Andrej Flier

Toát yếu

Tác giả bài viết này là Flier A.Ja. – GS. TS Triết học, NCV chính, Ban Nghiên cứu văn hóa học ứng dụng và giáo dục trong lĩnh vực văn hóa và nghệ thuật, Viện Văn hóa học Nga (Moskva). Bài viết trình bày quan niệm của tác giả về văn hóa như là sản phẩm của sự chuyển hóa lịch sử chương trình hành vi xã hội của động và xem xét một số tính quy luật phát triển lịch sử của nó, tính chế ước nhau giữa một bên là nhịp độ phát triển xã hội và một bên là động thái tính biến thiên của văn hóa, tính bảo toàn bản sắc văn hóa và mức độ kiểm soát của xã hội đối với cá nhân.

Hiểu biết và kiến giải vấn đề nguồn gốc ra đời và sự phát triển của văn hóa tùy thuộc rất nhiều vào việc nhà khoa học hiểu văn hóa là gì, nhà khoa học đó giải thích bản chất của văn hóa và chức năng xã hội của nó như thế nào, và tùy thuộc vào cả lập trường của anh ta trong vấn đề nguồn gốc con người.

Tôi hiểu văn hóa là hình thức phổ biến nhất việc thực hiện tính xã hội của con người, thể hiện thiên hướng bẩm sinh của con người là hướng tới các hình thức hoạt động sống tập thể. Văn hóa là khung luật hệ thống nhất các nguyên tắc và các quy tắc chung nhất của sự tồn tại tập nhóm, bảo đảm quy trình xây dựng của sự đồng sinh xã hội của con người. Tôi xem văn hóa là hệ thống hình thành từ lịch sử các mối quan hệ qua lại giữa con người với nhau theo các thủ tục tiêu chuẩn của hoạt động sống chung của họ, là phương tiện duy trì và đảm bảo điều chỉnh các nguyên lý cơ bản của việc láng giềng đồng sinh và tương tác như vậy.

Trong vấn đề này, tôi không đồng quan điểm với E.S. Markaryan rằng do sinh hoạt tập thể của con người, ông này quy quan hệ qua lại giữa con người về lĩnh vực xã hội học. Theo tôi, xã hội học nghiên cứu sự tương tác giữa các tập nhóm xã hội vốn thể hiện lợi ích thực dụng của mình. Còn như các mối quan hệ qua lại giữa con người xét từ góc nhìn phản ánh các giá trị và chuẩn mực tồn tại tập thể của họ – thì đó lại là đối tượng nghiên cứu khoa học của văn hóa học (culturology).

Các thuộc tính “tích cực” của văn hóa như tính người, đạo đức, tế nhị, đạo lý, mỹ cảm… phổ biến trong ý thức quần chúng chỉ là sự phát triển của một số động cơ, ý hướng (intentions) nội tại gắn với việc đảm bảo tính tập thể của Tồn tại con người, và theo quan điểm của tôi, không phải là những đặc tính gốc, mà chỉ là những đặc tính phái sinh của nó. Văn hóa trước hết là cái mang tính quy phạm, và nó chỉ có tính “tích cực” trong dạng biểu hiện lý tưởng của mình. Thêm nữa, văn hóa lại có hàng loạt thuộc tính hình thành trong lịch sử mâu thuẫn với các xu thế của sự phát triển xã hội hiện đại: nó một mực khăng khăng thiên vị “cái của mình” và rất cố chấp đối với “cái khác, lạ”,  nó hạn chế tự do xã hội của con người trong khuôn khổ những mô hình ứng xử “được cho phép”, nó hướng về quá khứ, coi đó là khuôn vàng thước ngọc và luôn tỏ ra ngờ vực mọi cái mới, lạ…

Các chức năng hàng đầu của văn hóa là khuyến khích mọi người hội nhập xã hội vào các tập thể bền ổn và đảm bảo mối quan hệ giao tiếp khá khăng khít giữa các thành viên tham gia. Ở đây thấy rất rõ là giới hạn lãnh thổ của việc quảng bá các văn hóa địa phương, thường là bị giới hạn do sự cách bức về khoảng cách giao tiếp (liên quan đến việc bên ngoài lãnh thổ của nó người ta lại sử dụng một thứ ngôn ngữ nói khác).

Do đó, các công cụ cơ bản của văn hóa là cách ứng xử xã hội và hoạt động giao tiếp, mà vào giai đoạn đầu của lịch sử, được thể hiện qua tập quán và ngôn ngữ. Chính tập quán và ngôn ngữ là những yếu tố đảm bảo sự cố kết về mặt xã hội của tập thể và sự trao đổi thông tin mạnh mẽ trong tập thể. Tiếp đó mới khởi đầu các quá trình phát triển:

+ Tập quán phát triển thành nghi lễ và nghi thức, rồi sau đó thành các luật lệ, và cuối cùng, thành các nguyên tắc và giới hạn cho phép của tự do xã hội, điều chỉnh hành vi xã hội của con người…

+ Ngôn ngữ nói phát triển thành ngôn ngữ viết, thành  ngôn ngữ hình tượng nghệ thuật, thành ngôn ngữ các biểu trưng có ý nghĩa xã hội, nhãn mác xã hội của con người, nghi thức trình diễn…;

Nhưng điều chủ yếu là ở chỗ, với toàn bộ tính đa dạng các chức năng cá biệt của mình nói chung, văn hóa là quy phạm xác định về tương tác xã hội và giao tế được thực hiện trong thực tiễn bởi một số đông thành viên xã hội, được chuyển giao qua các thế hệ bằng các phương pháp đức dục và trí dục, và thường xuyên được tích cực truyền bá bằng các phương tiện nghi thức xã hội, tôn giáo, văn học, nghệ thuật… Đồng thời, thiết tưởng cũng cần phân biệt hai loại hình thức ứng xử xã hội của con người: 1) loại hành vi xã hội có thể quan sát được và ít nhiều phổ biến trong quần chúng mà ta có thể gộp chung lại là “thực tiễn xã hội” của con người, và 2) loại chuẩn hành vi xã hội được tuyên truyền, áp dụng và khuyến khích, các khuôn mẫu hành vi ứng xử xã hội “đúng đắn, mẫu mực”, những quy phạm được định danh là “văn hóa” của cái xã hội ta đang xem xét.

Nếu theo quan niệm thuyết tiến hóa về nguồn gốc con người, thì câu hỏi về nguồn gốc lịch sử của văn hóa tất sẽ đưa ta đến vấn đề xác định xem mức độ văn hóa của người được hiểu như là sự phát triển các bản năng ứng xử xã hội vốn có của động vật bậc cao (đặc biệt là các loài linh trưởng) và mức độ của cái văn hóa có thể được hiểu như là một tập hợp các dấu hiệu đặc trưng phân biệt về nguyên tắc con người với tổ tiên sinh học của nó.

Rõ ràng là văn hóa của người có cả hai loại thuộc tính trên, nhưng những nét đặc điểm chung giống với hành vi xã hội của động vật vẫn chiếm mức độ lớn hơn. Văn hóa hàm chứa trong nó những dấu hiệu đặc trưng giống loài gốc của nó rất rõ, lấy từ hành vi xã hội của các động vật sống kiểu bầy đàn: nó cũng đảm nhiệm vai trò của chức năng cố kết, điều chỉnh các mối quan hệ qua lại giữa các cá nhân trong nhóm và tạo điều kiện để họ hiểu nhau và tin cậy nhau, tùy theo khả năng điều chỉnh và giao tiếp của mình tương hợp với khả năng của ý thức con người và với lối thức hoạt động sống của con người. Trong hành vi xã hội của động vật ta thấy (và càng thực hiện nhiều nghiên cứu mới, ta càng phát hiện được nhiều hơn) một phần đáng kể các đặc trưng có tính nguyên tắc vốn có của văn hóa con người với tính cách là một hệ thống điều chỉnh xã hội. Cũng là dễ hiểu khi sự biểu hiện đầy đủ những hệ đặc trưng này thường bị hạn chế bởi trình độ phát triển của các phản ứng tâm lý phức tạp vốn có của một loài này hay khác.

Đồng thời, số các hệ đặc trưng để phân biệt về nguyên tắc văn hóa con người với hành vi ứng xử xã hội của động vật là tương đối ít và bị quy định bởi các khả năng to lớn hơn của tâm lý, ý thức, lời nói…  của con người. Và ở các loài động vật khác nhau cũng có những phương cách khá hiệu quả của mình để chia sẻ những thông tin quan trọng, dĩ nhiên là không thể bằng lời nói của con người, nhưng cũng hoàn toàn đáp ứng với lối sống của các loài động vật đó. Tất nhiên, các loài động vật không có phương cách đặc thù để diễn đạt các quan điểm và thiên hướng văn hóa, như nghệ thuật chẳng hạn, của mình. Nhưng dường như có một số loại bản năng cũng đảm đương vai trò chức năng đó trong việc điều chỉnh hành vi và ý thức của người (kích thích về mặt xúc cảm hành vi xã hội mong muốn và thái độ đối với cuộc sống). Nên nhớ rằng chúng ta vẫn còn hiểu biết rất ít về hành vi của động vật: các nghiên cứu từ nguyên (ethologie) có hệ thống trong khuôn khổ tâm lý học động vật chỉ bắt đầu được thực hiện trong thế kỷ XX, và khả năng quan sát từ xa hành vi của động vật trong tự nhiên trong một thời gian dài chỉ thực hiện được cách nay vài thập kỷ.

(còn tiếp) 

Người dịch: Ngô Tuy Phước

Nguồn: TN 2014 – 3 & 4

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s