Những nhà khoa học được nêu tên trên đây của chúng ta (và hàng nghìn người khác) đã cứu vãn Liên Xô và thế giới thoát khỏi cuộc chiến tranh hạt nhân. Chính các vị tham mưu trưởng của quân đội Mỹ đã hơn một lần đề nghị hai tổng thống Mỹ là Eisenhower và Kennedy dùng đòn hạt nhân đánh phủ đầu Liên Xô. Chỉ duy có nỗi sợ bị trả đũa đã khiến họ dừng lại mà thôi.

Để đền ơn vĩ những đóng góp quan trọng vào việc quốc phòng, chính phủ Liên Xô đã xây tặng Viện Hàn lâm khoa học một tòa nhà nguy nga trên bờ sông Moskva. Chưa bao giờ nền khoa học của chúng ta bị tụt hậu so với khoa học thế giới. Điều đó chỉ xảy ra vào hai mươi năm gần đây.

Bởi thế, liệu có phải riêng một mình Viện Hàn lâm có lỗi trong sự lạc hậu hiện nay? Đâu phải chỉ có các cán bộ khoa học mới ồ ạt tháo chạy ra nước ngoài. Có lẽ những nhà lãnh đạo của chúng ta nên thôi tìm kiếm kẻ can tội và chỉ cần soi mình vào gương?!

Bây giờ xin nói đến luận điểm về người già và người trẻ. Từ lâu ta thấy rõ ràng rằng vào những thập kỷ gần đây các nhà khoa học trẻ tuổi hoặc đơn lẻ hoặc ẵm cả phòng thí nghiệm chuồn ra nước ngoài. Thanh niên không thể sống bằng số tiền lương ít ỏi được lĩnh trong lĩnh vực khoa học, không thể thực hiện được những ý tưởng của mình, vì thế cho nên họ ra đi để nhiều khi phải làm việc chống lại Tổ quốc mình, và vô hình trung đã tham gia vào việc thực hiện các kế hoạch bành trướng của kẻ hiện nay định đoạt vận mệnh của thế giới.

Những luận cứ của bộ trưởng Livanov về tỷ lệ “người gia” và “người trẻ” trong khoa học chỉ đáng được xem là câu chuyện buôn dưa lê của các bà nội trợ ở trong bếp. Không thể bàn luận về “những sy nghĩ” đó, mặc dầu vấn đề về việc dân số của hành tinh đang già đi khiến cho các nhà khoa học trên toàn thế giới đâm lo ngại. Có những cách giải quyết khác nhau (nhưng không phải ở Nga) về việc nên tận dụng trí tuệ và đôi tay của những người cao tuổi như thế nào để làm lợi cho họ và cho xã hội. Một phương án ngu xuẩn nhất là để cho họ “nghỉ ngơi một cách xứng đáng” bất chấp mọi hoàn cảnh bởi lẽ họ sắp “qui tiên” (!). Đây là một vấn đề phức tạp và có những nghiên cứu khoa học để giải quyết nó một cách có hiệu quả. Nhưng nhiệm vụ này không phải dành cho khoa học đang bị lép vế.

Tất nhiên, trong khoa học cần có những cải cách cũng như trong bất cứ một lĩnh vực nào khác của hoạt động con người. Song đảm đương nhiệm vụ cải cách phải là những người am hiểu công việc này, để tâm theo dõi tình hình đang biến đổi. Công tác khoa học là một quá trình sáng tạo. Những mưu toan dùng mệnh lệnh đối với nó chỉ dẫn tới bi kịch mà thôi.

Nếu nhà khoa học tập sự – tức nghiên cứu sinh – lĩnh lương được nghìn rưởi rúp nhưng lại biết rằng nhà nước chi nhiều tỷ rúp cho việc tổ chức thế vận hội Olympic mùa đông ở một nơi có khí hậu nhiệt đới như Sochi, cho việc xây dựng một trường đại học tại một hoang đảo ở Thái Bình Dương, thì những ý tưởng sáng tạo nào sẽ đến với anh ta? Suy ngẫm về tất cả những điều đó, nhà khoa học tương lai nghèo khó bắt đầu hiểu rằng tất cả những công trình này có lẽ còn có thêm một mục đích nữa là đánh cắp, rằng anh ta, một cán bộ khoa học, chả cần thiết cho ai cả (ngoại trừ những ông thầy nghèo nàn, lực bất tòng tâm của anh ta).

Các bạn hãy xem những sinh viên tốt nghiệp trường Đại học Vật lý – Kỹ thuật (FIZTEKH) huyền thoại của chúng ta đang làm việc ở đâu? Ở nước ngoài. Tội lỗi của các bậc thầy đào tạo nên những chàng trai đó là ở đâu? Ở chỗ họ đào tạo nên các chuyên gia lành nghề vốn cần thiết cho ngoại bang chứ không phải cho nước nhà.

Chuyện đó cũng xảy ra với các sinh viên tốt nghiệp trường Đại học Tổng hợp Moskva (MGU) cho đến tận thời gian gần đây. Tình trạng bần cùng hóa của trường đại học danh tiếng này đã làm giảm uy tín quốc tế của nó một cách đáng kể.

Trong số các sinh viên tốt nghiệp không có kỳ thi tuyển vào làm công tác nghiên cứu khoa học. Trước đây chưa hề có chuyện đó. Song cần phải nhớ rằng một nghiên cứu sinh (nhân vật chủ yếu để trở thành cán bộ khoa học) nhận được số học bổng thấp hơn 10 lần số tiền lương của một nữ nhân viên quét dọn bệnh viện, một nghiên cứu viên chính được lĩnh số thù lao bằng lương của một nữ nhân viên quét dọn, nhưng ít hơn lương của nữ y tá. Giáo sư quá cố Vitali Lazarevich Ginzburg đích thân cho tôi biết số tiền lương của ông ở Viện nghiên cứu khoa học là bốn ngàn rúp…

Lương của chủ nhiệm bộ môn trường Đại học tổng hợp Moskva tương đương với lương của nữ y tá trong một bệnh viện ở Moskva. Việc tổ chức công tác khoa học được đặt ra một cách tồi tệ. Tiếng nói có tính chất quyết định bao giờ cũng thuộc về những người phụ trách hành chính và các quan chức.

Những cán bộ khoa học ra nước ngoài làm việc cho biết: “Ở bên đó một tháng lương của chúng tôi bằng lương cả năm ở nhà. Ở Nga lĩnh được các chất phản ứng, tiếp cận được với các thiết bị là cả một vấn đề, còn ở bên đó thì dễ như chơi”.

Xin hãy lưu ý: một số sinh viên tốt nghiệp các trường đại học của Liên Xô và của Liên bang Nga vào những năm gần đây đã nhận được giải Nobel vì những đóng góp khoa học cho… các nước khác!…

Liệu có thể khôi phục nền khoa học của chúng ta ở mức xuất phát điểm của nó – ở trình độ toàn thế giới? Tất nhiên là có thể. Những nhiệm vụ trước mắt thì ai cũng biết. Chúng ta có đủ lớp trẻ tài năng hăng hái tiếp thu kiến thức và say mê nghiên cứu. Song các ngài cầm quyền hãy tống cổ bọn trộm cắp ra khỏi lĩnh vực khoa học!

Hãy trao tiền vì sự nghiệp phát triển khoa học vào tay các cán bộ khoa học. Hãy để họ kiểm soát tính hiệu quả của những khoản chi phí. Đừng nên kể những chuyện tầm phào về việc cấp phát kinh phí mang tính chất thi đua, về các khoản tiền trợ cấp. Các nhà khoa học từ lâu đã được làm quen với điều đó rồi. Không nên vội vã hủy bỏ việc tài trợ theo địa chỉ, theo đơn đặt hàng của nhà nước bởi lẽ những công trình nghiên cứu quan trọng nhất được thực hiện theo chế độ tài trợ như vậy. Mà ở các nước khác cũng thế. Về những chi tiết này, chúng ta sẽ phân tích sau, khi nào các vị ngừng can thiệp vào việc điều hành các cơ quan khoa học và giáo dục… Xin hãy ngừng nhồi nhét một cách lộ liễu thông qua sách giáo khoa quy luật của Thượng đế, chẳng hạn, thay thế cho học thuyết Darwin vào các trường trung học và đại học.

Tôi không thể không nhớ tới các khoa học nhân văn. Tình trạng ở đây rất nặng nề. Dường như từ các nền văn hóa dân tộc chỉ còn sót lại rất ít ỏi. Ở đây sự hỗ trợ của Viện Hàn lâm khoa học là hết sức cần thiết. Tất nhiên cũng cần phải nâng cao công tác khoa học trong các trường đại học mà hầu như hoàn toàn bị hủy hoại trong vòng hai mươi năm gần đây. Ở đó có thanh niên. Nhưng vấn đề này không nằm trong mối quan hệ có tính chất cạnh tranh với số phận của Viện Hàn lâm khoa học. Các cán bộ khoa học của Viện Hàn lâm có thể hỗ trợ rất nhiều ở đó. Và không hề cạnh tranh.

Để kết luận, tôi muốn nói một cách ngắn gọn về cuộc cải cách được đề ra.

Một là, dường như tất cả mọi thứ được tiến hành một cách vội vã, đột ngột. Điều này bao giờ cũng báo trước những vấn đề lớn.

Hai là, không hề thấy những mục tiêu cụ thể, kế hoạch thực hiện những mục tiêu đó. Mọi thứ cứ như từ trên trời rơi xuống: hãy làm cải cách đi! Hay ở đây là sự phản ứng điên cuồng đối với hàng loạt thất bại trong lĩnh vực thể thao, tên lửa?

Ba là, một vấn đề cực kỳ quan trọng và mang tính chất đa bình diện về việc phục hồi nền khoa học ở các trường đại học, về mối liên hệ của quá trình đó với “việc cải cách” (tức “việc đại phá”) Viện Hàn lâm hoàn toàn không hề được báo trước. Chỉ thấy có độc một luận đề mang tính chất mệnh lệnh “Hãy giao nộp!”.

Viện Hàn lâm, những viện nghiên cứu khoa học của nó có những tài sản ai đó sử dụng với mục đích vụ lợi. Khi cả nước ăn cắp, khi những thông tin về bọn tội phạm hình sự chiếm một thời lượng lớn nhất về tin tức trên vô tuyến thì không thể hình dung được “tính chất vô trùng” của các cơ quan thuộc Viện Hàn lâm. Bởi lẽ Viện Hàn lâm chỉ là một bộ phận của hệ thống.

Việc chuẩn bị văn kiện của cuộc cải cách Viện Hàn lâm được thực hiện bởi những quan chức rất xa lạ với khoa học; về một mặt nào đó họ đã lặp lại một văn kiện trước đây từng bị bác bỏ.

Dầu sao đi nữa, những căn cứ vào toàn bộ tình hình thì Gennadi Zjuganov nói có lý về nhiều điểm: ngoài việc phá hủy Viện Hàn lâm ra thì việc cướp đoạt nó vốn được đề ra một cách lộ liễu chẳng mang lại điều gì tốt lành cả. Và kẻ phại chịu trách nhiệm ở đây là những người lãnh đạo đất nước chứ không phải các nhà khoa học lực bất tòng tâm.

Tôi cho rằng việc quay trở lại nguyên tắc không thể chia tách giữa công tác nghiên cứ khoa học và công tác giảng dạy là hợp lý. Để làm được điều này cần phải đầu tư tiền bạc cho các trường đại học. Hiện nay nhiều giảng viên đầy tiềm năng ở lại trong các viện nghiên cứu khoa học. Cứ để cho họ lưu lại ở đấy. Khi nào việc tài trợ cho các cán bộ giảng dạy trở nên hấp dẫn thì các cán bộ khoa học ắt sẽ tới đó. Lẽ cố nhiên, cần phải bắt đầu bằng việc nâng cao các trường đại học, các học viện chuyên tu (đây là những cơ quan bị che khuất nhưng lại vô cùng quan trọng trong việc đào tạo các chuyên gia có trình độ cao) chứ không phải bằng việc cướp bóc các viện nghiên cứu khoa học trực thuộc Viện Hàn lâm.

Rõ ràng là khoa học ở thời điểm hiện nay đang đứng giữa ngã ba lịch sử. Tôi tin chắc rằng với những cách tiếp cận được nêu lên, người ta sẽ không đưa nó ra con đường cái quan thênh thang rộng rãi mà là dẫn vào ngõ cụt.

Người dịch: Lê Sơn

Nguồn TN 2013 – 83

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s