M.S. Burgin

Tác giả cuốn sách này là Dmitrij Pavlovich Gorsky một nhà triết học và logic học nổi tiếng mới đây vừa từ giã chúng ta. Trung tâm chú ý của ông là phân tích những nguyên nhân dẫn đến sự sụp đổ của hệ thống XHCN đã từng là một trong những nhân tố chủ yếu của nền chính trị thế giới, dẫn đến sự tan rã của một nước lớn nhất trên thế giới – Liên Xô.

Hiện nay người ta đang đưa ra nhiều giả thuyết và giả định về điều này. Phần lớn những ý kiến đó đều mang tính chất chủ quan, quy sự kiện lịch sử (sự thất bại của CNCS) có tầm ý nghĩa toàn thế giới vào những tính chất của cá nhân, vào những hành vi của nhân vật chính trị này hay khác. Số này thì bôi nhọ Stalin, số khác buộc tội Breznhev, người đã dẫn đất nước vào vũng lầy tham nhũng và ăn cắp thẳng tay. Số thứ ba vạch mặt Gorbachev là “tên gián điệp của chủ nghĩa đế quốc”.

D.P. Gorsky đã tiếp cận vấn đề này theo cách hoàn toàn khác. Ông ta tìm đến căn nguyên, nguồn gốc của vấn đề. Đối tượng phân tích của ông là lý luận kinh tế của K. Marx, giữ vai trò là nền móng lý luận của hệ thống XHCN đã sụp đổ, cái được đưa lên thành cơ sở của con đường được chọn ở Nga (mà cũng có thể là bức đặt cho nước Nga) để xây dựng xã hội CSCN. Nhưng kết quả của sự phân tích ấy chính là nội dung được trình bày trong sách này.

Luận đề chủ yếu của tác giả là ở chỗ cho rằng lý luận của K. Marx không phải là sai hoàn toàn. Chỉ đơn giản là nó có những hạn chế và chỉ đúng với cái xã hội tư sản trong đó Marx đã từng sống và sáng tạo.

Tuy nhiên, xã hội luôn phát triển, và tiến bộ xã hội đã làm cho tình huống thay đổi về căn bản. Vì vậy, theo ý của D.P. Gorsky, trong những điều kiện lịch sử mới cần có sự xem xét lại một cách căn bản học thuyết marxist về xã hội (chủ nghĩa duy vật lịch sử). Lý luận đó phải được định hướng lại vào việc nghiên cứu các quá trình lịch sử xã hội mới, mở rộng (và ở một số phần của nó lại phải thu hẹp lại) có xét đến biểu hiện của những hiện tượng và tình hình kinh tế – xã hội mới. Cần phải tập trung vào những mặt và khía cạnh mà lý luận đó có ý nghĩa quan trọng đối với công cuộc xây dựng xã hội mới. Do đó, trong lý luận phải có những thay đổi về nội hàm và ngoại diên nhiều khái niệm của nó và đề ra những khái niệm mới.

Trong cuốn sách cũng có ý định xem xét lại học thuyết marxist về xã hội mà trong đó, như D.P. Gorsky hy vọng, một số tư tưởng marxist có thể có những tiềm năng và sức sống mới. Điều này gắn với thực tế là dấu hiệu nhận biết quan trọng của các lý luận khoa học là sự lão hóa của chúng (điều này biểu hiện đặc biệt rõ nét qua các lý thuyết khảo sát những đối tượng luôn biến đổi và phát triển trong khuôn khổ một thời kỳ lịch sử) và vì vậy mọi lý luận đều cần được đổi mới thường xuyên.

Để xây dựng một lý luận marxist mới (neomerkxisme) được mở rộng về sự phát triển xã hội, tác giả cuốn sách cố gắng đi tới một cách hiểu đúng đắn về luận đề cơ bản của chủ nghĩa duy vật biện chứng cho rằng vật chất có trước, ý thức có sau. Những cách lý giải và cụ thể hóa vẫn được người ta thừa nhận về luận đề này có những thiếu sót quan trọng. Thực ra, theo tài liệu của khoa học, ý thức xuất hiện ở một trình độ đã biết của sự phát triển vật chất trong điều kiện tồn tại trên trái đất và là cái do vật chất sinh ra. Định đề này của triết học marxist đã được tất cả những người theo chủ nghĩa duy vật bảo vệ. Thế nhưng, một khi đã xuất hiện rồi, ý thức và tư duy bắt đầu đóng một vai trò không đơn thuần là conditio sine qua non (điều kiện không thể thiếu của vật chất trong toàn bộ hoạt động của con người, trong đó kể cả trong hoạt động vật chất, sản xuất) mà còn đóng vai trò là thành tố thứ nhất, “chủ đạo” của nó. Ở đây biểu hiện tính biện chứng sâu sắc mà Marx đã vạch ra được khi vận dụng vào lịch sử trong học thuyết của ông về tính bao trùm của phương pháp (umschlag in der methode).

Còn có một cách tiếp cận mang tính chất cấp tiến hơn thế, nhiều nhà tư tưởng hiện đại cho rằng ở cấp Vũ trụ, tồn tại bên cạnh vật chất còn có lý tính thế giới cũng tham gia vào sự hình thành và phát triển của Vũ trụ, của những quy luật cơ bản của nó. Còn những điểm không tương đồng mà nhiều người lưu ý thường lại là hệ quả do tính bảo thủ của tư duy con người, tính chất hữu hạn của tri thức con người và các phương pháp nhận thức duy lý.

Đồng thời với việc thừa nhận tính hơn hẳn của cái tinh thần so với cái vật chất trong nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, tác giả vẫn tập trung chú ý chủ yếu vào những khía cạnh kinh tế của các vấn đề xã hội. Theo ý ông, trong việc tạo ra giá trị xã hội mới có sự tham gia không chỉ của lao động chân tay đơn giản (như K. Marx viết trong bộ “Tư bản”) mà còn cả lao động trí óc. Lao động trí óc cũng trực tiếp có mặt cả trong lao động chân tay đơn giản của người công nhân (điều này thể hiện đặc biệt rõ trong các ngành sản xuất hiện đại dựa trên tin học) và ở mức độ cao hơn, nó cùng có mặt trong lao động nhằm quản lý sản xuất (loại lao động kỹ sư – kỹ thuật) cũng như trong lao động nhằm đảm bảo sự vận hành bình thường các quan hệ sản xuất đã hình thành trong xã hội.

Điều này phù hợp với ý kiến của nhiều chuyên gia cho rằng khi tri thức dưới dạng hệ thống của mình được dùng vào việc xử lý thực tiễn các nguồn lực (dưới dạng sáng chế hoặc kiện toàn về mặt tổ chức), thì có thể nói rằng chính tri thức, chứ không phải lao động, là nguồn gốc của giá trị (xin xem D. Bell – The Social Framework of the Information Society, Oxford, 1982).

Trong các luận điểm của mình giải thích về sản xuất và trao đổi, các nhà kinh tế học thường sử dụng “đất, tư bản và lao động” với tính cách là những biến số cơ bản. Các nhà nghiên cứu uyên thâm hơn, chẳng hạn như V. Zombart và I. Schumpeter đã bổ sung thêm cho bộ ba đó những khái niệm quan trọng như “tính sáng kiến trong công việc”, “tính năng động”. Nhưng, mặc dù vậy, giữ vai trò chủ đạo vẫn là cách tiếp cận phân tích nền kinh tế nhấn mạnh sự kết hợp này hay khác giữa tư bản và lao động theo tinh thần của lý thuyết lao động về giá trị và ở đây hầu như toàn bộ bỏ qua không xét đến vai trò của tri thức hay những sáng kiến đổi mới về tổ chức và quản lý. Tuy nhiên, cùng với việc giảm bớt thời gian làm việc và giảm vai trò của người công nhân sản xuất, ta thấy rõ ràng là tri thức và các phương pháp áp dụng nó vào thực tiễn đang thay thế cho lao động với tính cách là nguồn gốc của giá trị thặng dư. Theo nghĩa này, cũng như lao động và tư bản đã từng là những biến số có ý nghĩa trung tâm trong xã hội công nghiệp, cả thông tin và tri thức đều đang trở thành những số có ý nghĩa quyết định của xã hội hậu công nghiệp.

Trong kinh tế đang xuất hiện một bộ ba mới: các nguồn tài nguyên thiên nhiên – các phương tiện nhân tạo – hoạt động.

Ngoài ra, các kiến trúc thượng tầng xã hội của xã hội cũng gắn liền với sản xuất tạo ra một giá trị xã hội: thú dụ, khi tư tưởng hướng vào việc hình thành những quan hệ sản xuất mới cho sự tiến bộ của sản xuất. Ở đây, trong các quan hệ sản xuất mới đó cũng có một phần của hoạt động trí óc mà ngay dù là gián tiếp, hoạt động này cũng không gắn với hoạt động sản xuất vật chất và phát triển theo một số quy luật bên trong độc lập. Điều đó có ý nghĩa là lao động vật chất và lao động trí óc (tinh thần) tham gia, ở mức độ khác nhau, vào quá trình sản xuất thống nhất (sản xuất vật chất và tinh thần), tạo nên một giá trị xã hội mới, mặc dù tỷ lệ của hai loại lao động trong quá trình này có thể không như nhau. Xét đến những chỗ khác nhau về tỷ lệ này là cơ sở để phân biệt sản xuất vật chất và sản xuất tinh thần. Tuy nhiên, tạm thời loài người còn chưa đề ra được cái thuật toán để quy các hình thức lao động phức tạp hơn (đặc biệt là lao động trí óc và thêm nữa lại mang tính chất sáng tạo) về những hình thức đơn giản của lao động chân tay đơn giản mà Marx đã phân tích trong bộ “Tư bản”. Vì vậy, việc tả công cho các hình thức lao động khác nhau trên thế giới hiện vẫn hết sức bất công. Ngay cả trong điều kiện thị trường tự do, việc xác lập giá (trả công) cho nhiều hình thức lao động khác nhau cũng còn rất xa với sự công bằng xã hội.

(còn tiếp) 

Người dịch: Ngô Thế Phúc

Nguồn: TĐB 96 – 12

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s