Nhà nghiên cứu về Hồi giáo người Mỹ Bernard Lewis đã miêu tả thái độ của học giả Hồi giáo sau thế kỷ XIV là “cảm giác tốn thời gian, không có gì thay đổi và sự thiếu quan tâm tới những điều đang xảy ra với phần còn lại của thế giới. Kiến thức được coi là “thể có thực mà không thể đạt được, tích lũy, lưu chuyển, giải thích và áp dụng nhưng không thay đổi hoặc chuyển đổi”. Sự sáng tạo là tồi tệ và tương tự như dị giáo, trong khi ở châu Âu, việc in ấn đã được phát minh vào khoảng 1450, máy in đầu tiên tại Thổ Nhĩ Kỳ được lắp đặt năm 1729 và đóng cửa một lần nữa vào năm 1742 bởi người Hồi giáo bảo thủ. Lewis viết:

Sự tương phản đôi khi được rút ra từ các phản ứng khác nhau của thế giới Hồi giáo và của Nhật Bản trong thách thức với phương Tây. Tình huống rất khác nhau. Nhận thức của Hồi giáo là bị ảnh hưởng, thực sự bị thống trị bởi yếu tố mà có ít hoặc không có ảnh hưởng tới người Nhật – cái tên là tôn giáo. Giống như phần còn lại của thế giới, châu Âu được nhận thức bởi Hồi giáo trước tiên. Ví dụ: không phải là người châu Âu hay phương Tây da trắng nhưng là người Thiên Chúa giáo và ở giữa Trung Đông, không giống như Viễn Đông, Thiên Chúa giáo đã trở nên quá quen thuộc, nhàm chán và đã không còn được nhiều người theo. Bài học về giá trị có thể được học từ những người theo tôn giáo không hoàn thiện và thay thế là gì?

Ngày nay, công nghệ hiện đại đã thâm nhập vào thế giới Hồi giáo. Có hai hình thức truyền thống và hiện đại của Hồi giáo đang tồn tại, nhưng hình thức đầu tiên vẫn mạnh mẽ và hiếu chiến. Đối mặt với lạc hậu và nghèo đói, một vài nhóm phản ứng bằng cách kêu gọi tái sử dụng Luật Hồi giáo Sharia từ thời tiên tri Muhammad. Các nước Hồi giáo làm giàu bằng tài nguyên dầu mỏ hầu như không thích nghi tốt hơn với thế giới hiện đại so với những nước nghèo. Nguồn lợi từ dầu mỏ dường như là trách nhiệm hơn là tài sản. Không một con rồng nào có tài nguyên thiên nhiên đáng nói bên cạnh tinh thần của người dân.

Trong nửa sau của thế kỷ XX, có nhiều người Hồi giáo di cư sang các nước phương Tây, châu Âu vào thế kỷ XIX có 13 triệu người Hồi giáo. Rất nhiều người nhập cư và đi lên từ tầng lớp lao động tới những vị trí chủ chốt tại châu Âu. Số khác thất bại trong việc hòa nhập phần lớn là tầng lớp thấp và “ghetto” mới. Nhóm sau phần lớn là dạng cuồng tín Hồi giáo mà thường tồn tại để rao giảng niềm tự hào trong học thuyết quyền sở hữu.

Biểu hiện của lòng tự hào dân tộc hơn là cuồng tín trong văn hóa ngắn hạn Hồi giáo là người di cư ngại thay đổi quốc tịch, dẫn đến tăng gấp đôi số lượng hộ chiếu. Chính phủ của các nước như Morocco khuyến khích điều này, họ không thể hiểu được rằng một đứa trẻ của đất nước họ sẽ không bao giờ muốn bỏ quốc tịch của nó.

Định hướng ngắn hạn tại châu Phi

Vào những năm 1970, Geert là nhà quản lý nghiên cứu nhân sự của IBM châu Âu, châu Phi và Trung Đông. Một trong những trách nhiệm của ông là sự phát triển các kỳ kiểm tra để chọn nhân viên. Một ngày, ông nhận được cuộc gọi từ giám đốc khu vực châu Phi, người mà sẽ nhận báo cáo từ tất cả các nước châu Phi nói tiếng Anh trừ Nam Phi. Người quản lý báo cáo vấn đề chương trình kiểm tra Aptitude, tại thời điểm đó các dụng cụ được sử dụng để chọn người có thể học chương trình máy tính. Tại châu Phi, không ai có thể vượt qua kỳ kiểm tra, họ nói không thể chọn được ứng cử viên, không phải cho bản thân IBM cũng không cho khách hàng của nó.

Điều đó nghiêm trọng tới mức nhà thiết kế bản kiểm tra chương trình Aptitude, Tiến sĩ Walter McNamara phải nghỉ hưu, và Geert nhận thấy rằng ông sẵn sàng dành 3 tháng nghiên cứu thông qua một số nước châu Phi và cố gắng giải quyết vấn đề. Khi trở về, ông báo cáo rằng:

+ Không phải không có ai đỗ. Một vài ứng cử viên đã thi đỗ nhưng phần trăm ít hơn bất cứ nơi nào trên thế giới.

+ Có 2 phiên bản của bài kiểm tra, một cho sinh viên tốt nghiệp đại học và một cho sinh viên tốt nghiệp trung học. Văn phòng IBM ở châu Phi đã được cung cấp bài kiểm tra trình độ cao đẳng, trong khi đa số các sinh viên mới chỉ tốt nghiệp phổ thông do đó nên có phiên bản khác.

+ Hầu hết các ứng cử viên đều không có kinh nghiệm với cách thi trắc nghiệm và nên hướng dẫn cho họ cách làm.

+ Bài kiểm tra dùng tiếng Anh Mỹ, có một số từ không được dùng tại địa phương nên họ không biết.

+ Thời gian để làm bài được áp dụng cho người bản ngữ, trong khi những ứng viên này thì tiếng Anh chỉ là ngôn ngữ thứ hai (ba hoặc bốn), các quản trị viên lại không biết điều này.

McNamara đã chạy một phiên bản chuyển thể từ bài kiểm tra này cho các sinh viên tốt nghiệp phổ thông ở Zambia, và kết quả là gần như tương đương với những người ở Mỹ. Cảm ơn McNamara, Geert đã có phiên bản mới in là “Chương trình kiểm tra Aptitude cho các nước nói tiếng Anh là ngôn ngữ thứ hai”. Và ông ta tự hào trình bày nó tại cuộc hội nghị của các nhà quản lý IBM khu vực châu Âu.

Thông báo của Geert nhận được ít sự ủng hộ hơn ông hi vọng. Trong tiệc cà phê sau cuộc họp, quản lý IBM Ghana, một trong những người châu Phi đầu tiên đạt được cấp độ này, đứng bên cạnh ông ta trong phòng vệ sinh nam và nói với Geert: “Tôi muốn bài kiểm tra phiên bản Mỹ dành cho người của tôi”.

Câu chuyện có thực này nói với chúng ta rằng vấn đề lựa chọn nhận sự cho công ty con của IBM ở châu Phi không phải thiếu kỹ năng, hay sự chăm sóc cùng với quá trình giống như các nước khác, các ứng cử viên đủ khả năng sẽ được lựa chọn. Tuy nhiên, đối với quản lý người châu Phi, nó không phải là vấn đề cần giải quyết nhưng là sự thỏa mãn niềm tự hào dân tộc của ông, mà ông cảm thấy bị tổn thương bởi sự thật là đồng bào của ông sẽ không được kiểm tra tương tự như người Mỹ.

Châu Phi, đặc biệt là phía nam sa mạc Sahara, đang đau đầu về kinh tế. Năm 2009, 32 trong số 40 nước nghèo nhất thế giới thuộc về châu Phi. Kinh tế châu Phi đang bị ngăn cản bởi sự bùng nổ dân số, với tỷ lệ tăng 3%/năm, dẫn tới dân số tăng gấp đôi trong vòng 25 năm, bởi AIDS và các bệnh dịch khác (có thể đây là câu trả lời cho sự bùng nổ dân số), bởi các cuộc chiến tranh và thảm sát đẫm máu (câu trả lời của con người), và bởi chính phủ bị coi là làm việc không hiệu quả, tham nhũng và là kè thù của người dân. Trong số 50 lãnh thổ châu Phi, có một số ngoại lệ, nhiệm vụ chính của chính phủ là chăm sóc y tế đã bị suy thoái hoặc biến mất.

Trường hợp cực đoan là Somalia, nơi Siad Barre, Chủ tịch từ năm 1969, đã bỏ trốn khỏi đất nước từ năm 1991 trong sự hỗn loạn bởi các lãnh chúa cạnh tranh. Sự can thiệp của người Mỹ và Ethiopia đã không thành công. Vào những năm 2000, Somalia bị thế giới coi như là cướp biển chuyên săn tàu thương mại để đòi tiền chuộc, và chính phủ không chịu trách nhiệm giải quyết vấn đề này.

Rõ ràng rằng, logic của phương Tây không thể áp dụng được tại châu Phi. Ví dụ của Điều tra giá trị Trung Quốc dẫn Geert tới đề xuất một bài tập tương tự cho châu Phi: yêu cầu người châu Phi phát triển một bảng câu hỏi tương tự, quản lý việc này tại những nước thuộc châu Phi và không thuộc châu Phi và xem liệu chiều hướng mới nổi lên đó có giải thích tại sao công thức phương Tây lại không hiệu quả ở châu Phi.

Dự án được thực hiện tại viện nghiên cứu cũ của Geert, Viện nghiên cứu hợp tác văn hóa (IRIC), thiết kế bởi người tiền nhiệm Niels Noorderhaven và Bassirou Tidjani từ Senegal. Nhà khoa học châu Phi tại châu Phi và du học sinh châu Phi đã được hỏi để đưa ra gợi ý cho các mục trong bản điều tra. Thông qua cách tiếp cận “Delphi”, kết quả đầu tiên là sự phản hồi của người giấu tên tới những người đóng góp, và đánh giá của họ được kết hợp. Bản câu hỏi, phiên bản tiếng Anh hay tiếng Pháp, đã được dùng cho học sinh nam và nữ của các nước châu Phi như Cameroon, Ghana, Senegal, South Africa, Tanzania và Zimbabwe, và bên ngoài châu Phi như Bỉ, Đức, Anh, Guyana, Hong Kong, Malaysia, Hà Lan và Mỹ, tổng cộng có khảong 1100 người trả lời từ 14 quốc gia.

(còn tiếp) 

TH: T.Giang – SCDRC

Nguồn tham khảo: Geert Hofstede, Gert Jan Hofstede & Micheal Minkov – Văn hóa và tổ chức, phần mềm tư duy – NXB ĐHQGHN 2013.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s