Chúng ta đang ở giữa một cuộc biến động công nghệ sẽ làm thay đổi cách thức mà xã hội được tổ chức. Chúng ta phải có quyết định đúng đắn ngay bây giờ.

Dirk Helbing, Bruno S. Frey, Gerd Gigerenzer, Ernst Hafen, Michael Hagner, Yvonne Hofstetter, Jeroen van den Hoven, Roberto V. Zicari, Andrej Zwitter 

Khai sáng là sự thoát ly của con người ra khỏi tình trạng vị thành niên do chính con người gây ra. Vị thành niên là sự bất lực không thể vận dụng trí tuệ một cách độc lập mà không cần đến sự chỉ đạo của người khác. 

– Immanuel Kant, “What is Enlightenment? [Khai sáng là gì?]” (1784)

Cuộc cách mạng kỹ thuật số đang hồi sôi nổi. Nó sẽ thay đổi thế giới như thế nào? Khối lượng dữ liệu được tạo ra tăng gấp đôi mỗi năm. Nói cách khác: trong năm 2016, chúng ta đã tạo ra một khối lượng dữ liệu nhiều bằng toàn bộ dữ liệu được tạo ra trong lịch sử loài người cho đến năm 2015. Mỗi phút chúng ta tạo ra hàng trăm ngàn cuộc tìm kiếm thông tin trên Google và đưa tin lên Facebook. Những thông tin đó cho thấy cách thức chúng ta suy nghĩ và cảm nhận. Chẳng bao lâu nữa, mọi thứ xung quanh chúng ta, thậm chí quần áo của chúng ta, cũng sẽ được kết nối với Internet. Người ta ước tính rằng trong 10 năm nữa sẽ có 150 tỷ cảm biến đo lường được nối mạng, nhiều hơn gấp 20 lần con người trên trái đất. Và như thế, khối lượng dữ liệu sẽ tăng gấp đôi mỗi 12 giờ. Nhiều công ty đã cố gắng biến Dữ liệu lớn thành Giàu có lớn [Big Money].

Mọi thứ sẽ trở nên thông minh; chẳng bao lâu nữa, chúng ta không chỉ có điện thoại thông minh, mà còn có nhà thông minh, nhà máy thông minh và thành phố thông minh. Liệu chúng ta có nên kỳ vọng là kết quả của những phát triển này sẽ dẫn đến những quốc gia thông minh và một hành tinh thông minh hơn không?

Thực vậy, lĩnh vực trí tuệ nhân tạo đã tạo ra những tiến bộ ngoạn mục. Đặc biệt, nó đang góp phần vào sự tự động hóa việc phân tích dữ liệu. Trí tuệ nhân tạo không còn được lập trình theo từng dòng, ngày nay nó đã có khả năng học tập, từ đó liên tục tự phát triển. Gần đây, thuật toán DeepMind của Google tự dạy mình làm thế nào để thắng 49 trận game Atari. Các thuật toán bây giờ có thể nhận ra ngôn ngữ và các mô thức viết tay gần giống như con người và thậm chí hoàn thành một số nhiệm vụ còn tốt hơn con người nữa. Chúng có khả năng mô tả nội dung của hình ảnh và video. Ngày nay 70% tất cả các giao dịch tài chính đều được thực hiện bởi các thuật toán. Nội dung các bản tin được tự động tạo ra một phần. Tất cả điều này đều có những hệ quả kinh tế cơ bản: trong 10 đến 20 năm tới, khoảng một nửa các công việc của ngày hôm nay sẽ bị các thuật toán đe dọa. 40% của 500 công ty hàng đầu hiện nay sẽ biến mất trong một thập kỷ nữa.

Chúng ta có thể dự kiến rằng các siêu máy tính sẽ sớm vượt qua khả năng của con người trong gần như tất cả các lĩnh vực – khoảng từ năm 2020 đến năm 2060. Các chuyên gia đang bắt đầu rung hồi chuông cảnh báo. Những người có tầm nhìn xa trông rộng về công nghệ, chẳng hạn như Elon Musk từ Tesla Motors, Bill Gates từ Microsoft và nhà đồng sáng lập Apple Steve Wozniak, đều cảnh báo rằng siêu trí tuệ là một mối nguy nghiêm trọng cho nhân loại, thậm chí có thể nguy hiểm hơn so với các loại vũ khí hạt nhân. Liệu điều này có gieo sự hoang mang sợ hãi không?

Có một điều rõ là cách thức mà chúng ta tổ chức nền kinh tế và xã hội sẽ thay đổi về cơ bản. Chúng ta đang trải qua một sự biến đổi lớn nhất kể từ khi cuộc Chiến tranh thế giới lần thứ hai kết thúc; sau quá trình tự động hóa nền sản xuất và tạo ra những chiếc xe tự hành, quá trình tự động hóa xã hội sẽ là bước tiếp theo. Với điều này, xã hội đang đứng ở ngã ba đường, đầy hứa hẹn với những cơ hội to lớn, nhưng cũng đứng trước những rủi ro đáng kể. Nếu chúng ta đưa ra những quyết định sai lầm, thì điều này có thể đe dọa những thành tựu lịch sử lớn nhất của chúng ta.

Trong những năm 1940, nhà toán học người Mỹ Norbert Wiener (1894-1964) đã phát minh ra điều khiển học. Theo ông, hành vi của các hệ thống có thể được kiểm soát bởi các phương tiện phản hồi thông tin thích hợp. Rất sớm, một số nhà nghiên cứu đã tưởng tượng ra việc kiểm soát nền kinh tế và xã hội theo nguyên lý cơ bản này, nhưng chúng ta không có sẵn công nghệ cần thiết vào thời điểm đó.

Ngày nay, Singapore được xem là một ví dụ hoàn hảo về một xã hội được kiểm soát bằng dữ liệu. Những gì bắt đầu như là một chương trình để bảo vệ người dân của họ khỏi chủ nghĩa khủng bố đã kết thúc bằng việc gây ảnh hưởng đến các chính sách kinh tế và xuất nhập cảnh, thị trường bất động sản và chương trình giảng dạy tại trường học. Trung Quốc đang thực hiện một lộ trình tương tự. Gần đây, Baidu, một công ty Trung Quốc tương đương với Google, đã mời quân đội tham gia vào dự án China Brain Project [Bộ não siêu việt Trung Quốc]. Nó bao gồm việc điều hành cái gọi là thuật toán học sâu về những dữ liệu mà công cụ tìm kiếm thu thập được về người dùng. Ngoài điều nói trên, nó còn lên kế hoạch về một kiểu kiểm soát về mặt xã hội. Theo những báo cáo gần đây, mỗi người dân Trung Quốc sẽ nhận được cái gọi là “Điểm công dân”, mà theo đó sẽ xác định những điều kiện cần thiết để có thể nhận được các khoản vay, việc làm, hoặc visa du lịch sang các nước khác. Kiểu giám sát cá thể này sẽ bao gồm việc giám sát lướt Internet và hành vi của các quan hệ xã hội của người dân (xem “Spotlight on China” [Tiêu điểm về Trung Quốc]).

Với người tiêu dùng ngày càng thường xuyên đối mặt với việc kiểm tra hạn mức tín dụng và với việc một số cửa hàng trực tuyến thử nghiệm bán hàng với giá cả được cá thể hóa, chúng ta đang đi trên một lộ trình tương tự ở phương Tây. Điều ngày càng rõ là tất cả chúng ta đều nằm trong tâm điểm giám sát của các định chế. Điều này đã được tiết lộ trong năm 2015 khi các nội dung chi tiết của chương trình “Karma Police [Cảnh sát Karma]” của cơ quan mật vụ Anh đã được công bố công khai, cho thấy quá trình kiểm tra toàn diện việc sử dụng Internet của mọi người. Liệu Big Brother [Đại Ca] có trở thành thực tế của ngày hôm nay?

Xã hội được lập trình, người dân được lập trình

Mọi thứ đều bắt đầu một cách khá vô hại. Các công cụ tìm kiếm và các nền tảng giới thiệu đã bắt đầu chào mời chúng ta những gợi ý cá thể hoá cho các sản phẩm và dịch vụ. Thông tin này được xây dựng dựa trên những dữ liệu cá nhân và siêu dữ liệu đã được thu thập từ các cuộc tìm kiếm trước đó, các hành vi mua hàng và dịch chuyển, cũng như các tương tác xã hội. Trong khi về mặt chính thức, danh tính của người dùng được bảo vệ, thì trong thực tế, nó có thể được truy ra một cách khá dễ dàng. Ngày nay, thuật toán biết một cách khá rõ những gì chúng ta làm, những gì chúng ta nghĩ và cảm giác của chúng ta như thế nào – thậm chí có thể tốt hơn cả bạn bè và gia đình của chúng ta hoặc thậm chí cả bản thân chúng ta. Thường các lời giới thiệu được chào mời phù hợp đến độ các quyết định cuối cùng được cảm nhận như thể đó là những quyết định của chính chúng ta, mặc dù trên thực tế đó không phải là những quyết định của chúng ta. Trong thực tế, chúng ta đang bị kiểm soát từ xa ngày càng thành công hơn theo cách này. Khi người ta càng biết nhiều thông tin về chúng ta, thì chúng ta càng có ít khả năng được tự do đưa ra những lựa chọn của mình mà không bị người khác xác định trước.

Nhưng điều nói trên sẽ không dừng lại ở đó. Một số nền tảng phần mềm đang chuyển động theo hướng “điện toán có sức thuyết phục.” Trong tương lai, khi sử dụng những công nghệ thao túng phức tạp, thì những nền tảng này sẽ có khả năng chỉ dẫn toàn bộ quá trình hành động của chúng ta, bất luận để thực hiện các quy trình công việc phức tạp hoặc để tạo ra những nội dung miễn phí cho các nền tảng Internet, từ đó mà các tập đoàn có thể kiếm được hàng tỷ đô-la. Xu hướng đi từ việc lập trình các máy tính đến việc lập trình con người.

Những công nghệ này cũng đang trở nên ngày càng phổ biến trong giới chính trị. Dưới chiêu bài “cú hích”, và trên quy mô rộng lớn, các chính phủ đang cố gắng hướng người dân theo một hành vi lành mạnh hơn hoặc thân thiện hơn với môi trường thông qua một “cú hích” – một hình thức gia trưởng hiện đại. Cái mới của các chính phủ muốn quan tâm chăm sóc người dân là không chỉ quan tâm đến những gì chúng ta làm, mà còn muốn đảm bảo rằng chúng ta làm những gì được họ cho là đúng. Cụm từ ma thuật “cú hích lớn” là sự kết hợp giữa dữ liệu lớn với cú hích. Đối với nhiều người, điều này giống như một loại vương trượng kỹ thuật số cho phép một chính phủ cai trị quần chúng một cách hiệu quả, mà không cần phải để cho người dân dấn thân vào các tiến trình dân chủ. Liệu điều này có thể khắc phục được các nhóm đặc quyền và tối ưu hóa quá trình của thế giới không? Nếu có, thì người dân có thể được cai trị bởi một “vị vua sáng suốt” được trang bị dữ liệu, người có khả năng tạo ra những thành quả kinh tế và xã hội mong muốn gần như thể bằng một chiếc đũa thần kì diệu kỹ thuật số.

(còn tiếp)

Huỳnh Thiện Quốc Việt dịch

Nguồn: “Will Democracy Survive Big Data and Artificial Intelligence?”, Scientific American, February 25, 2017.

http://www.phantichkinhte123.com/2017/04/lieu-nen-dan-chu-co-song-sot-qua-du.html

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s