Các nước ở góc phía trên bên trái trong Hình 6 – 2, như Malaysia và Singapore cũng có thể có nhiều nhóm đa đạng với cá tính mạnh, tuy nhiên thường có xu hướng tìm kiếm một tạm ước trong đó các nhóm sẽ chấp nhận và dung hòa với nhau. Các nước tập trung ở góc phía dưới bên phải thường có thái độ phản đối khá mạnh mẽ với các nhóm thiểu số như những dân tộc, tôn giáo hoặc ngôn ngữ của các nhóm đối lập (Bỉ), tuy nhiên sự phổ biến của chủ nghĩa cá nhân sẽ cố gắng đảm bảo rằng quyền của tất cả mọi người sẽ được tôn trọng; chủ nghĩa cực đoan bị giới hạn trong sân chơi chính trị. Cuối cùng là các nước ở góc phía dưới bên trái, ví dụ Mỹ, ít nhất về mặt lý thuyết, đại đa số sẽ ủng hộ sự hòa nhập của các nhóm thiểu số và quyền lợi bình đẳng cho tất cả mọi người. Sự kiện khủng bố ngày 11 tháng 9 năm 2001 chính là một bài thử khắc nghiệt đối với thái độ khoan dung này, như cảm nhận của người Mỹ Arập hoặc người Mỹ có vẻ ngoài giống Arập.

Đôi khi, tâm lý tránh bất định mạnh mẽ đưa đến thái độ không dung thứ cho những người lầm đường và nhóm thiểu số khiến cho các nước đó phải trả giá rất đắt. Sau khi người Tây Ban Nha xâm chiếm được bán đảo người Iberi từ người Moor (1492), vua theo đạo Công giáo quyết định trục xuất người Do Thái khỏi Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, chính các nước này đã bị mất đi một số công dân có năng lực kinh doanh xuất sắc nhất và được cho là đã góp phần đưa đến sự suy đồi của đế chế này trong vài thập kỷ sau đó. Một nhóm người Do Thái Iberi đã định cư ở Hà Lan và đóng vai trò quan trọng trong quá trình mở rộng thuộc địa của Hà Lan vào thế kỷ XVII. Các nhóm khác di cư đến Costa Rica, và thậm chí cho đến ngày nay vẫn là nơi được ưu ái ngoại lệ đối với nhóm Châu Mỹ Latinh và thời kỳ đình trệ. Trong thời cận đại, cuộc di cư của nhiều nhà khoa học hàng đầu trong đó có nhiều người Do Thái trốn khỏi nước Đức trong thời kỳ Hitler đã giúp cho người Mỹ có thể phát triển được bom nguyên tử.

Tâm lý tránh bất định, tôn giáo và ý tưởng

Ở phần đầu bài này, tôn giáo được đề cập đến như một trong những phương thức giúp mọi người giải tỏa lo âu. Niềm tin tôn giáo và các nghi lễ giúp chúng ta chấp nhận những tình huống bất định mà chúng ta không thể tự bảo vệ bản thân mìh. Một số tôn giáo nói đến sự ổn định vĩnh cửu của cuộc sống sau cái chết.

Chia nhóm các nước theo chỉ số UAI có phần liên quan đến tôn giáo chiếm ưu thế ở các nước này. Hầu hết các nước theo đạo Công giáo Thiên Chúa La Mã và chính thống đều có chỉ số UAI cao; ngoại trừ Philippines và Ireland. Các nước Hồi giáo thường có chỉ số trung bình; các nước Thiên Chúa Tin Lành có chỉ số thấp hơn mức trung bình; nước theo đạo Phật và Hindu có chỉ số dao động từ mức trung bình đến rất thấp, ngoại trừ Nhật Bản.

Một vấn đề khi phân loại các nước theo tôn giáo đó là các đồng tôn giáo lớn của thế giới đều có nhiều dòng đa dạng rất khác nhau trong bản thân một nước. Đạo Thiên Chúa La Mã của người Bồ Đào Nha, Peru, Italy và Hà Lan rất khác nhau. Đạo Hồi của người Indonesia, Iran, Saudi Arabia và Balkan cũng có ý nghĩa tương đối khác nhau đối với người theo đạo cũng như đối với người các nước này. Đạo Phật ở Thái Lan, Singapore và Nhật Bản có những tác động thực tế tương đối khác nhau.

Rõ ràng sự biến thể của các dòng tôn giáo không dẫn đến sự thay đổi toàn bộ trong các giá trị văn hóa. Các phức hợp giá trị được mô tả trong phạm trù khoảng cách quyền lực, chủ nghĩa cá nhân hoặc chủ nghĩa tập thể, nam tính hoặc nữ tính và tâm lý tránh bất định dường như đã cứu sống các dòng văn hóa biến thế. Thậm chí phức hợp giá trị này cũng ảnh hưởng đến khả năng lĩnh hội của người dân đối với một số tôn giáo nhất định, và tôn giáo được chấp nhận sẽ phát triển ở đất nước đó. Chủ nghĩa thần bí của người Indonesia (Javan) đã cứu sống các dòng biến thể của đạo Hindu, đạo Phật, đạo Hồi và Công giáo. Ở các nước theo Đạo Công giáo, phong trào Cải cách gần như đã tách biệt hẳn các nước châu Âu đã từng là thuộc địa của đế chế La Mã ra khỏi các nước còn lại trong nhóm. Tất cả các nước cựu La Mã (các nước hiện nay nói tiếng La Mã) đã từ chối phong trào Cải cách và vẫn duy trì đạo Thiên Chúa La Mã; hầu hết các nước khác đều chuyển sang đạo Tin Lành hoặc kết hợp nhiều đạo khác nhau. Phần Lan và Ireland chưa bao giờ thuộc đế chế La Mã, tuy nhiên đạo Thiên Chúa La Mã giúp họ có vị thể để chống lại phe đàn áp phi Thiên Chúa giáo.

Khi thiết lập mối quan hệ  giữa tâm lý tránh bất định và đức tin tôn giáo, thì cần phân biệt giữa tôn giáo phương Tây và phương Đông. Các dòng tôn giáo phương Tây như Do Thái, Công giáo và đạo Hồi dựa trên quá trình thiên khải thiêng liêng, đồng thời cả ba tôn giáo này đều có nguồn gốc từ vùng Trung Đông. Điểm khác biệt giữa tôn giáo phương Tây và phương Đông đó là quan niệm về vấn đề chân lý. Các tôn giáo thiên khải phương Tây cùng giả định về sự tồn tại của một chân lý tuyệt đối loại bỏ tất cả các chân lý khác và con người có thể sở hữu được. Sự khác biệt giữa xã hội có tâm lý tránh bất định mạnh mẽ và xã hội có tâm lý tránh bất định yếu là mức độ chắc chắn con người cần có về việc tồn tại chân lý này. Ở những nền văn hóa có tâm lý tránh bất định mạnh mẽ, mọi người thường tin rằng “Chỉ có một chân lý duy nhất và chúng ta nắm giữ chân lý đó. Tất cả các chân lý khác đều sai lầm”. Nắm giữ chân lý này là con đường duy nhất cứu rỗi linh hồn và là mục đích chính trong cuộc sống của một người. Hậu quả của quan niệm cho rằng các chân lý khác đều sai đó là cố gắng biến đổi các chân lý đó, tránh hoặc bài trừ các chân lý đó.

Các nền văn hóa có tâm lý tránh bất định yếu ở phương Tây vẫn tin vào chân lý, tuy nhiên họ ít có nhu cầu phải tin rằng chỉ có họ đang nắm quyền sở hữu chân lý đó. “Chỉ có một chân lý duy nhất và chúng ta đang tìm kiếm nó. Người khác cũng đang tìm kiếm nó và chúng ta chấp nhận thực tế là họ đang đi tìm kiếm theo hướng khác”. Có một điều chắc chắn về các nền văn hóa này, đó là Đức Chúa Trời không muốn người nào bị hành quyết vì đức tin của họ.

Trong nhiều thế kỷ, nhà thờ Thiên Chúa La Mã được coi như Tòa án dị giáo quyết định tử hình nhiều người có tư tưởng lầm lạc, ngăn cấm hoặc đốt sách; thậm chí ngày nay một số sách vẫn bị nhà thờ Thiên Chúa La Mã cấm lưu hành. Ở Iran, ngay trước khi qua đời, năm 1989, Ayatollah Ruhollah Khomeini đã ra lệnh cấm sách có tựa đề Những vần thơ của quỷ Satan của Salman Rushdie và yêu cầu tất cả con chiên tử hình tác giả và nhà xuất bản. Một điểm khá ngạc nhiên là nhiều người ở nước theo đạo Công giáo cũng thấy kinh ngạc trước sự kiện ày khi nghiên cứu lịch sử không dung hòa tôn giáo khác của đất nước họ. Với một số ngoại lệ, đạo Hồi trong lịch sử cũng dễ dàng chấp nhận các tôn giáo khác hơn đạo Công giáo Thiên Chúa La Mã. Cuộc viễn chinh thời Trung cổ làm thiệt mạng hàng trăm nghìn người là một sản phẩm xuất phát từ tư tưởng không dùng hòa trong đạo Công giáo, không phải Hồi giáo. Trong đế chế Thổ Nhĩ Kỳ Hồi giáo, giáo dân Thánh Thư (tức là người Do Thái và Công giáo) được chấp nhận và có thể duy trì tôn giáo của họ nếu họ chịu trả khoản thuế đặc biệt. Trong khi đó, thậm chí những người theo đạo Thiên Chúa Tin Lành, thường được cho là những người có tư tưởng phóng khoáng hơn, lại gây ra nhiều nạn nhân do thái độ không chấp nhận tôn giáo, ví dụ Michael Servetus đã bị thiêu chết bởi các môn đồ của John Calvin ở Geneva năm 1553. Trong quá khứ, các nước theo đạo Tin Lành cũng thiêu những người được cho là phù thủy. Đầu thế kỷ XXI, những người thuyết giáo về đạo Công giáo đã phản đối kịch liệt bộ truyện Harry Potter của Janet K. Rowlings và coi đó là sản phẩm của sự đồi bại.

Thú tội là phong tục cực kỳ phổ biến ở các nền văn hóa có tâm lý tránh bất định mạnh. Nếu không thể tuân theo một quy định, thú tội chính là một cách để bảo tồn quy định và quy kết tội lỗi cho cá nhân. Cách thức thú tội trong đạo Thiên Chúa tương đối nhẹ nhàng và kín đáo; Đảng Cộng sản Liên Xô đã tổ chức lễ thú tội công khai vào những ngày Stalin. Ở nền văn hóa có tâm lý tránh bất định yếu vẫn tồn tại xu hướng thay đổi quy định nếu không thể tôn trọng quy định đó.

(còn tiếp) 

TH: T.Giang – SCDRC

Nguồn tham khảo: Geert Hofstede, Gert Jan Hofstede & Micheal Minkov – Văn hóa và tổ chức, phần mềm tư duy – NXB ĐHQG HN 2013.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s