Quentin Weiler

Tháng 6/2016, Liên minh châu Âu (EU) đã hoàn thành việc xây dựng một chiến lược toàn cầu mới về chính sách đối ngoại và an ninh chung.

Vào thời điểm Brexit và sự nổi lên của chủ nghĩa dân túy, chiến lược toàn cầu nêu rõ lịch trình biến đổi của EU. Mặc dù, dựa trên các nguyên tắc truyền thống của chính sách đối ngoại châu Âu, tài liệu này mang lại một điều mới lạ thực sự bởi việc tái tập trung của nó vào các lợi ích thuần túy của EU và của công dân EU, theo đó, cho phép vượt qua khái niệm quá hạn hẹp của “sức mạnh mềm” và gắn EU với khái niệm “sức mạnh thông minh”.

Ngày 23/06/2016, cử tri Vương quốc Anh đã bỏ phiếu ủng hộ Brexit với số phiếu 51,9% và trở thành thành viên đầu tiên của EU mở ra tiến trình “ra khỏi EU”. Ngày 28/6/2016: Cao ủy Liên minh châu Âu về đối ngoại và chính sách an ninh, Federica Mogherini trình lên Hội đồng châu Âu chiến lược toàn cầu mới của EU về chính sách đối ngoại và an ninh. Một loạt biến cố trái ngược trong vòng năm ngày, một bên là triệu chứng của một Liên minh luôn không được lòng dân và không được thấu hiểu, một bên là toan tính giành vai trò lớn hơn trên trường quốc tế. Người ta đã đưa ra giả thuyết rằng Cao ủy đã hoãn lại việc đưa ra sáng kiến của mình trong trường hợp “đồng ý” của người dân Anh đối với Brexit để có thời gian nghiền ngẫm kết quả lịch sử này. Khác xa so với điều này, Federica Mogherini đã đi trước, chính xác là để gửi một tín hiệu về sự thống nhất và dự kiến về tương lai, và mặc dù bị mất tầm nhìn không thể tránh khỏi do sự kiện Brexit. Sáu tháng sau, Vương quốc Anh vẫn không đưa ra tiến trình chính thức ra khỏi EU dự kiến theo điều 50 của Hiệp ước về EU, trong khi Hội đồng Bộ trưởng EU đã thông qua một loạt các biện pháp tham vọng trong thực hiện chiến lược toàn cầu. Đã đến lúc không chỉ đả kích hiện trạng của EU mà cần có một ý chí đi lên dựa trên một tư duy chiến lược đổi mới. Điều này ngày càng trở nên cấp bách hơn đối với sự bấp bênh thuộc về tính chất của đối tác xuyên Đại Tây Dương phát sinh sau chiến thắng của Donald Trump tại Mỹ ngày 9/1/2016. Từ quan điểm này, chiến lược toàn cầu đã góp phần đặt ra (cũng như đặt lại) vấn đề quyền tự chủ chiến lược của EU, hiện vẫn tạo nên tranh luận về hệ tư tưởng.

Chiến lược toàn cầu đã mang lại điều gì khi đáp lại chủ đề về lợi ích cơ bản của EU với vai trò là cường quốc khu vực, và liệu nó có trở thành đòn bẩy trong việc khẳng định vai trò của EU trên trường quốc tế, ở thời điềm mà Sen đầm Mỹ biến thành người chỉ huy tối cao? Chiến lược này ban đầu nhằm mục tiêu lấp đầy khoảng trống chiến lược trong một thế giới đang thay đổi (I) và đây cũng là một công cụ chính trị hướng vào hành động (II).

I/ Chiến lược toàn cầu: Bù lấp một khoảng trống chiến lược trong một thế giới đang thay đổi

Chúng ta hãy xem xét triển vọng của việc xác định những lợi ích chiến lược của EU trong tương lai và chuyển từ “chủ nghĩa đa phương hiệu quả” sang “chủ nghĩa thực dụng có nguyên tắc”.

Định nghĩa chung về các lợi ích chiến lược của EU

Môi trường địa chính trị của EU đã biến chuyển nhiều trong 10 năm trở lại đây chưa kể điều này còn kèm theo sự thích nghi thực sự của tư duy lôgích chiến lược. Tài liệu tham khảo đầu tiên là Chiến lược An ninh châu Âu, đã được thông qua năm 2003, thời điểm châu Âu đang chia rẽ sâu sắc về chiến tranh tại Iraq và đặt nỗ lực hòa giải giữa các thành viên đang bị chia rẽ. Nhìn từ quan điểm này, điểm nổi bật của văn bản là sự ngây thơ thuần túy về hệ tư tưởng muốn tìm kiếm sự đồng thuận ở giai đoạn hậu chiến tranh lạnh và tiền mở rộng, mặc dù lúc đó mới diễn ra khủng bố ngày 11/9/2001. Trong văn bản, EU muốn vận động tại khu vực láng giềng châu Âu, “một tập hợp các quốc gia được quản trị tốt, với họ chúng ta có thể có mối quan hệ gắn bó chặt chẽ”, sự ngây thơ nêu trên không chỉ ra chính xác những phương tiện để đạt được điều đó, nếu như không phải là chính sách mở rộng, vốn nhanh chóng khiến các quốc gia thành viên cũ cảm thấy ngột ngạt. Trong năm 2008, các nhà hoạch định chính sách châu Âu tập trung vào việc soạn thảo một báo cáo thực hiện Chiến lược An ninh châu Âu nhằm hoàn thiện những thiếu sót của văn bản ban đầu và tính tới những mối đe dọa an ninh mới: an ninh mạng, an ninh hàng hải, biến đổi khí hậu. Tài liệu này tỏ ra hài hòa hơn với mô trường chiến lược, nhưng có một số chia rẽ trong 28 thành viên ở giai đoạn hậu mở rộng về các vấn đề quan trọng (tiến trình hòa bình tại Trung Đông, quan hệ EU – NATO, các quan hệ với Nga) khiến các cuộc thảo luận trở nên khó khăn cho tới khi thông qua văn bản vào tháng 12/2008. Từ đó, châu Âu muốn tập trung vào các chủ đề chuyên biệt với sự đồng thuận mạnh mẽ để vượt qua sự nhạy cảm mang tính quốc gia. Chiến thuật này có lợi ở chỗ mang lại một số thành công nổi bật của ngoại giao châu Âu như bình thường hóa đối thoại giữa Serbia và Kosovo, với Iran được EU đàm phán nhân dânh nhóm E3 + 3 (Đức, Pháp, Vương quốc Anh + Trung Quốc, Mỹ và Nga).

Từ năm 2008, sức ép chính trị và địa chính trị lên EU gia tăng chưa từng có: khủng hoảng tài chính rồi khủng hoảng đồng euro (từ năm 2008), Mùa Xuân Arập (2010 – 2011) ban đầu được ca tụng nhưng rồi nhanh chóng gây lo ngại, chiến lược xoay trục của Mỹ sang châu Á (2009) và sự rút lui từng bước của Mỹ không chỉ ở châu Âu mà cả Trung Đông, sức ép gia tăng của Nga tại khu vực xung quanh châu Âu với các cuộc khủng hoảng tại Gruzia (2008) rồi Crimea (từ năm 2014),các cuộc xung đột tại Libya, Yemen và đặc biệt là tại Syria, dẫn tới một cuộc khủng hoảng tị nạn chưa từng có, cũng như sự gia tăng nguy cơ và các vụ khủng bố. Đồng thời, trong EU còn diễn ra những thay đổi lớn về thể chế với việc thực hiện hiệp ước Lisbon năm 2009, dẫn tới việc hình thành vị trí Cao ủy châu Âu về chính sách đối ngoại và an ninh chung và Cơ quan châu Âu về hoạt động đối ngoại (cách gọi khác tương ứng với Bộ trưởng và Bộ Ngoại giao của EU xuất phát từ Hiệp ước Lisbon theo sáng kiến của Vương quốc Anh).

Biến động quốc tế và phát triển về thể chế này dường như đòi hỏi EU phải xác định lại các lợi ích chiến lược của mình. Tuy nhiên, Cao ủy đầu tiên của châu Âu về chính sách đối ngoại và an ninh chung, Catherine Ashton, đã muốn tránh công việc trắc trở này để tập trung vào việc thiết lập Cơ quan châu Âu về hoạt động đối ngoại và các ưu tiên dài hạn như quan hệ với các quốc gia xung quanh châu Âu và tăng cường quan hệ với các đối tác chiến lược của EU, nên cũng không tập trung vào việc soạn thảo những tài liệu chiến lược. Như với nước Pháp, nước này đã thông qua cùng thời điểm hai cuốn sách trắng về an ninh và quốc phòng quốc gia, trong năm 2008 và 2013, phản ánh nhu cầu thích ứng với một thế giới thay đổi. Đây là lý do mà người thay thế bà Catherine Ashton, Federica Mogherini, thực hiện công việc lớn này ngay sau khi được bổ nhiệm (tháng 11/2014).

Từ “chủ nghĩa đa phương hiệu quả” sang “chủ nghĩa thực dụng có nguyên tắc”

Tiếp theo việc công bố chiến lược toàn cầu trong bối cảnh không được dư luận biết tới do truyền thông mải tập trung đưa tin sự kiện nước Anh trưng cầu dân ý Brexit, một yếu tố cần tính đến: Đó là sự phân tích tính thiết thực của tài liệu đối với chính phủ cũng như với xã hội dân sự. Điều này không mang lại ngay được lợi ích trước mắt, cũng như tiến trình tham khảo ý kiến của các quốc gia thành viên, thay vì đàm phán, ban đầu đã tạo nên một số ngờ vực tại thủ đô của các quốc gia châu Âu. Công việc này đã được các nhóm công tác của bà Federica Mogherini điều hành, đặc biệt là cố vấn đặc biệt của bà, Nathalie Tocci (phó giám đốc Viện Quan hệ Quốc tế Roma), và Cơ quan châu Âu về hoạt động đối ngoại, với gần 50 sự kiện được tổ chức, các điểm tiếp xúc, gặp gỡ trong các quốc gia thành viên và Ủy ban châu Âu, và một trang web dành riêng cho dịp này. Ở vào tuần công bố, đại diện của các quốc gia thành viên đã có cơ hội tham khảo bản dự thảo văn bản tại một phòng được đảm bảo an ninh để hoàn thành văn bản về các chủ đề nhạy cảm nhất. Những trở ngại của hai hoạt động trước đã được tránh và đã cho phép tăng cường tinh thần thích nghi của các quốc gia thành viên cũng như việc thông qua một tài liệu đầy đủ, chính xác và tham vọng.

(còn tiếp) 

Nguồn: diploweb

TLTKĐB – 21/01/2017

Quentin Weiler là Cố vấn chính trị của Tổng thư ký Cơ quan châu Âu về Hoạt động Đối ngoại của EU.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s