Ngày càng có nhiều những bằng chứng cho thấy rằng, không thể thoát ra khỏi tình thế mà thế giới của chúng ta đang gặp phải mà thiếu những cuộc khủng hoảng và những cuộc cách mạng. Giải pháp tốt nhất để thoát khỏi tình thế là thông qua việc phát triển toàn diện cân bằng – về mặt chính trị, văn hóa, xã hội, môi trường, kinh tế và thông qua các bước tiến hóa, tuy nhiên giải pháp này hiện nay có lẽ là quá sức đối với chúng ta. Cuộc khủng hoảng như thế nào – chúng ta chưa biết. Khi nào – chúng ta cũng chưa biết, tuy nhiên, chỉ còn là vấn đề thời gian, bởi lẽ mâu thuẫn ngày càng gia tăng. Và càng mang tính chất đối đầu. Trong bối cảnh đó, việc giải quyết những mâu thuẫn này đòi hỏi những động thái mang tính địa chấn, những thay đổi cơ bản về cấu trúc, những giải pháp ttrong hệ giá trị nhiều lựa chọn và phân bổ lực lượng và vai trò hoàn toàn khác so với hiện nay trên sân khấu toàn cầu.

Lev Tolstoi (1828 – 1910) đã than rằng, tất cả những phiền toái của ông chung quy chỉ tại óc tưởng tượng của ông sắc sảo hơn người khác. Ông không phải là người duy nhất gặp phải vấn đề đó. Tuy nhiên, điều đó là cần thiết, bởi nó khích lệ những tư duy mang tính phê phán. Những người thông thái không phải lo lắng về những vấn đề thuộc loại “phiền toái tích cực”. Mong sao ngày càng có nhiều những người như vậy cho xã hội và cho các dân tộc. Trái lại, cần phải lo lắng tới trường hợp có quá nhiều phiền toái tiêu cực. Để ít loại phiền toái này nhất, cần phải luyện tập trí tưởng tượng, kể cả đối với việc tác động như thế nào tới quá trình kiến tạo tương lai của chúng ta.

Những kiến thức về quá khứ rất hữu ích trong lĩnh vực này, cùng với những nghiên cứu post factum (qua thực tế) theo kịch bản lịch sử với nhiều lựa chọn khác nhau. Tức là, điều gì đã xảy ra, một khi… Những giả thiết thông minh có thể là rất sáng tạo. Chúng ta không chỉ biết tại sao các quá trình đã diễn ra như vậy chứ không thể khác đi, tuy nhiên nhiều quá trình có thể diễn ra một cách hoàn toàn khác. Chúng ta cũng biết rằng, sự thật như vậy cũng diễn ra trong tương lai. Có những điều đã được quyết định và chúng ta không thể làm gì khác hơn là chờ đến lúc nó diễn ra và chọn những gì tốt nhất. Tuy nhiên, nhiều điều trong tương lai lệ thuộc vào cách hành xử của chúng ta đối với tương lai như thế nào. Nó cũng phụ thuộc vào việc, chúng ta đã học được gì từ quá khứ. Cả quá khứ xa xôi và quá khứ mới trôi qua. Để xây dựng tiền đồ, cần phải hiểu rõ lịch sử.

Rất khó đánh giá những kịch bản được xây dựng mang tính giả định về tương lai và tầm nhìn về nó, bởi lẽ rất khó so sánh giữa chúng với nhau. Không chỉ do sự khác biệt quá lớn về nội dung, phạm vi, cấp độ sâu rộng và viễn cảnh thời gian, mà còn do những nguyên nhân mang tính bản chất là, không thể áp dụng công cụ giả tạo để kiểm tra cấp độ xác thực của chúng. Tiêu chí của  nó không thể là cơ sở để phán quyết về tương lai đang tới. Khi biết được những kịch bản này đúng hay sai, thì chúng đã là quá khứ.

Những kịch bản như thế được rất nhiều các trung tâm phân tích và dự báo soạn thảo. Còn có cả những cơ quan quan trọng như CIA và các trung tâm trực thuộc tham gia. Họ không chỉ soạn thảo, mà còn công bố – theo phỏng vấn – rất ly kỳ và thú vị. Nhưng một số công bố, còn một số khác lại có những kịch bản về tương lai kích thích tính tò mò được đóng dấu “tuyệt mật”. Tuy nhiên, những kịch bản được tung lên mạng cũng rất khích lệ. Cũng xin nói thêm rằng, những kịch bản như thế được công bố cũng có ản hưởng tới tương lai, khi tạo dựng được những kỳ vọng và qua đó tác động tới cách hành xử của nhiều chủ thể.  Trong khi một số dự báo được xây dựng mang tính phi hiện thực, một số khác lại hoàn toàn ngược lại. Dự báo một phương án nào đó nhằm hỗ trợ để biến chúng thành hiện thực. Trong trường hợp ngắn hạn, cũng giống như những nhà phân tích tài chính tận tâm xử lý nguồn vốn đầu cơ, nhằm thao túng một phần thị trường. Trong trường hợp dài hạn, đối với những vấn đề mang tính cơ bản cũng diễn ra tương tự, chỉ có điều trong thực tế, chúng ta chỉ biết được chuyện gì đã xảy ra sau 30 năm hoặc 70 năm, lúc đó các kho lưu trữ hồ sơ mới được công bố và những gì “tuyệt mật” mới được công khai rộng rãi. Để lúc đó không bị bất ngờ và hoàn toàn kinh ngạc, tốt nhất là bây giờ nên có óc tưởng tượng tương đối thực tế hơn những người khác.

Tuy nhiên, chúng ta vẫn sẽ bị nhầm lẫn. Ít hay nhiều, điều đó chỉ lộ diện vào đúng thời điểm của nó. Trong cả những vấn đề lớn cũng như nhỏ. Vào năm 1975, tuần báo “Business Week” đã viết về kỷ nguyên tương lai, những văn phòng làm việc sẽ không dùng giấy viết. Từ thời gian đó, việc sử dụng giấy viết tại Mỹ tăng 3 lần. Theo dự đoán, chúng ta đi lại bằng máy bay tốc độ siêu âm, thế nhưng hiện nay chúng ta vẫn bay nhanh như những năm 60 (và cần nói thêm là những món ăn trên máy bay thì tồi đi rất nhiều, điều mà không ai đoán trước được). Giữa thế kỷ XX, người ta đã dự báo rằng điện năng sẽ rất rẻ – do mở rộng việc ứng dụng công nghệ nguyên tử – rằng không cần đo đếm việc sử dụng chúng. Theo dự báo, chúng ta sẽ sinh sống trên những hành tinh khác, loại trừ được tình trạng rác thải trên trái đất, hạn chế được nạn đói và sự khốn cùng (từ nay đến năm 2015 mới hạn chế được một nửa). Các loại nhựa nhân tạo sẽ giải quyết được vấn đề tài nguyên đang cạn kiệt. Trong các trường tiểu học, khi nó về năm 2000, chúng ta đã vẽ những hè phố tự hành, nhưng bây giờ vẫn phải đi bộ trên hè. Những mục khoa học đại chúng trong các tờ báo đã hư cấu việc các chú người máy nấu bữa trưa và phe chè cho chúng ta như thế nào. Hiện nay, rất nhiều nhà kinh tế học bị ngắc ngoải vì cái gọi là “nền kinh tế mới”, bởi nó không giải quyết nổi cho chúng ta những vấn đề cũ.

Để những nhầm lẫn ít xảy ra nhất (bởi chúng có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng trong việc triển khai những biện pháp đã được dự báo), cần phải đặt ra nhiều câu hỏi. Đôi khi, có những trường hợp đặt câu hỏi đúng mang tính xây dựng nhiều hơn là một lời giải đáp không đến đầu đến đuôi. Câu hỏi, ngược lại với lời giải đáp, không phải là câu trả lời, nhưng mang tính dự báo về phương hướng mà ta cần quan tâm.

Nhìn vào những vấn đề trong tương lai, trong đó có 12 lĩnh vực cốt lõi – những công việc trọng đại của tương lai – phải liên tục được nghiên cứu từ nhiều phía, nhìn vào tương lai và đặt câu hỏi: cái gì sẽ diễn ra tiếp theo? Những sự kiện sẽ diễn ra tiếp theo lệ thuộc vào những điều sẽ diễn ra đột ngột. Nhiều sự kiện làm chúng ta ngạc nhiên, nhưng không cần phải ngạc nhiên nhiều, bởi về cơ bản chúng lệ thuộc vào các hoạt động có ý thức của con người. 12 lĩnh vực đó là:

1/ Nhịp độ và giới hạn của tăng trưởng kinh tế,

2/ Sự tiến hóa của những giá trị và những hệ lụy về mặt văn hóa của chúng đối với quá trình phát triển,

3/ Các thể chế toàn cầu hóa đối lập với sự thiếu phối hợp đang gia tăng và sự hỗn loạn,

4/ Sự hội nhập khu vực và sự phản hồi của nó với toàn cầu hóa,

5/ Vị thế và vai trò của các tổ chức phi chính phủ,

6/ Môi trường thiên nhiên và sự cạnh tranh về tài nguyên thiên nhiên đang cạn kiệt,

7/ Các quá trình phát triển dân số và di cư,

8/ Sự nghèo khổ và thiếu công bằng,

9/ Nền kinh tế và xã hội tri thức,

10/ Sự tiến bộ khoa học – kỹ thuật,

11/ Sự tiến hóa của mạng và những hậu quả kinh tế của nó,

12/ Những xung đột an ninh, chiến tranh và hòa bình.

(còn tiếp) 

TH: T.Giang – SCDRC

Nguồn tham khảo: Grzegorz W. Kolodko – Thế giới đi về đâu? – NXB Thế giới 2010.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s