Trong những tháng trước năm 2008, trong những tờ rơi in rất đẹp, người ta trình bày về máy rút tiền tự động là những máy móc giúp khách hàng có tiền nhanh chóng, an toàn, và tiện lợi. Máy được đặt ở các trung tâm mua sắm và nơi mua bán giao dịch ở khắp thành phố. Các ngân hàng hấp dẫn khách hàng mới bằng những máy rút tiền tự động với lời hứa là người ta có thể rút tiền 24 giờ trong một ngày.

Thế nhưng những chuyện nổi bật trong báo chí về máy rút tiền tự động tập trung vào những người khách đứng trước máy bị hỏng hay hết tiền mặt. Người ta không hoàn toàn đặt niềm tin trong vấn đề tiền bạc vào các thể chế ngân hàng. Hệ thống truyền thông do Nhà nước vận hành đưa tin về những bực dọc của người dân với những máy này. Báo chí in những hình ảnh mọi người sắp hàng để rút tiền lương, và những câu chuyện được truyền đi về việc người ta sắp hàng rồi cuối cùng máy hết tiền. Nhiều máy khác thường báo là bị hỏng. Hiện tượng này nói gì về những chuyển đổi giá trị?

Janet Roitman đã lập luận là khái niệm “công dân kinh tế” (economic citizenship) có thể được dùng để hiểu tại sao người ta lại không chấp nhận một vài loại hoạt động, ngay cả khi nhà nước chủ trương như thế. Trong truyền thông đại chúng, máy rút tiền tự động bị gắn kết với sự trộm cắp, mất mát, và thiếu an toàn. Báo chí thường xuyên đăng các câu chuyện lừa đảo và tài khoản bỗng nhiên bị lấy sạch hết tiền. Người ta cũng báo cóa là máy thường xuyên hết tiền. Các đại diện của các ngân hàng thì đổ lỗi cho lượng giao dịch: quá nhiều người rút tiền trong những tháng đầu vận hành máy. Và nạn kẹt xe thường xuyên trong thành phố làm cho nhân viên không đến kịp để nạp thêm tiền vào các máy. Trải nghiệm của người ta với máy rút tiền tự động làm cho lời hứa về sự tiện lợi, an toàn, và riêng tư trở thành lời hứa không hiện thực.

Câu nói “hết tiền” thường được người ta dùng ở Việt Nam để giải thích tại sao họ không thể thực hiện một nghĩa vụ hay trách nhiệm. Câu nói này là một giải thích mà xã hội chấp nhận được, nhưng với trường hợp các máy rút tiền tự động, thì máy hết tiền được mô tả là một vi phạm đạo đức của ngân hàng, một sự hỏng hóc của một hệ thống chuyên môn mà các nhà lý thuyết xã hội đã lập luận là cột trụ của cái hiện đại. Lời tuyên bố phổ biến là máy rút tiền tự động sẽ giúp giao dịch được ghi nhận trên giấy cũng bị đặt dấu hỏi bởi những lời than phiền phổ biến là lương chưa được gửi tài khoản và tiền bị rút mà chủ tài khoản không biết gì. Báo chí nào cũng có tin về việc người ta bị mất thẻ ATM hay khám phá ra là tài khoản đã bị lấy hết tiền. Một vấn đề nữa liên quan đến tính kín đáo của việc giao dịch qua máy này. Người ta quảng bá là máy rút tiền tự động sẽ sẵng sàng giúp khách hàng rút hay gửi tiền vào tài khoản, và làm giảm nhu cầu phải mang một lượng tiền mặt lớn khi đi đường, nhưng máy cũng làm nảy sinh ra vấn đề liên quan đến kín đáo trong việc giao dịch: Ai đang quan sát chúng ta đây?

Sự thất bại của các máy rút tiền tự động trong việc trao trả tiền mặt cho thấy một vấn đề thực sự với tiền ngân hàng: chạy rút tiền ngân hàng. Tiền tín dụng (credit money) tùy thuộc vào sự tin tưởng lâu bền của người ta vào ngân hàng và những tổ chức tín dụng khác. Người dân ở Thành phố Hồ Chí Minh có nhiều lý do rút hết tiền của họ từ các máy này. Hiểu được cách người ta giao dịch với các máy này như thế nào giúp chúng ta hiểu được hiện tượng tiền tệ hóa trong cuộc sống đô thị Việt Nam.

Kết luận

Ba minh họa trên từ nghiên cứu nhân học đã cho chúng ta biết gì về khả năng chuyển đổi và những sự chuyển đổi giá trị ở Thành phố Hồ Chí Minh? Liệu có cái gì như một khái niệm tiền đơn thuần là tiền hay không? Và ở đâu thì một khái niệm như thế trở thành thống lĩnh và ở chỗ nào thì khái niệm này thất bại?

Nhân học về đồng tiền kêu gọi sự chú ý vào những ý nghĩa phức tạp và thường là không mạch lạc xoay quanh tiền. Trong khi nghiên cứu học thuật về tiền nhấn mạnh đến tính phổ quát của tiền tệ, tôi lập luận là khả năng chuyển đổi của tiền – những cơ chế (mechanisms) và cảnh huống của việc chuyển đổi này, khiến chúng ta quan tâm hơn đến việc những đặc tính của tiền tệ đã được kiến tạo trong những điều kiện lịch sử như thế nào, đã chịu tác động (mediate) qua tương tác xã hội như thế nào, và đã được điều tiết qua chính trị như thế nào. Những nỗ lực làm cho tiền có ý nghĩa riêng tư, và những nỗ lực này thất bại hay thành công như thế nào là một phần của việc người ta trải nghiệm việc tự do hóa thị trường như thế nào. Những nỗ lực này cũng là những triệu chứng của việc tiền đã tác động đến chủ thể (subjectivity) như thế nào. Qua việc thu thập dữ liệu về việc người ta có những khái niệm thế nào về khả năng chuyển dịch của tiền chúng ta có thể hiểu rõ hơn về việc tiền tệ hóa đã định hình làn ranh của cộng đồng và những nguyên tắc về vai trò xã hội của con người (personhood) như thế nào.

Tôi đã sử dụng ẩn dụ chuyển đổi để đối trọng lại với những câu chuyện về thời kỳ hiện đại quảng báo cho khái niệm đơn thuần về tiền. Tiền không phải là chỉ trong phạm vi một nhà nước quốc gia tự trị. Tiền lưu hành trong những mạng lưới tin học (digital) và xuyên quốc gia. Và khi tiền chuyển dịch trong những mạng lưới này và giữa những mạng lưới này, nó cũng đưa đến những cái nhìn mới về xã hội và kinh tế. Ở cương vị những nhà nhân học, chúng ta cần lưu tâm đến việc bằng cách nào tiền càng ngày càng bị thể chế hóa, và quyền lực của nó sẽ tăng lên chứ không phải là giảm đi. Đồng thời chúng ta cũng cần thu thập và trình bày dữ liệu về việc bằng cách nào những dòng chảy của tiền tệ – phát hành tiền mới, tặng quà bằng tiền, và cả việc đăng ký những người hưu trí vào hệ thống ngân hàng – không nhất thiết là chặt chẽ, và mạch lạc (coherent). Chúng ta cũng không nên quy gộp những dòng chảy này về những khẩu hiệu như chủ nghĩa tư bản hay hiện tượng trở thành món hàng (commodification). Tiền có ý nghĩa gì và bằng cách nào nó có những ý nghĩa này cho ta hiểu biết nhiều hơn về mọi quan hệ xã hội trên thế giới ngày nay.

Người dịch và hiệu đính: Lương Văn Hy

Nguồn: Hiện đại và động thái của truyền thống ở Việt Nam: Những cách tiếp cận nhân học – Q1 – NXB ĐHQG TPHCM

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s