Kiến thức về sự phát triển giống như “đơn thuốc” cho cuộc sống hạnh phúc. Tuy nhiên, bản thân nó là chưa đủ.

Mọi người thường nói rằng, sự tiến bộ trong kinh tế học diễn ra nối tiếp sau mỗi lần hạ huyệt những học giả của những thuyết có tầm chi phối lớn, mà tính đúng đắn của những học thuyết này thảng hoặc gây được lòng tin nhiều hơn là sự hiểu biết về nó. Trước đây, có thể nhận thấy điều này với tất cả sự thận trọng đối với trường hợp học thuyết kinh tế của Keynes. Hiện nay, có thể nói rằng trường hợp tương tự đang xảy ra với thuyết kinh tế tiền tệ, hiện đang đè nặng lên giới kinh tế. Trào lưu này đang diễn ra mạnh mẽ tại nhiều nhà xuất bản và trong các hội đồng khoa học, tác động tới các công trình khoa học và việc phân chia nguồn vốn tài trợ cho nghiên cứu. Trong cuốn sách Hồi kết của con người, Francis Fukuyama đã công khai quả quyết rằng, “chừng nào họ còn ngồi trên đỉnh cao nhất trong tuần tự ngôi thứ dựa vào tuổi tác – trong các ủy ban phản biện các công trình khoa học và quyết định số lượng biên chế tại các trường đại học hay trong các hội đồng quản lý các quỹ tài trợ khoa học thì tình trạng theo khuôn mẫu hiện hành khó có thể khắc phục được”. Nếu không phải là không thể, thì chí ít cũng gặp nhiều khó khăn như trong trường hợp của học thuyết tân tự do. Điều rất rõ trong trường hợp chủ nghĩa giáo điều là trích dẫn theo kiểu vòng vo đi từ cái sai này đến cái sai khác từ các công trình nghiên cứu của cùng một giới trí thức, đôi khi của cùng một hiệp hội – thậm chí chẳng có gì liên quan đến thực chất vấn đề. Lý thuyết trở thành học thuyết, học thuyết trở thành tín điều, tín điều lại biến thành thứ lý thuyết lạc lõng, bởi lẽ mỗi thời một khác và chất liệu cũng không còn là chất liệu mà lý thuyết đã được dựng nên từ đó.

Cũng cần phải từ bỏ những khái quát bị chi phối bởi hệ tư tưởng và động cơ chính trị. Điều này không hề đơn giản, đặc biệt khi nói về sự phát triển và chúng ta phải liên tục cọ xát với việc xác định các giá trị. Còn các giá trị thì ở đâu, về bản chất, chúng xuất hiện ở những nơi có sự hiện diện của hệ tư tưởng và động cơ chính trị. Ở đây muốn nói rằng, để những mô hình tăng trưởng – như đang hiện hữu gắn với hệ tư tưởng và mang tính chính trị – không phải là những mô hình mang tính chất phái tả hay phái hữu, theo chủ nghĩa dân túy hay chủ nghĩa tự do, theo đạo Thiên Chúa hay đạo Hồi, đảng Bảo thủ hay đảng Lao động, theo nền dân chủ hay nền cộng hòa, mà trước hết chúng phải là những mô hình mang tính hiện thực, tức là động chạm đến những vấn đề cụ thể, theo sát thực tiễn kinh tế – xã hội, chứ không phải là biểu tượng của những thiên vị mang tính ý thức hệ chung chung.

Song hành cùng với sự gia tăng các hoat động kinh tế sẽ xuất hiện hàng loạt các vấn đề cần xử lý. Những khó khăn trong thực tế (và cũng là sự lôi cuốn về mặt ý niệm) chính là ở chỗ, xử lý được một vấn đề thì lại phát sinh nhiều vấn đề khác. Giống như lịch sử không có hồi kết. Không có thời gian để ngồi trên vòng nguyệt quế nếu như không muốn bị chôn vùi bởi hàng núi những vấn đề mới phát sinh. Do đó, thay vì nhúng ta vào những cuộc tranh luận chính trị và ý thức hệ vô bổ, nào là các cuộc tranh giành quyền lợi, nào là chiến tranh, thì cần phải bắt mạch chính xác vấn đề và đề xuất được hướng giải quyết. Khái quát bằng hình tượng một cách chính xác nhất là ông Đặng Tiểu Bình, dựa trên cách ngôn của Trung Quốc, rằng điều quan trọng không phải là mèo trắng hay mèo đen, mà là bắt được chuột. Chúng ta không biết mầu lông của chú mèo bắt được bao nhiêu chuột, nhưng mà qua đó chúng ta biết được trình độ chuyên môn!

Cũng cần phải quay lưng với thứ chủ nghĩa hổ lốn cùng với những lý thuyết đa năng tăng trưởng kinh tế và đoạn tuyệt với lòng ham muốn mãnh liệt xây dựng một mô hình duy nhất bao quát tất cả. Những lý thuyết kiểu như vậy – nếu có thể thích ứng với từng trường hợp – thì cũng dừng ở mức độ trừu tượng để trở thành thứ lý thuyết chung chung, rất hữu ích cho việc mô tả và mô hình hóa thực tế kinh tế – xã hội. Mô hình cho thấy, gia tăng sản xuất phụ thuộc vào gia tăng nhân công lao động và gia tăng năng suất lao động đúng về mặt tổng quát bao nhiêu thì cũng mang tính chung chung thái quá bấy nhiêu, bởi vì vấn đề chính là ở chỗ, gia tăng nhân công lao động như thế nào (tức là tuyển dụng ai, mà đây là trường hợp thường gặp), và trên hết là gia tăng năng suất lao động như thế nào.

Mặt khác, đề cập tới việc giải thích những hiện tượng và quá trình chi tiết – như trong trường hợp học thuyết kinh tế Keynes cho thấy, có thể thông qua hoạt động của hệ số đầu tư để gia tăng năng lực sản xuất như thế nào, hay cũng trong trường hợp học thuyết tiền tệ đó chỉ ra một cách đúng đắn mối quan hệ giữa những biến động của nguồn cung tiền tệ với tỷ lệ lạm phát – cần thấy rằng, những quá trình diễn ra được coi như hàm số của một biến số chính lệ thuộc vào hàng loạt những xung lực khác. Những luận cứ đúng đắn trong một số vấn đề có thể thuộc về học thuyết Keynes, trong một số vấn đề khác lại có thể thuộc về học thuyết tiền tệ và không nhất thiết chỉ theo một trong những trường phái kể trên, bởi lẽ cần phải biết khai thác cả hai trường hợp.

Ở điểm này, tiếp nhận những gì hữu ích của những học thuyết khác, có thể đề xuất những luận cứ luôn được đưa ra trong những trang sách này, khẳng định sự trùng hợp ngẫu nhiên phong phú, làm phát sinh một hiện tượng nào đó hoặc khởi động một quá trình. Chính sự trùng hợp ngẫu nhiên của bối cảnh nhiều dạng khác nhau tạo ra chất liệu phê phán đối với những hiện tượng và quá trình đó. Sự đa dạng hóa các kiểu tình thế và bối cảnh là điều rất quan trọng. Bởi những lý thuyết khác mang nặng tính lý thuyết luôn đơn giản hóa quá mức và thường tập trung vào những bối cảnh đồng nhất. Con đường như vậy sẽ dẫn đến xu hướng bị biến dạng bởi tính đặc thù văn hóa và bỏ qua nhiều tình thế độc nhất vô nhị và các yếu tố xuất hiện chỉ một lần.

Gần đây, một số học giả đã mạnh mẽ bày tỏ những luận cứ cần thiết phải từ bỏ tính đồng nhất làm đơn giản hóa quá mức các mô hình tăng trưởng kinh tế. Dani Rodrik viết một cách ví von rằng, cần phải cho phép hàng nghìn mô hình tăng trưởng bùng nở. Như hoa nở trong khu vườn tươi tốt. Cần phải tìm tòi những biện pháp đa dạng nhất dẫn tới sự gia tăng sản xuất và cải thiện mức sống, tuyên chiến với đói nghèo và gia tăng phồn thịnh cùng với việc trợ giúp cho những biện pháp này. Cần phải nhất trí toàn diện với triết lý này.

Câu thần chú của chúng ta là, các sự việc diễn ra như chúng đang diễn ra, bởi nhiều sự việc diễn ra cùng lúc sau tất cả những cân nhắc, chúng lại diễn ra một cách khác – là điều hoàn toàn dễ hiểu. Trong cơ chế thực tế của những biến động kinh tế rất hãn hữu xảy ra trường hợp một hậu quả nào đó phát sinh chỉ do duy nhất một yếu tố mang tính nguyên nhân. Ngay cả khi chúng ta tách biệt được yếu tố đó, thì rõ ràng rằng nó cũng vận động trong một môi trường cụ thể nào đó. Thực tế cho thấy, những yếu tố đó rất nhiều, chỉ có điều chỉ một vài yếu tố mang tính nguyên nhân. Chúng sẽ không thể đóng vai trò đó được nếu như không tồn tại đồng thời những bối cảnh khác. Vậy nên sự đan xen của chúng gây ra chuyển động, chứ không phải là một sự kiện riêng lẻ.

Cái khó chính là ở chỗ, xác định được một cách chính xác sự đan xen đó, chỉ ra được những thành phần cấu thành của nó. Cần phải thấu hiểu được bản chất của mối liên quan có thể kết nối chúng với nhau. Có thể, bởi lẽ chúng xuất hiện trong mối liên quan tương hỗ, hay một cách độc lập, không lệ thuộc của mối đan xen này với mối đan xen kia.

Nếu điều đó có thể, cần phải cân đong, đo đếm chúng, hay nói cách khác phải định lượng được chúng. Điều này đòi hỏi phải xây dựng được những mô hình toán học. Tuy nhiên, không có gì để phân vân, rằng có thể xây dựng được những mô hình như thế, xác định được những biến số và định lượng được các tham số phù hợp với tầm quan trọng của chúng. Vấn đề này sẽ được trao đổi vào một dịp khác. Tôi tin rằng, sẽ có những người sẵn lòng tiếp cận đề tài này.

(còn tiếp) 

TH: T.Giang – SCDRC

Nguồn tham khảo: Grzegorz W. Kolodko – Thế giới đi về đâu? – NXB TG 2010.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s