Đánh giá và ý nghĩa

Bây giờ, chúng ta hãy chuyển sang một trong những vấn đề quan trọng nhất của khoa học về ngữ nghĩa, vấn đề mối tương quan giữa đánh giá và ý nghĩa.

Bất kỳ từ nào được nói ra trên thực tế đều không chỉ có chủ đề và ý nghĩa, theo nghĩa dẫn chiếu, hay khách thể, của nó mà còn có sự đánh giá, tức là, mọi nội dung dẫn chiếu trong ngôn ngữ đời thực đều được nói hoặc viết trong mối liên hệ với một trọng âm đánh giá nhất định. Không có từ nào không có trọng âm đánh giá. Trọng âm đánh giá này là gì và nó liên quan như thế nào đến phương diện chỉ sự của ý nghĩa?

Tầng dễ thấy nhất nhưng đồng htời cũng là tầng bề ngoài nhất của sự đánh giá xã hội trong từ được truyền tải nhờ ngữ điệu biểu cảm. Ngữ điệu, trong phần lớn trường hợp, được quy định bởi tình huống gần gũi nhất – và thường là bởi những hoàn cảnh thoáng qua nhất của tình huống. Tuy nhiên, ngữ điệu cũng có thể có vai trò quan trọng hơn. Dưới đây là một ví dụ cổ điển về việc sử dụng ngữ điệu trong ngôn ngữ đời sống. Dostoievski, trong “Nhật ký một nhà văn” kể lại câu chuyện sau đây:

“Một chủ nhật, đã về đêm, tôi tình cờ đi cách một đám sáu người thợ say rượu khoảng mười lăm bước gì đó, và đột nhiên tôi tin chắc rằng ta có thể thể hiện tất cả các suy nghĩ, cảm xúc và thậm chí cả một chuỗi suy luận sâu sắc chỉ bằng một từ, cái từ cực kỳ đơn giản ấy (Dostoievski nói đến cái từ văng tục phổ biến nhất – V.V.). Thoạt tiên, một gã trong bọn rít lên cái từ ấy lên bằng một giọng the thé và cương quyết để diễn tả thái độ phủ nhận khinh bỉ nhất về điều gì đó, mà bọn họ bàn cãi với nhau trước đó. Phản ứng lại anh ta, môt người khác lặp lại đúng cái từ ấy, nhưng với một ngữ điệu và ý nghĩa hoàn toàn khác – nói chính xác, ý anh ta là hoàn toàn nghi ngờ về tính đúng đắn trong thái độ phủ nhận của người đầu tiên. Người thứ ba đột nhiên nổi cáu với gã đầu tiên. Cục cằn và nóng nảy, anh ta nhảy vào cuộc tranh cãi, hét vào mặt gã kia cũng vẫn cái từ ấy, nhưng để chửi mắng. Thế rồi, đến lượt gã thứ hai lại nổi cáu với gã thứ ba, kẻ phạm thượng, để chặn họng anh ta với ý thế này: “Cái gì, hở, việc gì đến mày? Tao với Philka đang nói chuyện nhẹ nhàng, vậy mà may không đâu nhảy bổ vào chửi nó!” Và, tất cả những ý này, gã nói chỉ bằng cái từ đơn giản ấy, bằng tên gọi cực kỳ ngắn gọn của cái vật kia, ngoại trừ việc giơ tay và tóm lấy vai anh chàng thứ ba. Thế rồi, đột nhiên, gã thứ tư, nhỏ tuổi nhất trong bọn, người cho đến lúc này vẫn im lặng, chắc là đột nhiên tìm ra giải pháp cho vấn đề đang tranh cãi, cũng vào cuộc, mừng rỡ giơ tay cao, hét ầm lên… “Ơ-rê-ka”, chắc các bạn nghĩ vậy? Tìm thấy rồi, tìm thấy rồi? Không, chẳng có Ơ-rê-ka nào cả, và cũng chẳng tìm thấy gì; gã chỉ nhắc lại đúng cái từ ít khi có trong từ điển ấy, chính cái từ ấy, có điều, anh ta hét lên một cách mừng rỡ, vừa hét vừa lên cơn lắc, theo cách tôi nghĩ là quá đà, bởi vì, người thứ sáu, người nhiểu tuổi nhất và cáu kỉnh nhất, có vẻ không “nghĩ” vậy. Ông ta ngay lập tức ngăn sự vui mừng ấu trĩ của thằng bé lại bằng cách quay sang cậu ta và nhắc lại bằng một giọng trầm trầm cáu kỉnh…Vâng, vẫn cái từ bị cấm nói trước mặt phụ nữ ấy – lần này nó có nghĩa rõ ràng và chính xác là: “Việc gì mày phải hét, muốn rách họng à”. Vậy, đấy, không nói bất cứ một từ nào khác, họ lần lượt lặp đi lặp lại chỉ một từ, cái từ yêu thích nhất ấy, sáu lần liên tiếp, và hiểu nhau một cách hoàn toàn. Đó là một chuyện thực mà tôi được chứng kiến!”

Tất cả sáu “phát ngôn” của sáu người thợ đều khác nhau, dù đều chỉ gồm một từ duy nhất. Về bản chất, từ này chỉ là một điểm tựa cho ngữ điệu. Cuộc nói chuyện ở đây được thực hiện bằng ngữ điệu, thể hiện sự đánh giá của những người tham gia. Những sự đánh giá ấy, cùng với ngữ điệu tương ứng với chúng, được xác định hoàn toàn bởi bối cảnh xã hội gần nhất của cuộc đàm thoại – đó là lý do tại sao chúng không cần bất kỳ một điểm tựa dẫn chiếu nào. Trong ngôn ngữ đời sống, ngữ điệu thường có một ý nghĩa hoàn toàn độc lập với các thành phần mang nghĩa của lời nói. Vật liệu ngữ điệu tích tụ bên trong thường tìm thấy lối thoát ra bằng những kết cấu ngôn ngữ hoàn toàn không thích hợp với ngữ điệu cụ thể ấy. Khi đó, ngữ điệu không tham dự vào ý nghĩa trí tuệ, khách thể của kết cấu ấy. Chúng ta thường bày tỏ cảm xúc của mình bằng cách dùng ngữ điệu biểu cảm và sâu sắc với một từ nào đó ngẫu nhiên xuất hiện, thường là trạng từ hay từ đệm rỗng. Hầu như mọi người đều có những từ đệm và trạng từ, hoặc đôi khi là cả một cụm từ có ngữ nghĩa trọn vẹn, yêu thích của mình. Nhưng chúng thường được sử dụng thuần túy cho việc xử lý bằng ngữ điệu những tình hhuống và tâm trạng, thường là vặt vãnh nhưng đôi khi cũng quan trọng, trong đời sống. Những từ đệm như: “Chà chà”, “Được được”, “Nào nào”… có tác dụng như những “van giảm áp” ngữ điệu như vậy. Đặc trưng thông thường của những từ đệm như vậy là điệp âm, tức là sự kéo dài nhân tạo về hình thức âm thanh, mục đích là cho phép loại bỏ hoàn toàn ngữ điệu tích lũy. Dĩ nhiên, cùng một từ đệm yêu thích có thể được phát ra với rất nhiều ngữ điệu khác nhau, tùy thuộc vào sự đa dạng của tình huống và tâm trạng trong đời sống.

Trong tất cả các trường hợp này, chủ đề gắn liền với mỗi phát ngôn (bởi lẽ mỗi phát ngôn của sáu thợ thủ công có một chủ đề riêng) được thực hiện hoàn toàn bởi ngữ điệu biểu cảm, mà không hề được sự trợ giúp bởi ý nghĩa của từ và các quan hệ ngữ pháp. Một sự đánh giá như thế, và ngữ điệu tương ứng với nó, không thể vượt ra khỏi giới hạn chật hẹp của tình huống gần nhất và của một tiểu thế giới xã hội sát sườn. Sự đánh giá như vậy, trên thực tế, chỉ có thể được gọi là một hiện tượng phụ, đi kèm, của ngữ nghĩa.

Tuy nhiên, không phải mọi đánh giá đều như vậy. Có thể lấy bất kỳ một phát ngôn nào, ngay cả một phát ngôn với một vùng ngữ nghĩa rộng nhất và dựa vào một lượng thính giả xã hội lớn nhất, ta vẫn thấy rằng sự đánh giá là cực kỳ quan trọng. Quả thực, ở đây, sự đánh giá không thể được thể hiện đầy đủ bằng ngữ điệu, nhưng nó quyết định việc lựa chọn và định vị tất cả các yếu tố ngữ nghĩa chính của phát ngôn. Không thể có một phát ngôn mà không có sự đánh giá. Mỗi phát ngôn trước hết là sự định hướng có đánh giá. Vì vậy, trong một phát ngôn trong đời sống, mỗi yếu tố đều không chỉ mang ý nghĩa mà còn đánh giá. Chỉ có những yếu tố trừu tượng, được tiếp nhận trong hệ thống ngôn ngữ, chứ không phải trong cấu trúc phát ngôn, mới tỏ ra không có sự đánh giá. Chủ trương chỉ nghiên cứu hệ thống ngôn ngữ trừu tượng còn dẫn đến một thực tế là hầu hết các nhà ngôn ngữ học tách rời sự đánh giá với ý nghĩa, xem nó là phụ, là một yếu tố của ý nghĩa, một sự biểu hiện quan hệ của cá nhân người nói đối với đối tượng của lời nói.

Trong giới nghiên cứu tiếng Nga, G. Shpett coi sự đánh giá như là nghĩa rộng của từ. Nét đặc trưng của ông là sự phân biệt rạch ròi giữa ý nghĩa khách thể và trọng âm đánh giá, mà ông định vị vào những lĩnh vực khác nhau của thực tại. Sự tách biệt ý nghĩa khách thể và đánh giá như vậy hoàn toàn không thể chấp nhận được, và lý do ông không nhận thấy những chức năng sâu xa hơn của sự đánh giá trong lời nói. Ý nghĩa khách thể được hình thành bằng sự đánh giá, bởi lẽ, chính sự đánh giá xác định ý nghĩa khách thể nào sẽ lọt vào tầm nhìn của người nói – cả tầm nhìn gần nhất lẫn tầm nhìn xã hội rộng lớn hơn của một nhóm xã hội. Hơn nữa, cũng chính sự đánh giá có vai trò sáng tạo trong sự thay đổi của ý nghĩa. Sự thay đổi ý nghĩa, về bản chất, luôn luôn là đánh giá lại: đó là sự di chuyển một từ nhất định từ bối cảnh giá trị này sang bối cảnh giá trị khác. Một từ hoặc được nâng lên một thứ bậc cao hơn, hoặc đôi khi bị đưa xuống hạng thấp hơn. Sự tách rời ý nghĩa và đánh giá không tránh khỏi dẫn đến thực tế là ý nghĩa của từ, một khi không còn gắn với quá trình xã hội sống động (nơi nó luôn luôn thấm đẫm sự đánh giá), sẽ bị bản thể hóa, biến thành một thực tại duy tâm, tách biệt khỏi quá trình hình thành lịch sử.

Biện chứng của ý nghĩa

Muốn hiểu sự hình thành lịch sử của chủ đề và ý nghĩa do nó thực hiện, chúng ta không thể không nghiên cứu sự đánh giá của xã hội. Sự hình thành của ý nghĩa trong ngôn ngữ luôn luôn gắn liền với sự hình thành quan điểm giá trị của một nhóm xã hội nhất định, mà sự hình thành quan điểm giá trị – theo nghĩa là tổng hòa của tất cả những gì có ý nghĩa, có tầm quan trọng đối với nhóm này – là hoàn toàn được xác định bởi sự mở rộng cơ sở hạ tầng kinh tế. Dựa trên sự mở rộng cơ sở hạ tầng, không gian thực tại (có thể tiếp cận, có thể hiểu và có tầm quan trọng đối với con người) cũng được mở rộng một cách hiện thực. Một người chăn súc vật nguyên thủy hầu như không quan tâm đến điều gì, và gần như không có điều gì liên can đến anh ta. Con người ở cuối thời kỳ tư bản chủ nghĩa thì quan tâm trực tiếp đến mọi thứ, đến tận những góc hẻo lánh nhất của trái đất, đến cả các ngôi sao xa xôi. Sự mở rộng tầm nhìn giá trị như vậy diên ra một cách biện chứng. Những khía cạnh mới của thực tại, khi tham gia vào lĩnh vực lợi ích xã hội, khi gắn với ngôn từ và cảm xúc của con người, sẽ không để yên các yếu tố có trước của thực tại, mà đấu tranh với chúng, đánh giá lại chúng, di chuyển vị trí của chúng trong sự thống nhất của tầm nhìn. Quá trình hình thành biện chứng này được phản ánh trong sự hình thành ngữ nghĩa. Ý nghĩa mới được bộc lộ trong nghĩa cũ và nhờ nghĩa cũ, nhưng là để chống lại nghĩa cũ và tái tạo nó.

Do đó mà có cuộc đấu tranh không ngừng của các trọng âm đánh giá trong từng khu vực ngữ nghĩa của thực tại. Trong thành phần của ý nghĩa không có gì đứng trên sự hình thành, không có gì độc lập với sự mở rộng biện chứng của tầm nhìn xã hội. Một xã hội trong quá trình hình thành ngày càng mở rộng nhận thức của nó về thực tại đang hình thành. Trong quá trình này, không có gì có thể hoàn toàn ổn định. Do đó, ý nghĩa – một yếu tố trừu tượng, tự đồng nhất – bị chủ đề hấp thụ, bị các mâu thuẫn sống động của chủ đề xé vụn, để rồi trở về dưới hình thức một ý nghĩa mới, tự đồng nhất, cũng với một sự ổn định nhất thời như vậy.

TH: T.Giang – SCDRC

Nguồn tham khảo: V.N. Voloshinov – Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ – NXB ĐHQGHN 2015.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s