III/ Chủ nghĩa xã hội trong góc nhìn quan niệm phát triển mới

Quan niệm phát triển mới tức là sự nổi bật lên của quan niệm phát triển bền vững, bắt nguồn từ nhận thức mới nhất của loài người về hiệu ứng tiêu cực mà khoa học kỹ thuật cao và toàn cầu hóa khơi dậy. Trước sự tha hóa lịch sử mà khoa học kỹ thuật hiện đại tạo ra, một số học giả đã chỉ ra một cách chính xác, sự phá hoại giới tự nhiên và môi trường sinh thái và một số tệ nạn xã hội có thể nhìn thấy trực tiếp mà sự phát triển khoa học kỹ thuật cao mang lại, đó là biểu hiện của tác động tiêu cực của kỹ thuật ở tầng nông, còn tác động tiêu cực của khoa học kỹ thuật ở tầng sâu chủ yếu biểu hiện ở sự chuyên chế của kỹ thuật đối với con người trong đời sống xã hội, sự hạn chế của kỹ thuật đối với đời sống tinh thần của con người và sự phát triển toàn diện của con người. Xét từ ý nghĩa này, tình hình toàn cầu hóa kinh tế lấy khoa học kỹ thuật cao làm chủ đạo cần phù hợp với yêu cầu lịch sử của sự phát triển bền vững.

Phát triển bền vững là một cuộc cách mạng trong lịch sử phát triển của loài người.

Nền văn minh sinh thái do phát triển bền vững dẫn đưa sẽ là một lần chuyển đổi lớn nữa của văn minh loài người. Nó lấy sự hài hòa giữa giới tự nhiên và con người làm đặc trưng nổi bật. Mưu cầu một mối quan hệ tuần hoàn lành tính trong đó xã hội loài người và giới tự nhiên cộng sinh hài hòa, phát triển bền vững, đồng thời nâng cao chất lượng sống của loài người, dựa vào tiến bộ khoa học để tiến hành bảo vệ, phát triển nguồn tài nguyên, tăng cường năng lực tái sinh nguồn lực, thực hiện sự thống nhất hữu cơ giữa hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội, hiệu quả sinh thái, từ đó bảo đảm cho sự sinh tồn và phát triển của xã hội loài người có tính bền vững. Điều đó nói lên rằng loài người sẽ tìm được sự sinh tồn và phát triển trong một môi trường văn minh cao cấp hơn, sinh thái hóa.

Nói theo ý nghĩa này, sự ra đời của phát triển bền vững đánh dấu phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, đỉnh cao chót vót của văn minh công nghiệp đã không còn tiềm lực để khai thác, đã đi đến đầu cuối. Không chỉ vậy, phương thức sản xuất, phân phối, tiêu dùng của chủ nghĩa tư bản đã tạo thành một loạt vấn đề có tính toàn cầu. Nói vấn đề có tính toàn cầu là chỉ những vấn đề xã hội can hệ đến lợi ích của cộng đồng loài người, có ảnh hưởng quan trọng to lớn đối với sự phát triển xã hội trên phạm vi toàn cầu, chỉ có thể giải quyết trong sự hợp tác chung trên phạm vi toàn cầu. Bất luận là đông bán cầu hay tây bán cầu, bất luận là nước XHCN đang phát triển hay là nước tư bản chủ nghĩa, ở các mức độ khác nhau đều gặp phải khó khăn và rắc rối vì những vấn đề này. Đứng trước những vấn đề có tính toàn cầu chưa từng có, mô hình phát triển của CNTB truyền thống đã tỏ ra bất lực.

Chúng ta hoàn toàn có thể cho rằng, nền “văn minh sinh thái” mà loài người sắp bước vào là một nền văn minh XHCN. Phát triển bền vững là một phương thức phát triển XHCN.

1 – Quan niệm phát triển bền vững đòi hỏi, muốn thực hiện sự phát triển bền vững, loài người cần tiến hành kiểm soát và khống chế hành động của bản thân mình, làm cho nó phù hợp với yêu cầu của phát triển bền vững. Trước hết, trong thực tiễn xã hội lấy kinh tế làm trung tâm, chủ nghĩa xã hội vừa phải thỏa mãn nhu cầu của con người đương đại là cải biến sự bần cùng vật chất, vừa phải tự giác đối xử thiện chí với hệ thống tự nhiên sinh thái, tuyệt nhiên không thể để lại cho hậu thế “sự thâm hụt môi trường”. Thứ hai, đã lựa chọn phương thức phát triển tư bản chủ nghĩa thì trong quá trình phát triển kinh tế cần nỗ lực giảm nhẹ “chứng tê liệt trẻ em” trong phát triển văn hóa và tinh thần. Nói cách khác, sự phát triển của văn minh vật chất hoàn toàn không thể lấy việc hy sinh văn minh tinh thần làm tiền đề và sự trả giá. Ngoài ra, hàm ý sâu xa của chủ nghĩa xã hội là quá độ từ chỗ suy nghĩ thỏa mãn nhu cầu đời sống vật chất và văn hóa của đại đa số người trong xã hội, đồng thời nỗ lực làm cho việc theo đuổi mục tiêu phát triển bền vững trở thành hành động tự giác của mọi thành viên toàn xã hội. Điều này chứng tỏ yêu cầu phát triển bền vững là hoàn toàn thống nhất với mục tiêu sản xuất của chủ nghĩa xã hội.

2 – Quan niệm phát triển bền vững đòi hỏi phương hướng phát triển của chúng ta cần quá độ từ chỗ cân nhắc về sự tăng trưởng kinh tế đơn thuần tới chỗ cân nhắc về sự phát triển toàn diện chín muồi. Xét từ ý nghĩa căn bản nhất, tăng trưởng kinh tế chẳng qua chỉ nhằm tạo ra một tiền đề vật chất tốt đẹp hơn cho sự phát triển của con người hiện thực. Chúng ta ra sức phát huy tinh thần khoa học, nỗ lực phát triển công nghệ cao mới, mục đích cuối cùng của điều đó là vì sự phát triển của con người, là phương tiện thực hiện sự phát triển của con người. Do vậy, chúng ta cần tự giác xem xét lại và hạn chế trước hiệu ứng tiêu cực của khoa học kỹ thuật. Muốn vậy, trước tiên cần lấy sự phát triển toàn diện của con người làm mục tiêu giá trị của phát triển xã hội và tiến bộ khoa học kỹ thuật; thứ hai, cần đề ra biện pháp phát triển bền vững của khoa học kỹ htuật, làm cho khoa học kỹ thuật hiện đại thực sự trở thành phương tiện quan trọng không thể thiếu để thúc đẩy sự phát triển của con người. Đồng thời, sự phát triển của con người là nguồn gốc, động lực và mục tiêu của sự phát triển bền vững. Để làm cho nhu cầu đời sống vật chất va văn hóa của con người được thỏa mãn, chất lượng sống được nâng cao, tiềm năng được khai thác, cần phát huy đầy đủ tính chủ thể của con người, khai thác tối đa các nguồn nhân lực, trí lực và tất cả các nguồn xã hội, từ đó hình thành động lực lớn mạnh, không ngừng nghỉ của sự phát triển bền vững. Điều này thống nhất với định hướng giá trị cuối cùng của chủ nghĩa xã hội và yêu cầu phát triển chủ thể.

3 – Đổi mới bản chất cơ bản của quan niệm phát triển bền vững là cải biến quan hệ đối lập giữa con người và giới tự nhiên trước đây thành quan hệ hài hòa, cải biến quan hệ đối kháng giữa con người với nhau thành quan hệ hợp tác, lấy nâng cao chất lượng sống và phát triển bền vững của loài người làm mục tiêu cuối cùng. Về mặt thời gian, nó thể hiện sự thống nhất giữa hiện tại và tương lai, biểu hiện cụ thể ở một cái “là” và bốn cái “không phải là”: Nó là sự phát triển liên tục không dứt từ đời nọ sang đời kia, không phải là sự phát triển hành vi ngắn hạn, không phải vì lợi ích của ngày nay mà làm tổn hại lợi ích của ngày mai, không phải vì nhu cầu của đời này mà làm tổn hại nhu cầu của đời sau, không phải là ăn cơm của tổ tiên mà tuyệt đường của con cháu; về không gian, nó thể hiện sự thống nhất giữa chỉnh thể và cục bộ, biểu hiện cụ thể ở ba cái “không phải”: không phải vì sự phát triển của một bộ phận người mà làm phương hại đến sự phát triển của một bộ phận người khác, không phải vì lợi ích cục bộ mà hy sinh lợi ích chỉnh thể xã hội, không phải vì lợi ích khu vực mà hy sinh lợi ích toàn cầu; về mặt phương pháp luận, nó thể hiện sự thống nhất giữa thước đo lịch sử và thước đo giá trị. Nó một mặt khẳng định tính hợp lý của phát triển và ý nghĩa của nó đối với tương lai của loài người, đồng thời lại xuất phát từ hiện thực ngày càng khắt khe của sự phát triển xã hội loài người, đứng trên tầm cao của sự phát triển trong tương lai của loài người để đòi hỏi tránh tính mù quáng của hành động, tăng cường tính tự giác, giảm thiểu hành vi ngắn hạn, mở rộng hành vi phát triển bền vững. Qua đó cũng có thể thấy, phát triển bền vững là thống nhất với việc theo đuổi giá trị của chủ nghĩa xã hội.

4 – Chế độ xã hội chủ nghĩa có thể cung cấp chỗ dựa chế độ tiên tiến cho việc thực hiện phát triển bền vững. Quá trình phát triển của loài người là quá trình loài người nhận thức và cải tạo thế giới. Khi nhận thức được quy luật phát triển của tự nhiên, vừa có thể tạo phúc cho loài người, lại không phái hoại sự cân bằng sinh thái; khi phương thức can thiệp không hợp lý, trái với quy luật tự nhiên, sẽ dẫn đến lãng phí nguồn lực và mất cân bằng sinh thái. Trong toàn bộ lịch sử phát triển của loài người, trong tình hình mật độ dân số quá đông, chế độ xã hội lạc hậu, tình hình sau này đặc biệt sẽ xuất hiện do sự can thiệp không hợp lý của loài người với đối với giới tự nhiên. Còn chế độ xã hội chủ nghĩa có năng lực động viên các nguồn lực của toàn xã hội cho hiện đại hóa, có năng lực quản lý nguồn lực và trụ đỡ sự ổn định kinh tế, năng lực phát triển cân đối và năng lực bảo đảm điều kiện và cơ hội cho sự phát triển của thế hệ sau. Như vậy, chế độ xã hội chủ nghĩa sẽ có thể thể hiện ở mức độ rất lớn hàm ý đích thực của quan niệm phát triển bền vững, từ đó viết nên những trang mới của văn minh loài người bằng một phương thức toàn diện hơn, văn minh hơn.

Người dịch: Viễn Phố

Nguồn: TN 2001 – 43

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s