Tìm hiểu vấn đề nguồn gốc loài người để đi đến các giá trị đặc thù của loài người (chỉ con người mới có hệ giá trị). Vấn đề rất lớn và đến nay thành tựu nghiên cứu có thể nói là khổng lồ, khó có điều kiện làm một tổng quan trong công trình này, chỉ dừng lại nói đôi điều về Người hiện đại (Modern human). Người hiện đại được coi là từ Người Neanderthal và Người Cro-mangon.

Đến nay, khảo cổ học thế kỷ XX đã phát hiện được 400 bộ xương Neanderthal, trong đó xương sọ đầu tiên tìm được năm 1829 ở thung lũng Neander thuộc Bỉ ngày nay (vì vậy gọi là Người Neanderthal, tên gọi này được dùng phổ biến từ năm 1920), tồn tại trong khoảng thời gian từ 600.000 đến 350.000 năm trước đây, cũng có ý kiến đưa niên đại muộn hơn. Nhiều cuộc khai quật tìm được cả công cụ lao động, vật dụng trong nhà như lò sưởi hay khảo cổ học đã tìm thấy di tích những bếp lửa, mẩu than gỗ bị đốt cháy… ở Trung Quốc, Hungary, Pháp, Anh, có tuổi chừng 400.000 năm, chứng tỏ khi đó loài người đã biết thuần hóa lửa, tức là biết dùng lửa vào cuộc sống, một trong các ngọn nguồn văn hóa, văn minh, như biết chế biến thức ăn, sưởi ấm, góp phần tạo dựng quan hệ người – người… Một số công trình nghiên cứu AND của Neanderthal và Viện Max Planck (Đức) đã viết xong Dự thảo lần thứ nhất về hệ gen của Neanderthal, cho thấy có từ 1% đến 4% cấu trúc di truyền của Người hiện đại ở châu Âu (đến nay chưa tìm được xương Neanderthal ở châu Phi) có nguồn gốc khác so với cấu trúc di truyền từ Neanderthal. Năm 1980, nghiên cứu AND trên phát hiện khảo cổ Neanderthal ở Croatia, cho biết Neanderthal và Người hiện đại giống nhau đến 99%. Có tài liệu gọi Neanderthal là Người tinh khôn (Homo sapiens neandethalensis) hay Người cổ (Ancient human). Thậm chí năm 1975, có tác giả kết luận Neanderthal giống hệt Người hiện đại. Ngoài công cụ (tức là đã có hoạt động lao động), vật dụng…, như đã nói tới ở trên, có tài liệu còn phát hiện Neanderthal có cả ngôn ngữ (năng lực ngôn ngữ có vai trò đặc biệt quan trọng trong phát triển tinh thần, tâm lý, ý thức, trong đó có cả việc hình thành giá trị) và tổ chức nhóm xã hội phức tạp. Năm 2010, có tài liệu mô tả cả thức ăn thực vật, tục chôn cất người chết (tức là đã có triết lý nhân sinh). Kết quả nghiên cứu nhiều khía cạnh là khá phong phú như vừa nêu, nhưng cuộc tranh luận Neanderthal có phải là Ngườihiện đại hay tiền hiện đại (early modern human) hay không thì đến nay vẫn chưa chấm dứt.

Theo nhiều tài liệu, Người hiện đại cổ hay Người khôn cổ và Người Neanderthal có chung một ông tổ là Người Heidenberg (Homo heidenbergensis) (đặt tên theo địa điểm phát hiện ở Đức; cũng còn một tên gọi khác: Homo Rhodesiensis), sau đó phát hiện ở châu Phi, Tây Á và châu Âu xuất hiện cách đây khoảng 600.000 năm đến 200.000 năm, phù hợp với các phát hiện nêu trên.

Trong lịch sử tiến hóa của nhân loại, khoa học còn nói nhiều đến hai loài vượn người: “Vượn người phương Nam phát triển” (Australopithecus robustus) và “Vượn người phương Nam châu Phi” (Australopithecus Africanus). Trong thế kỷ XX, khảo cổ học phát hiện hàng chục bộ xương hoặc xương sọ của loài Vượn người phương Nam phát triển có độ tuổi khoảng 3 – 4 triệu năm. Riêng năm 1950, khảo cổ học phát hiện ở Nam Phi xương sọ Vượn người phương Nam phát triển xuất hiện khoảng 1,5 – 2 triệu năm trước đây. Năm 1924, khảo cổ học cũng phát hiện ở Nam Phi xương mặt, răng và hàm của loài Vượn người phương Nam châu Phi có tuổi khoảng 2 – 3 triệu năm. Vượn người phương Nam châu Phi được gọi là Người khéo, là người bắt đầu sống không hoàn toàn bản năng mà lý trí bắt đầu xuất hiện, được khảo cổ học phát hiện vào những năm 60 của thế kỷ XX ở Tanzania, Kenya… với gần 2 triệu năm tuổi. Với tâm lý học và giáo dục học, niên đại này rất đáng lưu ý: trong quá trình sinh thành, loài người đã sống bản năng hàng triệu năm, sau đó mới xuất hiện không bản năng, cùng với đời sống bản năng có đời sống lý trí. Đây là bước chuyển từ thế giới động vật sang thế giới người trong lịch sử hình thành loài người, mà cả trong sự phát triển cá thể: quan hệ giữa đời sống bản năng và đời sống lý trí là m6ọt vấn đề phức tạp cần làm rõ.

Trong tiến trình loài người tách khỏi loài khi hình thành Người hiện đại, bên cạnh nhánh Người khéo còn một nhánh nữa là Người dáng thẳng. Dáng thẳng làm thay đổi cấu tạo chân tay, và quan trọng hơn là thay đổi chức năng tay, có ý nghĩa quan trọng với việc hình thành kỹ năng lao động; dáng thẳng còn tạo ra những biến đổi thị giác, thính giác…, rồi kéo theo đó là cấu trúc não bộ với những cấu tạo mới và các hệ thống chức năng chỉ có ở người. Về Người dáng thẳng Pithecanthropus, có nhiều phát hiện khảo cổ học, như năm 1937 tìm được xương sọ giống như của Người Java ở châu Phi với độ tuổi khoảng 1,5 triệu năm về trước; năm 1929 và 1937 phát hiện Người Bắc Kinh với độ tuổi khoảng 500.000 – 300.000 năm trước. Ngoài một phần xương sọ, răng, hàm, còn thấy nhiều đồ đá và dấu vết của than củi, tro, chứng tỏ đã biết dùng lửa (sau này hình tượng “ngọn lửa” thường được dùng làm biểu trưng cho “văn hóa”. Trong lịch sử tiến hóa của loài người, phát minh ra lửa được coi là một trong những khởi phát của đời sống văn minh). Người dáng thẳng được coi là Người khôn cổ (Archaic Homo Sapiens), kể từ Người Neanderthal, về sau nhiều phát hiện khảo cổ học được gọi là Người khôn Neanderthal, rồi Người Heidenberg với tuổi từ 400.000 đến 700.000 năm, phát hiện ở Zambia có tuổi từ 200.000 đến 125.000 năm, ở Pháp có tuổi khoảng 400.000 năm…

Cuối cùng, phát hiện ra Người Cro-mangon có những đặc điểm của Người khéo, Người dáng thẳng được coi là phát hiện thấy Người hiện đại (Modern humans) – Người tinh khôn tinh khôn (Homo sapiens sapiens). Đến đây lý trí mới trở nên nét đặc trưng trong tinh thần – tâm lý người. Homo Sapiens có khi dịch là Người lý trí. Trong quá trình hình thành Người, đời sống bản năng kéo dài cả mấy triệu năm, để lại dấu ấn rất đậm bảo đảm cơ sở của “giá trị sống còn” ở con người; còn đời sống lý trí (tinh khôn, thông thái, thông tuệ: lý trí được vận dụng vào đời sống thực tiễn) mới chỉ được hình thành cách đây khoảng 100.000 năm. Như vậy, cả trong nghiên cứu phát triển giống loài (phylogenesis) lẫn phát triển cá thể (ontogenesis) rất cần chú ý tới mối quan hệ giữa bản năng và lý trí (trí khôn), mà trong nhiều trường hợp các nhà tâm lý học nói tới sự giằng co giữa bản năng và lý trí. Về vấn đề rất phức tạp và hấp dẫn này, có ý nghĩa đáng kể trong sự phát triển tâm lý cá thể, và theo đó có cả ý nghĩa với tâm lý xã hội và giáo dục học.

Có một sự kiện các nhà khoa học rất chú ý là các nhánh (subspecies) của loài Homo – được gọi là Người tiền sử, so với Người hiện đại đều biến mất. Người Neanderthal và Người Cro-mangon cùng sống với nhau trong khoảng 10000 năm, rồi sau đó, Người Neanderthal biến mất vì nhiều lý do. Thời điểm người tiền sử Neanderthal biến mất cũng có ý kiến khác nhau, có người cho rằng cách đây khoảng 300.000 năm, có người lại cho rằng chỉ khoảng cuối thời kỳ băng hà. Cũng từ “Bước nhảy vọt vĩ đại”, Người Cro-mangon là Người hiện đại tuyệt đối về mặt giải phẫu: từ đó về mặt giải phẫu hình thái, Người hiện đại đến ngày nay không có gì biến đổi.

Năm 1868, nhà khảo cổ học người Pháp L. Lartet (1840 – 1899) phát hiện 5 bộ xương người ở hang đá Cro-mangon thuộc miền tây nam nước Pháp. Về sau có những phát hiện các bộ xương giống như vậy, từ năm 1970 đều đặt tên là Cro-mangon, xuất hiện vào hậu kỳ đồ đá (đồ đá mới), khoảng 43000 năm trước, được gọi là những Người hiện đại đầu tiên (Early Modern humans) hay những Người tinh khôn tinh khôn đầu tiên (Early Homo sapiens sapiens) – “người cổ” (Archaic humans). Ngày nay, tên gọi thường được dùng là “Người hiện đại đầu tiên châu Âu” (viết tắng theo tiếng Anh: EEMH – European early Modern humans), do về mặt giải phẫu – hình thái, Người Cro-mangon và các tộc người cư dân ở châu Âu không khác nhau mấy, mà gọi là Người lý trí (Homo sapiens).

Các phát hiện khảo cổ ở Đông Phi cho thấy, về mặt giải phẫu, Người hiện đại xuất hiện khoảng 100.000 năm – 200.000 năm trước đây (trong các tài liệu mấy chục năm gần đây thường ghi tuổi của Người hiện đại là 100.000 năm). Dựa trên các khai quật khảo cổ, nhiều nhà khoa học cho rằng nguồn gốc loài người bắt đầu từ châu Phi, rồi đến một trình độ nào đấy có sự kiện di cư sang châu Âu, châu Á… Dần dần, loài người phân bố khắp trái đất. Kết luận quan trọng hơn mà công trình này quan tâm là mỗi cá thể người chúng ta đều thuộc loài người và do đó mang các giá trị loài, trong đó có tính người và tình người (trước khi có tính giai cấp). Về sau, đặc biệt là trong khoảng 3000 năm nay, các tộc người phát triển với tốc độ khác nhau, có khảong cách khác nhau, chủ yếu là từ hoàn cảnh lịch sử do con người tạo ra, nhưng nhìn chung, đều theo một quy luật tiến hóa văn minh giống nhau. Người tinh khôn từ châu Phi, qua châu Âu, đến sinh sống ở vùng Đông Á từ khoảng 70.000 năm trước, rồi từ Đông Nam Á đến châu Đại Dương sau đó vài chục nghìn năm (khoảng 46.000 đến 60.000 năm). Các nghiên cứu AND của Người Cro-mangon phát hiện ở hai nơi khác nhau, có tuổi khoảng 23.000 năm – 24.000 năm trước có nhiều điểm giống nhau. Về cơ thể, so với Người hiện đại ngay ngay, Người Cro-mangon trung bình cao hơn một chút, trung bình khối lượng não chừng 1600 cm3 (của Người hiện đại chúng ta ngày nay: trung bình 1400 cm3), bộ máy phát âm có cấu tạo chung giống nhau. So với các nhánh người trước, Người Cro-mangon đã biết dùng công cụ bằng đá có chuôi (tức là ban tay đã nắm lại được: cử động của ngón cái đã có biến đổi lớn, rất ý nghĩa với các thao tác lao động), đan rổ, khâu quần áo bằng vỏ cây; tạo chỗ ở trong hang đá hay bằng đất sét, cành cây, da thú; biết săn thú lớn, như ma mút, gấu, ngựa, tuần lộc; vũ khí đi săn: giáo mác, lao; sống du mục; ăn thực vật; bắt đầu có nghệ thuật: vẽ trên tường hang đá. Văn minh cổ xưa của làoi người có thể xem là bắt đầu từ đây.

(còn tiếp) 

TH: T.Giang – SCDRC

Nguồn tham khảo: Phạm Minh Hạc – Tìm hiểu các giá trị dân tộc Việt Nam với tâm lý học và giáo dục học – NXB CTQG 2015.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s