Mọi phát ngôn, dù tự nó quan trọng và hoàn chỉnh đến đâu, đều chỉ là một điểm trong sự giao tiếp lời nói liên tục (trong cuộc sống, văn học, nhận thức, chính trị). Nhưng sự giao tiếp bằng lời nói này, đến lượt nó, cũng chỉ là một điểm trong quá trình phát triển liên tục và mọi mặt của một tập thể xã hội nhất định. Từ đó nảy sinh một vấn đề quan trọng: nghiên cứu mối liên hệ của một tương tác lời nói cụ thể với tình huống bên ngoài lời nói, tình huống gần nhất, và qua đó là tình huống rộng lớn hơn. Các hình thức của mối quan hệ này rất khác nhau, và trong mối liên hệ với hình thức này hay hình thức khác, những yếu tố khác nhau của tình huống lại có những ý nghĩa khác nhau (ví dụ, các mối quan hệ này là khác nhau cùng với các yếu tố khác nhau của tình huống giao tiếp trong nghệ thuật hoặc khoa học). Giao tiếp lời nói không bao giờ có thể hiểu và diễn giải bên ngoài mối liên hệ với một tình huống cụ thể. Giao tiếp lời nói đan quyện chặt chẽ với các loại hình giao tiếp khác phát triển trên cùng một nền tảng với chúng – giao tiếp sản xuất. Tách rời sự giao tiếp thống nhất, luôn luôn phát triển này, tất nhiên, là không thể. Trong mối liên hệ cụ thể của mình với tình huống, giao tiếp lời nói luôn luôn đi kèm với các hành vi xã hội không có bản chất lời nói (các hành vi lao động,c ác hành vi nghi lễ tượng trưng, hội hè…), thường chỉ là sự bổ sung và có vai trò phụ trợ cho chúng. Ngôn ngữ sống và phát triển theo dòng lịch sử chính ở đây, chính trong sự giao tiếp cụ thể bằng lời nói, chứ không phải trong hệ thống các hình thức ngôn ngữ, không phải trong tâm lý cá nhân của những người nói.

Do đó, trình tự nghiên cứu ngôn ngữ dựa trên cơ sở phương pháp luận phải như sau: 1) Nghiên cứu các hình thức và kiểu tương tác lời nói trong mối liên hệ với các điều kiện cụ thể của nó; 2) Nghiên cứu hình thức của các phát ngôn riêng biệt, các phát biểu riêng biệt trong mối liên hệ chặt chẽ với sự tương tác, mà trong đó chúng là các yếu tố, tức là, nghiên cứu các loại hình phát ngôn trong cuộc sống và sáng tạo tư tưởng được xác định bởi tương tác lời nói; 3) Từ đó, nhìn nhận lại các hình thức ngôn ngữ trong cách giải thích quen thuộc của ngôn ngữ học.

Đó cũng là trình tự của quá trình vận động của ngôn ngữ trong thực tế: Giao tiếp xã hội xuất hiện (“trên nền hạ tầng cơ sở”), bên trong nó, giao tiếp và tương tác bằng lời nói hình thành, rồi trong đó các hình thức lời nói được tạo nên, để rồi, cuối cùng, được phản ánh trong các biến đổi của hình thức ngôn ngữ.

Phát ngôn như là chỉnh thể và các hình thức của nó

Từ những điều vừa nói, có thể rút ra rằng vấn đề hình thức phát ngôn như là một chỉnh thể có tầm quan trọng vô cùng to lớn. Chúng ta đã chỉ ra rằng ngôn ngữ học hiện đại không có phương pháp tiếp cận bản thân phát ngôn. Nó không đi xa hơn việc phân tích các yếu tố của phát ngôn. Trong khi đó, các đơn vị đích thực của dòng ngôn ngữ nói là phát ngôn. Nhưng để nghiên cứu những hình thức của đơn vị thực sự ấy, ta không thể tách rời nó khỏi dòng chảy lịch sử của các phát ngôn. Như là một chỉnh thể, phát ngôn chỉ được thực hiện trong dòng giao tiếp lời nói. Bởi lẽ, chỉnh thể được xác định bởi các ranh giới của nó, mà các ranh giới đi theo tuyến tiếp xúc của phát ngôn với môi trường ngoài lời và môi trường lời nói (tức là, với các phát ngôn khác).

Từ đầu tiên và từ cuối cùng, sự bắt đầu và sự kết thúc của một phát ngôn trong đời sống – đó rõ ràng là vấn đề về một chỉnh thể. Quá trình nói, hiểu theo nghĩa rộng, như là một quá trình của đời sống ngôn ngữ bên trong và bên ngoài, nói chung là liên tục, không có bắt đầu và không có kết thúc. Phát ngôn thực tiễn bên ngoài – đó là một hòn đảo nhô lên từ đại dương vô biên của lời nói bên trong: kích thước và hình dạng của hòn đảo được xác định bởi tình huống phát ngôn và người nghe của nó. Tình huống và người nghe buộc lời nói bên trong phải được hiện thực hóa bằng một phát ngôn bên ngoài nhất định. Phát ngôn bên ngoài đó trực tiếp tham gia vào bối cảnh đời sống phi ngôn ngữ, trong đó nó được bổ sung bởi các hành động, hành vi hay lời đáp của những người khác tham gia vào phát ngôn. Một câu hỏi hoàn chỉnh, một câu cảm thán, một mệnh lệnh, một lời cầu xin – đó là những hình thức tiêu biểu nhất của chính thể phát ngôn trong đời sống. Tất cả (đặc biệt là những phát ngôn như ra lệnh, cầu xin) đòi hỏi sự bổ sung ngoài lời, và cả sự bắt đầu ngoài lời. Bản thân kiểu kết cấu của những thể loại nhỏ trong đời sống như vậy được xác định bởi sự cọ sát của từ với môi trường ngoài lời và giữa từ với một từ lạ (từ của những người khác). Chẳng hạn, hình thức một mệnh lệnh được xác định bởi những trở ngại mà nó có thể gặp phải và mức độ của sự vâng lời… Kết cấu thể loại trong những trường hợp này ứng với những đặc điểm ngẫu nhiên và không lặp lại của các tính huống đời sống. Chỉ khi nào có những hình thức giao tiếp đời sống ít nhiều ổn định, được cố định bởi lối sống và hoàn cảnh, ta mới có thể nói đến những kiểu cấu trúc thể loại của lời nói trong đời sống. Chẳng hạn, một chuyện salon phù phiếm chẳng hề ràng buộc với bất cứ điều gì, trong đó tất cả mọi người đều cảm thấy như ở nhà, và khác biệt chính giữa những người tụ tập (thính giả) là: đàn ông hay đàn bà. Ở đó hình thành những hình thức đặc biệt của lối nói bóng gió, nửa kín nửa hở, gợi lại ký ức về những chuyện nhỏ và phù phiếm có chủ ý… Một loại cấu trúc khác được tạo ra trong các cuộc trò chuyện giữa vợ và chồng, anh trai và em gái. Những người khác nhau tình cờ gặp khi xếp hàng, khi ở trong một trụ sở… bắt đầu, kết thúc và xây dựng lời nói và lời đáp của họ theo cách hoàn toàn khác. Những người đàn bà ngồi đan ở làng quê, những người đi dạo ở thành thị, những công nhân kháo chuyện vào giờ ăn trưa,… đều theo kiểu riêng của mình. Mỗi tình huống ổn định trong lối sống đều có một lớp thính giả nhất định, và do đó, có một danh mục các thể loại nhỏ hàng ngày. Ở đâu thể loại đời sống cũng đều phù hợp với một kênh giao tiếp xã hội riêng, như là sự phản ánh tư tưởng của các kiểu, cấu trúc, mục đích và thành phần xã hội của nó. Thể loại đời sống là một phần của môi trường xã hội: một ngày lễ, thời gian rảnh rỗi, cuộc tiếp tân, hội thảo… Nó tiếp xúc với môi trường đó, được môi trường đó giới hạn và quy định trong tất cả các khía cạnh bên trong.

Các quá trình lao động sản xuất và giao tiếp kinh doanh có các hình thức cấu tạo phát ngôn khác.

Đối với các hình thức giao tiếp tư tưởng hiểu theo nghĩa hẹp của từ này: hình thức của những diễn văn chính trị, những hành vi chính trị, pháp luật, quy định, tờ khai,… và…, hình thức phát ngôn trong thơ, công trình nghiên cứu khoa học,… – những hình thức này đã là đối tượng của những nghiên cứu chuyên biệt trong tu từ học và thi pháp học, nhưng, như chúng ta đã thấy, những nghiên cứu này hoàn toàn tách rời, một mặt, khỏi các vấn đề của ngôn ngữ, và mặt khác, khỏi các vấn đề về giao tiếp xã hội.

Việc phân tích các hình thức của chỉnh thể phát ngôn như là đơn vị đích thực của dòng tiếng nói chỉ có thể hiệu quả trên cơ sở công nhận, rằng phát ngôn là một hiện tượng hoàn toàn xã hội. Triết học ngôn ngữ Marxist cần phải đặt phát ngôn vào cơ sở của nó như là một hiện tượng thực tiễn của ngôn ngữ nói và như là một cấu trúc tư tưởng – xã hội.

Tiểu kết

Sau khi đã chỉ ra cấu trúc xã hội của phát ngôn, chúng ta hãy quay trở lại với hai xu hướng của tư tưởng triết học ngôn ngữ và tóm tắt các kết quả cuối cùng.

Nhà ngôn ngữ học người Moskva R. Shor, người theo xu hướng thứ hai của tư tưởng triết học ngôn ngữ (chủ nghĩa khách quan trừu tượng), kết thúc bài phác họa tình trạng của ngôn ngữ học hiện đại với những lời sau đây:

“‘Ngôn ngữ không phải là một vật (ergon), mà là một hoạt động tự nhiên của con người (energeia)’ – Ngôn ngữ học lãng mạn thế kỷ XIX tuyên bố như vậy. Lý thuyết ngôn ngữ học hiện đại nói khác: Ngôn ngữ không phải là một hoạt động cá nhân (energeia), mà là di sản văn hóa – lịch sử của nhân loại (ergon)”.

Kết luận này thật đáng kinh ngạc bởi định kiến và tính phiến diện của nó. Về mặt thực tiễn, nó hoàn toàn không đúng. Bởi vì ngôn ngữ học hiện đại bao gồm cả trường phái Vossler mà ở Đức là một trong những phong trào mạnh mẽ nhất của tư tưởng ngôn ngữ học hiện đại. Việc đánh đồng ngôn ngữ học hiện đại với một trong những xu hướng của nó là không thể chấp nhận được.

Từ góc độ lý thuyết, cả luận đề lẫn phản đề mà R. Shor xây dựng đều cần phải phản bác, bởi vì chúng đều không thể hiện được đầy đủ bản chất thực sự của ngôn ngữ.

Để kết thúc, chúng ta hãy cố gắng xây dựng quan điểm của mình bằng một số luận điểm dưới đây:

1/ Ngôn ngữ, như là một hệ thống ổn định của các hình thức tự đồng nhất quay chuẩn, chỉ là sự trừu tượng hóa mang tính khoa học, chỉ hiệu quả cho một số mục đích thực tế và lý thuyết nhất định. Sự trừu tượng hóa này không đủ để là thực tế cụ thể của ngôn ngữ.

2/ Ngôn ngữ là một quá trình hình thành liên tục, được thực hiện bởi sự tương tác xã hội bằng lời của người nói.

3/ Các quy luật hình thành của ngôn ngữ tuyệt đối không phải là các quy luật tâm lý – cá nhân, nhưng chúng cũng không thể tách rời khỏi các hoạt động của cá nhân người nói. Các quy luật hình thành ngôn ngữ về bản chất là các quy luật xã hội.

4/ Sáng tạo ngôn ngữ không đồng nhất với sáng tạo nghệ thuật hoặc bất kỳ loại sáng tạo tư tưởng chuyên biệt nào khác. Nhưng đồng thời sáng tạo ngôn ngữ cũng không thể hiểu được nếu bị tách biệt khỏi nội dung tư tưởng và các giá trị của nó. Sự hình thành ngôn ngữ, giống như mọi sự hình thành lịch sử, có thể được cảm nhận như là một tất yếu cơ học, mù lòa, nhưng cũng có thể trở thành “tất yếu tự do”, trở thành một tất yếu có ý thức và được mong muốn.

5/ Cấu trúc của phát ngôn hoàn toàn là một cấu trúc xã hội. Phát ngôn, hiểu đúng bản chất, được tạo ra giữa những người đối thoại. Hành động nói cá nhân (theo nghĩa hẹp của từ “cá nhân”) – tự nó đã là contradictio in adjecto.

TH: T.Giang – SCDRC

Nguồn: V.N. Voloshinov – Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ – NXB ĐHQG HN 2015.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s