Quảng cáo và giá cả cá thể hóa không thể so sánh được với quảng cáo hoặc phiếu giảm giá theo hình thức cổ điển, khi mà những hình thức sau là không có tính đặc thù và cũng không xâm phạm sự riêng tư của chúng ta với mục đích hưởng lợi từ điểm yếu tâm lý của chúng ta và triệt hạ tư duy phê phán của chúng ta.

Hơn nữa, đừng quên rằng, trong giới học thuật, những thử nghiệm thậm chí mang tính vô hại đều được coi là những thử nghiệm với đối tượng con người, và sẽ phải được phê duyệt bởi một ủy ban đạo đức có trách nhiệm một cách công khai. Trong mọi trường hợp những người có liên quan đều được yêu cầu xác thực sự đồng ý có cân nhắc thông tin của họ. Ngược lại, một cú nhấp chuột để xác nhận đồng ý với nội dung của một thỏa thuận hàng trăm trang về “điều khoản sử dụng” (mà ngày nay đang là trường hợp diễn ra đối với nhiều nền tảng thông tin) là điều rất không thỏa đáng một cách đáng buồn.

Tuy nhiên, những thử nghiệm với các công nghệ thao túng, chẳng hạn như cú hích, được thực hiện với hàng triệu người, mà không thông báo cho họ biết, không có tính minh bạch và không có những ràng buộc về mặt đạo đức. Thậm chí những mạng xã hội lớn như Facebook hoặc những nền tảng hẹn hò trực tuyến như OkCupid đã công khai thừa nhận đảm trách những thử nghiệm xã hội loại này. Nếu muốn tránh những nghiên cứu vô trách nhiệm về con người và xã hội (chỉ nghĩ về sự tham gia của các nhà tâm lý trong những vụ bê bối tra tấn trong quá khứ gần đây thôi), thì chúng ta cần khẩn trương áp đặt những tiêu chuẩn cao, đặc biệt là những tiêu chuẩn chất lượng về mặt khoa học và một quy tắc ứng xử tương tự như Lời thề của Hippocrate. Liệu những suy nghĩ, quyền tự do, nền dân chủ của chúng ta có bị hack [tin tặc tấn công] không?

Giả sử có một cỗ máy siêu thông minh với kiến thức thần thánh và khả năng siêu phàm: liệu chúng ta có thực hiện theo những hướng dẫn của nó không? Có khả năng là có đấy. Nhưng nếu chúng ta làm điều đó, thì những cảnh báo của Elon Musk, Bill Gates, Steve Wozniak, Stephen Hawking và những người khác sẽ trở thành hiện thực: máy tính sẽ nắm quyền kiểm soát thế giới. Chúng ta phải hiểu rõ rằng một cỗ máy siêu thông minh cũng có thể phạm sai lầm, giả dối, theo đuổi những lợi ích ích kỷ hoặc bị thao túng. Hơn hết, điều đó không thể so sánh với trí tuệ tập thể phân tán của toàn thể dân chúng.

Ý tưởng thay thế suy nghĩ của tất cả người dân bằng một cụm máy tính là điều ngớ ngẩn, bởi vì điều đó sẽ làm giảm đáng kể tính đa dạng và chất lượng của các giải pháp khả thi. Điều đã rõ là các vấn đề khó giải quyết của thế giới đã không hề giảm bất chấp cơn đại hồng thủy gần đây về dữ liệu và việc sử dụng các thông tin cá thể hóa – ngược lại đằng khác! Hòa bình thế giới là điều rất mong manh. Sự biến đổi khí hậu trong dài hạn có thể dẫn đến sự mất mát lớn nhất của các loài kể từ sự tuyệt chủng của loài khủng long. Chúng ta còn lâu mới khắc phục được cuộc khủng hoảng tài chính và tác động của nó đối với nền kinh tế. Tội phạm máy tính được cho là đã gây thiệt hại hàng năm lên đến 3 nghìn tỷ USD. Nhà nước và những kẻ khủng bố đang chuẩn bị cho một cuộc chiến tranh trên mạng.

Trong một thế giới thay đổi nhanh chóng, một cỗ máy siêu thông minh không bao giờ có thể đưa ra những quyết định hoàn hảo (xem hình 1): tính phức tạp mang tính hệ thống ngày càng tăng nhanh hơn khối lượng dữ liệu, trong khi bản thân các dữ liệu đang phát triển nhanh hơn khả năng xử lý chúng, và tốc độ truyền dữ liệu thì còn hạn chế. Điều này dẫn đến việc thiếu quan tâm đến kiến thức và thực tế cục bộ, những điều rất quan trọng để đạt được những giải pháp tốt đẹp. Các phương pháp kiểm soát cục bộ và phân tán thường hơn hẳn các phương pháp tập trung, đặc biệt trong những hệ thống phức tạp với các hành vi vô cùng khác biệt, khó dự đoán và không thể tối ưu hóa theo thời gian thực. Điều này đã tỏ ra đúng trong việc kiểm soát giao thông ở các thành phố, và thậm chí còn đúng hơn đối với các hệ thống quản lý xã hội và kinh tế của thế giới kết nối mạng và toàn cầu hóa ở mức độ cao của chúng ta.

Hơn nữa, có một nguy cơ là sự thao túng các quyết định bởi các thuật toán uy lực đã làm suy yếu cơ sở của “trí tuệ tập thể”, một trí tuệ có thể thích ứng với những thách thức của thế giới phức tạp của chúng ta một cách linh hoạt. Để trí tuệ tập thể hoạt động, việc các cá nhân tìm kiếm thông tin và đưa ra quyết định phải diễn ra một cách độc lập. Nếu các nhận xét và quyết định của chúng ta được các thuật toán xác định trước, thì thật ra điều này sẽ dẫn đến một sự tẩy não con người. Con người thông minh sẽ bị hạ cấp xuống chỉ là những người nhận lệnh, những người phản ứng lại sự kích thích một cách tự động.

Nói cách khác: thông tin cá thể hóa xây dựng một “bộ lọc bong bóng” xung quanh chúng ta, một kiểu nhà tù kỹ thuật số giam hãm suy nghĩ của chúng ta. Làm thế nào để có thể sáng tạo và tư duy “bên ngoài chiếc hộp” trong những điều kiện như vậy? Cuối cùng thì một hệ thống tập trung hành vi kỹ trị và kiểm soát xã hội và sử dụng một hệ thống thông tin siêu thông minh sẽ dẫn đến một hình thái độc tài mới. Vì vậy, việc xã hội được kiểm soát từ trên xuống, dưới chiêu bài “chủ nghĩa gia trưởng tự do”, về nguyên tắc không gì khác hơn là một chế độ toàn trị với một vỏ bọc màu hồng.

Trong thực tế, cú hích lớn nhằm làm cho nhiều người đồng ý theo một hướng, và thao túng các quan điểm và quyết định của họ. Điều này sẽ đặt cú hích trong đấu trường tuyên truyền và tước đi quyền công dân một cách có chủ định bằng cách kiểm soát hành vi. Chúng tôi cho rằng hậu quả có thể sẽ rất nghiêm trọng trong dài hạn, đặc biệt khi xem xét đến các hệ quả nói trên của một nền văn hóa bị xói mòn.

Một xã hội kỹ thuật số tốt hơn là điều khả thi

Mặc cho sự cạnh tranh toàn cầu diễn ra khốc liệt, các nền dân chủ nên khôn ngoan không ném bỏ xuống biển những thành tựu của nhiều thế kỷ. Trái ngược với các chế độ chính trị khác, các nền dân chủ phương Tây có lợi thế là đã học được cách thức đối phó với chủ nghĩa đa nguyên và sự đa dạng. Ngày nay, họ chỉ phải học cách thức làm thế nào để phát huy các điều đó nhiều hơn nữa.

Trong tương lai, những nước này sẽ dẫn đầu trong việc đạt được một sự cân bằng lành mạnh giữa các doanh nghiệp, chính phủ và người dân. Điều này đòi hỏi phải tư duy mạng và thiết lập một “hệ sinh thái” về thông tin, đổi mới, sản phẩm và dịch vụ. Để làm tốt việc trên, điều quan trọng không chỉ là tạo ra các cơ hội tham gia, mà còn phải hỗ trợ sự đa dạng. Bởi vì không có cách nào khác để xác định mục tiêu tốt nhất: chúng ta nên tối ưu hóa tổng sản phẩm quốc dân trên đầu người hay sự bền vững? Quyền lực hay hòa bình? Hạnh phúc hay tuổi thọ? Thường thì những gì được đánh giá là tốt hơn sẽ chỉ được biết đến sau khi đã thực hiện xong. Bằng cách cho phép theo đuổi nhiều mục tiêu khác nhau, một xã hội đa nguyên sẽ có nhiều khả năng để đối phó tốt hơn với hàng loạt những thách thức bất ngờ sẽ đến.

Hình thức kiểm soát tập trung, từ trên xuống là một giải pháp của quá khứ, chỉ thích hợp đối với những hệ thống có mức độ phức tạp thấp. Do đó, các hệ thống quản lý liên bang và các quyết định theo đa số là những giải pháp của hiện tại. Với sự tiến triển về mặt kinh tế và văn hóa, tính phức tạp của xã hội sẽ tiếp tục gia tăng. Vì vậy, giải pháp cho tương lai là trí tuệ tập thể. Điều này có nghĩa là khoa học công dân, sử dụng ưu thế đám đông và các nền tảng thảo luận trực tuyến rõ ràng là những cách tiếp cận mới rất quan trọng để tạo ra nhiều kiến thức, ý tưởng và nguồn lực hơn.

Trí tuệ tập thể đòi hỏi một mức độ đa dạng cao. Tuy nhiên, điều này đã bị các hệ thống thông tin cá thể hoá của ngày nay, vốn đang củng cố các xu hướng, làm suy giảm.

Sự đa dạng về mặt xã hội cũng quan trọng như sự đa dạng về mặt sinh học. Nó không chỉ nuôi dưỡng năng lực trí tuệ tập thể và đổi mới, mà còn kích thích sức bật – khả năng đối phó trước những cú sốc bất ngờ của xã hội chúng ta. Làm suy giảm sự đa dạng về mặt xã hội thường cũng làm suy giảm khả năng hoạt động và hiệu suất của một nền kinh tế và xã hội. Đây là lý do tại sao các chế độ toàn trị thường xung đột với các nước láng giềng của họ. Hậu quả lâu dài điển hình là sự bất ổn chính trị và chiến tranh, như đã từng xảy ra trong lịch sử. Do đó, tính đa nguyên và khả năng tham gia không nên được coi là sự nhượng bộ với người dân, mà là điều kiện tiên quyết thiết thực để phát triển mạnh đến những nền xã hội phức hợp hiện đại.

Tóm lại, có thể nói rằng chúng ta đang ở ngã ba đường (xem hình 2). Dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, điều khiển học và kinh tế học hành vi đang định hình xã hội của chúng ta – vì điều tốt hơn hoặc tồi tệ hơn. Nếu các công nghệ phổ biến như trên không tương thích với các giá trị cốt lõi của xã hội chúng ta, thì sớm hay muộn chúng sẽ gây ra những thiệt hại lớn lao. Chúng có thể dẫn dắt chúng ta đến một xã hội tự động với các tính năng toàn trị. Trong trường hợp xấu nhất, trí tuệ nhân tạo tập trung sẽ kiểm soát những gì chúng ta biết, những gì chúng ta nghĩ và cách thức chúng ta hành động. Chúng ta đang ở thời khắc lịch sử, thời khắc phải quyết định về một lộ trình đúng đắn – một lộ trình cho phép tất cả chúng ta hưởng lợi từ cuộc cách mạng kỹ thuật số. Do đó, chúng tôi kêu gọi tuân thủ các nguyên tắc cơ bản sau đây:

  1. ngày càng phi tập trung hóa chức năng của các hệ thống thông tin;
  2. hỗ trợ những thông tin mang tính tự quyết và khả năng tham gia;
  3. cải thiện tính minh bạch nhằm đạt được mức độ tin tưởng cao hơn;
  4. giảm thiểu sự xuyên tạc và sự ô nhiễm thông tin;
  5. cho phép người sử dụng kiểm soát bộ lọc thông tin;
  6. hỗ trợ tính đa dạng về mặt xã hội và kinh tế;
  7. cải thiện khả năng tương tác với nhau và các cơ hội hợp tác;
  8. tạo ra các công cụ hỗ trợ về kỹ thuật số và các công cụ điều phối;
  9. ủng hộ trí tuệ tập thể, và
  10. thúc đẩy hành vi có trách nhiệm của công dân trong thế giới kỹ thuật số thông qua sự hiểu biết và khai sáng về kỹ thuật số.

Theo nghị trình về kỹ thuật số này, tất cả chúng ta sẽ hưởng lợi từ những thành quả của cuộc cách mạng kỹ thuật số: nền kinh tế, chính phủ và người dân theo cùng một cách. Chúng ta còn trông chờ điều gì?

(còn tiếp) 

Huỳnh Thiện Quốc Việt dịch

Nguồn: “Will Democracy Survive Big Data and Artificial Intelligence?”, Scientific American, February 25, 2017.

http://www.phantichkinhte123.com/2017/04/lieu-nen-dan-chu-co-song-sot-qua-du.html

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s