Từ năm 1945 đến năm 2016, tầng lớp trung lưu Mỹ đã ủng hộ trật tự thế giới tự do được Mỹ tạo dựng, chủ yếu là vì trật tự ấy đem lại những lợi ích rõ rệt dưới các hình thức như an ninh, thị trường, việc làm và gia tăng thu nhập. Người dân Mỹ đóng thuế, gia nhập quân đội và nhất loạt bỏ phiếu cho những người lãnh đạo theo chủ nghĩa quốc tế ủng hộ trật tự này.

Thế rồi Donald Trump xuất hiện, thúc đẩy chủ nghĩa biệt lập mà giành được sự ủng hộ của cử tri Mỹ. Thật khó để cắt nghĩa một cuộc bầu cử, nhưng nhiều nhà quan sát đã chỉ ra rằng chối bỏ “chủ nghĩa toàn cầu” là điểm then chốt khiến ông Trump được ưa thích và điều này đặc biệt đúng với khoảng 80000 cử tri – những người giúp Trump giành chiến thắng sát nút ở các bang Michigan, Pennsylvania và Wisconsin. Tại sao những cử tri thuộc “Vành đai công nghiệp” này lại phải tiếp tục gánh chịu mất mát cho “nền hòa bình kiểu Mỹ” (Pax Americana)? Mô hình này đâu còn mang lại lợi ích cho họ. Người dân nơi đây đã phải đối mặt với thực tế mất việc làm trong ngành chế tạo, suy giảm mức sống mà nguyên nhân theo họ là cạnh tranh từ Trung Quốc và các hiệp định thương mại như NAFTA. Họ phải chứng kiến nhiều thay đổi văn hóa do toàn cầu hóa và không thích điều đó. Họ thấy rõ tiền đóng thuế và mồ hôi xương máu của mình bị Mỹ sử dụng để giương cao một trật tự quốc tế mà theo họ chỉ làm lợi cho kẻ khác. Tại sao Mỹ phải làm thế giới an toàn hơn để Trung Quốc hưởng lợi từ đầu tư và Saudi Arabia trở nên thịnh vượng?

Quả thực ít cử tri trung lưu Mỹ lý giải động cơ họ ủng hộ Trump là vì muốn “chối bỏ một trật tự thế giới tự do”, nhiều người bỏ phiếu cho Trump vì các lý do khác và trên thực tế bà Clinton vẫn vượt trên ông Trump cả triệu phiếu phổ thông. Donald Trump thể hiện bản thân theo một cách thức thô ráp và đa sắc thái hơn. Nhưng những bài phát biểu của ông cho thấy Tổng thống đắc cử Mỹ theo đuổi một cấu trúc thế giới rất khác biệt so với trật tự được hình thành từ năm 1945. Trump đề xuất một chính sách đối ngoại thiên về sử dụng sức mạnh Mỹ để đem lại lợi ích trực tiếp cho Mỹ theo một cách thức đơn phương và mang tính giao dịch, thay vì bảo vệ các thiết chế và nguyên tắc tự do trong các liên minh song phương hay đa phương.

Đề xuất mang tính chuyển đổi này giống như những gì Richard Nixon đã làm vào ngày 15/8/1971, khi ông đơn phương thay đổi luật chơi của hệ thống tiền tệ toàn cầu khi chúng không còn mang lại lợi ích cho Mỹ. Trước thời điểm này, Mỹ vẫn theo đuổi đường hướng bảo đảm khả năng chuyển đổi tuyệt đối của đồng USD sang vàng ở mức giá cố định đối với các ngân hàng trung ương nước ngoài, giúp duy trì một tỷ giá cố định trên thế giới (hệ thống Bretton Woods). Nhưng rồi quyền lực Mỹ suy giảm trong những năm 1960. Châu Âu và Nhật Bản bứt phá mạnh khi Mỹ phải tiêu tốn nhiều tiền cho cuộc tốn kém ở Việt Nam. Hệ thống tiền tệ giờ không còn ổn định, khi nhiều nước liên tục điều chỉnh tỷ giá chuyển đổi với đồng USD và dự trữ vàng của Mỹ tụt giảm. Nixon bất ngờ chấm dứt hệ thống Bretton Woods, thả nổi tỷ giá và áp thuế 10% đối với hàng hóa nhập khẩu. Cả thế giới phải thích ứng với tỷ giá thả nổi, Mỹ giành lại được thị trường và xuất khẩu lạm phát ra ngoài, cải thiện cán cân thương mại. Ở một chừng mực nào đó, sự suy giảm sức mạnh Mỹ trong những năm 2000 do sự nổi lên của Trung Quốc và các nước khác chắc chắn cũng sẽ được phản ánh trong một sự thay đổi về tư thế quốc tế của Mỹ, và đây là điều Donald Trump dường như muốn hướng đến.

Hiện chưa thể đoán biết chính xác chính sách đối ngoại của ông Trump sẽ như thế nào. Có thể xuất hiện nhiều cách giải thích dựa trên một số ít yếu tố đã xuất hiện. Một số nhà quan sát thậm chí đề xuất những diễn biến khác thường kiểu như một “quy trình luận tội” (kịch bản 1). Người khác nghĩ ngôn từ đao to búa lớn của Trump cùng với phong cách không chính thống – ví dụ như thái độ ghét bỏ thương mại tự do và các đồng minh của ông – sẽ bị cản trở bởi hệ thống cân bằng quyền lực cũng như trách nhiệm của ông trên cương vị lãnh đạo thế giới tự do. Trong kịch bản này, ở một chừng mực nào đó, ông Trump sẽ bị đồng hóa bởi hệ thống và cuối cùng trở về với chính sách đối ngoại truyền thống của đảng Cộng hòa (kịch bản 2). Một số lại dự đoán về những xáo trộn. Họ dẫn chứng rằng hệ thống quản trị của Mỹ vốn đã mang tính cạnh tranh, có nghĩa là giới quan chức tự thân có thiên hướng đối địch nhau do thiếu một cơ chế điều phối chặt chẽ. Họ nghi ngờ liệu một tổng thống thiếu kinh nghiệm, thích đặt người khác vào cuộc đua tranh (như Reince Preibus và Steve Bannon), đề cử những quan chức không có kỹ năng quản lý tốt và liên tục đăng các mẩu tweet thể hiện quan điểm cá nhân về lợi ích an ninh quốc gia thiết yếu liệu có đủ sức kiểm soát sự đấu đá quan liêu nội bộ (kịch bản 3).

Vậy nhưng vẫn còn một trường hợp khác liên quan (kịch bản 4) và sẽ chiếm ưu thế – dù cũng chỉ là phỏng đoán, dựa trên vị thế suy giảm của Mỹ trong trật tự quốc tế và phân tích nêu trên về bầu cử năm 2016. Theo đó, ông Trump sẽ thực hiện những gì đã tuyên bố: Washington sẽ từ bỏ vai trò cảnh sát toàn cầu để theo đuổi một tư thế đơn phương là lãnh đạo của một nhóm tận dụng ưu thế của các tài sản của Mỹ để đạt được một thỏa thuận tốt hơn dựa trên vị thế Mỹ. Donald Trump cho thấy ông không hào hứng với việc nêu cao quy tắc dân chủ tự do và nhân quyền, luôn chỉ trích các luật lệ tự do thương mại. Có thể ông không chủ động làm suy yếu Liên hợp quốc, nhưng không thể chắc rằng ông Trump sẽ chỉ đạo Bộ Tài chính Mỹ tiếp tục đóng góp tiền cho tổ chức này. Trump có thể để nước khác lãnh trách nhiệm đó, vì dường như ông không còn muốn thấy một nước Mỹ như vị thần Atlas gánh cả trái đất trên vai trong thần thoại Hy Lạp. Và Trump sẽ chối bỏ phí tổn liên quan đến Hiệp định Paris về chống biến đổi khí hậu.

Việc Mỹ rũ bỏ vai trò người bảo vệ cho trật tự quốc tế tự do có nghĩa là một trật tự khác xuất hiện. Trong kịch bản này, Tổng thống Trump có thể tiến đến gần hơn một hệ thống khu vực ảnh hưởng mà trong đó các cường quốc sẽ kiểm soát khu vực kế bên. Nếu điều này trở thành hiện thực, Tổng thống Nga Vladimir Putin không còn phải lo lắng về sự can thiệp vào các tham vọng của ông ở Ukraine, trong khi ông Tập Cận Bình có thể an vui với thực tế Trung Quốc mặc nhiên có ảnh hưởng tại các vùng phụ cận. Thế nhưng ngay cả kịch bản này cũng vẫn phải có sự đổi chác và giới hạn. Đến một ngưỡng nào đó, những bên tham gia khác sẽ muốn xem mình có thể tiến đến đâu và thu được những gì mà không bị trừng phạt. Khi đó, ông Trump có thể bị buộc phải tái khẳng định chỗ đứng của Mỹ bằng can dự quân sự ở một nơi nào đó trên thế giới, nhằm phát đi thông điệp nhưng không mạo hiểm một cuộc chiến tranh lớn với các cường quốc đối thủ như Nga hay Trung Quốc. Một kiểu can dự như vậy có thể giống với những gì Ronald Reagan đã làm ở Grenada năm 1983, hoặc thậm chí trên quy mô lớn hơn.

(còn tiếp) 

Nguồn: warontherocks.com – 29/12/2016

TLTKĐB – 21/01/2017

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s