ý nghĩa của khoa học kỹ thuật cao đối với chủ nghĩa xã hội đương đại, có giá trị chỉ đạo quan trọng, sâu xa đối với sự phát triển của chủ nghĩa xã hội đương đại.

Sự phát triển của khoa học kỹ thuật cao đương đại làm cho ánh sáng tư tưởng về “2 cái tất yếu” của chủ nghĩa Marx càng thêm rạng rỡ. Engels nói một cách minh xác: “Đối với Marx, khoa học là một lực lượng cách mạng, đóng vai trò thúc đẩy trong lịch sử. Mỗi một phát hiện mới trong bất kỳ bộ môn khoa học lý luận nào – ứng dụng thực tế của nó có thể về căn bản còn chưa thể nào dự kiến được – đều làm cho Marx thực sự vui mừng, còn khi ông nhìn thấy thứ phát hiện lập tức sản sinh ảnh hưởng có tính cách mạng đối với công nghiệp, đối với sự phát triển của lịch sử nói chung, thì nỗi vui mừng của ông thật khác thường”. Sở dĩ như vậy là vì ở Marx, bản thân khoa học tức là lực lượng sản xuất, kết quả của sự phát triển lực lượng sản xuất tất nhiên dẫn đến sự biến đổi quan hệ sản xuất, thế là biến cách xã hội sớm muộn cũng sẽ xuất hiện. Đặc biệt là Marx và Engels đã thông qua việc phân tích 2 cuộc cách mạng công nghiệp để làm rõ quá trình và xu thế phát triển của khoa học kỹ thuật, dự kiến một cách khoa học rằng quá trình sản xuất sẽ thực hiện tự do hóa, từ đó chuẩn bị phương tiện vật chất cho sự diệt vong của chủ nghĩa tư bản.

Sự khởi động cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật mới là cơ sở quan trọng cảu sự phát triển của chủ nghĩa tư bản đương đại, là nội dung quan trọng của sự phát triển kinh tế của nó. Chính là sự phát triển của cách mạng khoa học kỹ thuật mới làm cho bộ mặt của chủ nghĩa tư bản đổi khác. Giới khoa học căn cứ vào đó cho rằng, chủ nghĩa tư bản đương đại phát triển tới một giai đoạn lịch sử mới, có người gọi nó là “chủ nghĩa tư bản mới”, có người gọi nó là “chủ nghĩa tư bản vãn kỳ”, còn có người gọi nó là “chủ nghĩa tư bản toàn cầu”… Do vậy, khi khảo sát chiều hướng phát triển của xã hội tương lai, một số học giả phương Tây đã đề xuất những ý tưởng như “xã hội công nghệ điện tử”, “xã hội hậu công nghiệp”, “xã hội thông tin”… định mượn tiến bộ khoa học kỹ thuật đương đại để mưu tính sự tồn tại vĩnh hằng của chế độ tư bản chủ nghĩa. Đây thực ra chỉ là một thứ ảo tưởng. Bởi sự phát triển của cách mạng khoa học kỹ thuật mới không những không làm thay đổi các loại mâu thuẫn của chủ nghĩa tư bản, trái lại làm cho những mâu thuẫn này thăng cấp tới mức độ chưa từng có. Sự phát triển của khoa học kỹ thuật mới mở ra một thời đại mới cho chủ nghĩa tư bản sử dụng lực lượng tự nhiên trên quy mô lớn. Nhưng sự phá hoại của hơn 50 năm sau chiến tranh đối với giới tự nhiên cũng là chưa từng có, hơn nữa còn tạo ra trên toàn thế giới những vấn đề có tính toàn cầu như bùng nổ dân số, ô nhiễm sinh thí, khủng hoảng tài nguyên… Trái đất ngày càng không chịu đựng nổi, ảnh hưởng tới sự sinh tồn và phát triển bền vững của cả loài người.

+ Cùng với sự phát triển của khoa học kỹ thuật mới và sự tăng lên ở mức độ lớn của năng suất lao động, tiền lương công nhân có phần tăng lên, đời sống có phần được cải thiện, nhưng so với nguồn của cải mà năng suất lao động tăng lên hàng ngày của họ sáng tạo ra thì những thứ này lại dần giảm đi. Bởi vì bản chất của việc chủ nghĩa tư bản thuê lao động hoàn toàn không thay đổi, sản xuất vẫn bị coi là cái để theo đuổi giá trị và giá trị thặng dư. Thích ứng với điều đó, nguồn của cải xã hội bị coi là sự tích lũy hàng hóa với khối lượng lớn, tiến bộ xã hội thì được coi là sự gia tăng hàng hóa về số lượng và chủng loại, từ đó của cải được coi là dấu hiệu thành công của con người và xã hội.

+ Sự phát triển của khoa học kỹ thuật mới làm cho kinh tế thế giới càng thêm nhất thể hóa, điều này vừa xúc tiến sự liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau giữa các nước, vừa làm tăng thêm tính không cân bằng trong phát triển của thế giới. Cư dân các nước tư bản chủ nghĩa phát triển là những “tỷ phú” trong dân số toàn cầu, nhưng những “tỷ phú” này lại xây dựng trên cơ sở sự bần cùng lạc hậu của đại đa số các nước và nhân dân trên trái đất, là kết quả của sự quốc tế hóa bóc lột tư bản chủ nghĩa đương đại.

Sự phát triển của khoa học kỹ thuật mới làm cho chủ nghĩa tư bản phát triển thành một “xã hội tiêu dùng”, đây là điều kiện quan trọng để toàn bộ hệ thống tư bản chủ nghĩa có thể được duy trì. Nhưng ở mức độ lớn nó lại tạo ra hiện tượng tha hóa. Khoa học và kỹ thuật, trong khi nhấn mạnh sự khống chế đối với người và vật, đã biến thế giới và con người tự nhiên, có sinh mệnh thành vật phụ thuộc và công cụ, con người với tư cách là “chiếc đinh vít” của bộ máy bộc lộ ra trạng thái tiêu cực, bị động, từ đó dẫn đến khủng hoảng giá trị; hơn nữa quan hệ xã hội, quan niệm giá trị tư bản chủ nghĩa đã phát sinh mâu thuẫn với sự phát triển tự do và toàn diện của con người, làm cho công bằng xã hội không thể thực hiện được.

Do vậy, cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật mới đương đại đã trở thành một đòn bẩy tiềm tàng mạnh mẽ lật đổ chủ nghĩa tư bản. Khoa học với tính cách là ngọn nguồn của sức lý giải, năng lực hành động và sức sáng tạo đã từng phục vụ sự tiến bộ của loài người, trở thành một cột trụ quant rọng của văn minh hiện đại, nhưng ngày nay lại phần nhiều bị dùng làm phương tiện để thực hiện mục đích cá nhân; khoa học kỹ thuật, xét về mục đích chung của nó, phải đem lại phúc lợi phổ biến cho loài người, nhưng việc sử dụng có tính chất tư bản chủ nghãi đối với nó lại chỉ đem lại cho một số ít người sự phồn vinh, hòa bình, hạnh phúc và tự do, đem lại cho một số người khác chiến tranh, tai họa, nô dịch và bần cùng, hai cực tạo thành mâu thuẫn gay gắt với nhau. Khoa học không ngừng phản kháng tư bản, cuối cùng sẽ trở thành một lực lượng quan trọng lật đổ tư bản.

Chúng ta hoàn toàn có lý do để tin rằng, sự phát triển của khoa học và kỹ thuật, xét về bản chất của nó, cũng có lợi cho chủ nghĩa xã hội. Cách mạng khoa học kỹ thuật đương đại, với tính cách là hành động xã hội có kế hoạch, có tổ chức, có bước đi, về bản chất là nhất trí với việc điều tiết vĩ mô của nhà nước đối với yêu cầu bên trong của chủ nghĩa xã hội; khí chất tinh thần tìm tòi theo đuổi chân lý một cách đúng đắn khách quan không thiên lệch mà khoa học bao hàm trong nó là thống nhất với kỳ vọng đạo đức mà chủ nghĩa xã hội đề xướng. Chính là theo ý nghĩa này mà Berner, nhà khoa học nổi tiếng đương đại Anh nói: “Nói về quá trình phấn đấu của nó, khoa học chính là chủ nghĩa cộng sản”.

(còn tiếp) 

Người dịch: Viễn Phố

Nguồn: TN 2001 – 43

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s