Thứ ba, ngày càng cần thiết một chính sách trên quy mô hành tinh, có khả năng xử lý một cách sáng tạo sự lệ thuộc lẫn nhau điển hình đối với nền kinh tế đương đại. Chúng ta đứng trược sự chọn lựa đầy góc cạnh: thể chế hóa quá trình toàn cầu hóa versus (đối lập lại với tình trạng) tình trạng thiếu điều phối đang gia tăng và sự hỗn loạn. Một trật tự thể chế mới sẽ được khai sinh trong đau đớn. Ngoài ra còn chậm chạp. Trong đau đớn, bởi lẽ những kẻ gàiu có cảm thấy đau xót trước một thế giới như vậy, khi họ phải trả đất cho người khác. Bởi họ đã quen divedi et impera (hãy chia và trị) trong phong cách cũ, còn đây đã là thời đại mới. Và cần điều hành khác hơn, và cũng không thể tiến hành phân chia một cách không công bằng như hiện nay. Chậm chạp, bởi lẽ nó không được thiết kế ở cấp cao (mặc dù về mặt lý thuyết vẫn có thể được), mà hình thành trong quá trình nỗ lực học hỏi thực tế. Chưa bao giờ như vậy và sẽ không như vậy – có thể thiết kế một hệ thống thể chế dưới góc độ tri thức, trên cơ sở những chuẩn mực tốt nhất của khoa học quản lý, kinh tế học, xã hội học và tâm lý học, và sau đó áp dụng chúng vào thực tiễn. Luôn luôn như thế – và sẽ như thế – thể chế ra đời như là hậu quả của cuộc chơi quyền lợi, còn kiến thức phong phú trong nhà hát cuộc sống này chỉ đóng vai trò của người nhắc vở.

Cần phải thừa nhận rằng, tham vọng, được gắn mác hoài cổ (và cùng với bệnh hoang tưởng) nhằm tái thiết quyền bá chủ của Mỹ và xác lập vị thế vĩnh viễn là người lãnh đạo thế giới là sự lãng phí thời gian và là biểu hiện của sự ngây thơ. Vị thế siêu cường đặc biệt của Mỹ, ở một phạm vi toàn cục có thể áp đặt và ra điều kiện cho luật chơi, kể cả luật chơi kinh tế chỉ là tạm thời, nhìn chung đó là thời gian không đầy hai thập niên, kể từ khi Liên Xô tan rã đến cuối thập niên hiện tại. Trong cuốn sách có tiêu đề “Cơ hội thứ hai” (Second Chance) Zbigniew Brzezinski, người phát ngôn có thâm niên về các vấn đề nước Mỹ, đã cố gắng thuyết phục rằng, nếu như không có những sai lầm của ba đời tổng thống gần đây, đặc biệt là những sai lầm phạm phải trong thời gian tám năm của chính quyền George W. Bush, Mỹ đã có thể vẫn duy trì được vị thế chi phối của mình. Cũng có thể như vậy, nhưng chỉ với điều kiện là họ có ý định chia sẻ với thế giới. Nhưng – rất đáng tiếc – họ không có ý định ấy, điều tồi tệ hơn là họ vẫn tiếp tục như thế. Brzezinski tin rằng, vẫn còn có cơ hội cho Pax American (nền hòa bình kiểu Mỹ). Chỉ cốt sao trong năm 2008 người Mỹ chọn được một vị tổng thống một cách tốt đẹp, và vị tổng thống mới này cũng chọn được những giá trị và cách thức điều hành những công việc mang tính toàn cầu một cách hợp lý. Ở đây cần nói thêm rằng, cơ hội thứ ba sẽ không xuất hiện. Một sự nhầm lẫn, bởi thậm chí đã không còn cơ hội thứ hai, mà vẫn còn những kẻ mơ tới. Vị thế của Mỹ trong thế kỷ XXI có thể bị thay đổi giống như vị thế của Tây Ban Nha trong thế kỷ XVII. Lúc đó, cũng là siêu cường tầm cỡ thế giới, chỉ có điều là nền công nghiệp của Tây Ban Nha không phải sản xuất nhiều hàng hóa, vì tất cả có thể mua được, chủ yếu bằng những thỏi vàng khai thác từ các nước thuộc địa. Vị thế này chỉ kéo dài tới một thời điểm nhất định. Trường hợp vị thế độc tôn của Mỹ và đồng USD của họ cũng đang diễn ra giống như vậy. Đó là tốt hay là xấu?

Điều đó còn tùy thuộc. Thế giới không có sự cầm đầu của Mỹ có thể là rất tốt cũng như có thể là rất tồi tệ. Không có Tây Ban Nha với vai trò thủ lĩnh chúng ta cũng đã tự xoay xở được, bởi lúc đó nổi lên vị thủ lĩnh toàn cầu – đó là nước Anh. Trong trường hợp hiện nay thì sẽ như thế nào? Gần đây, sự hiện diện của Mỹ, như chưa có ai và chưa bao giờ trong lịch sử, có tác động mạnh mẽ tới các vấn đề của thế giới. Họ có thể tác động một cách tốt hơn – tạo nhiều thuận lợi hơn cho sự phát triển và mang tính hòa giải – trong việc tạo dựng một thể chế điều hành thế giới. Tuy nhiên, họ đã hành động chỉ vì lợi ích của chính họ. Thật là trớ trêu, bởi vì đó là sự thiển cận và thiếu hẳn tầm “nhìn xa trông rộng”, chỉ muốn làm thầy người khác chứ không mang tính đối tác. Qua đó, họ đã đánh mất cơ hội thứ hai và cơ hội cuối cùng của mình nhằm thiết lập một trật tự mang tính thể chế cho toàn cầu, họ bỏ mặc chúng ta trong tình trạng hỗn loạn trên hành tinh này. Thật là một điều không tốt.

Tuy nhiên, đấy lại chính là cơ hội, và là một điều tốt, bởi có cơ hội bao giờ cũng là tốt. Không phải là cơ hội thứ hai làm thủ lĩnh thế giới đối với Mỹ, nhưng là cơ hội cho thế giới để xếp đặt các vấn đề một cách có ý nghĩa và theo cách mới. Nền tảng của trật tự này phải là sự chung sống hòa bình, không có chiến tranh nóng hay chiến tranh lạnh và sự bền vững của quá trình vận hành hợp lý và phát triển nền kinh tế toàn cầu.

Thể chế mới, vận hành trong khuôn khổ cơ cấu tổ chức phục vụ cho chính nó phải chăm lo tới môi trường tài chính ổn định cho quá trình tái sản xuất dưới góc độ kinh tế vĩ mô. Đặc biệt có thể đạt được rất nhiều trong phạm vi này, khi hạn chế những biến cố mang tính tự phát của nguồn vốn đầu cơ, mà nó phải được giám sát một cách chặt chẽ hơn hiện nay, cũng như thông qua việc áp đặt mức thuế nhằm giảm bớt mức vượt giới hạn của nó.

Thật ra, Mỹ và cả Anh và một vài quốc gia giàu có khác không muốn và về lâu dài không muốn như thế, bởi nguy cơ bị một thể chế mới truất ngôi thủ lĩnh thế giới của họ còn lớn hơn cả việc họ chiếm đóng Iraq hay những âm mưu áp đặt hệ thống kinh tế theo chủ nghĩa tân tự do. Cần phải tiến tới việc hạn chế lượng tiền nội tệ trong thanh toán và tạo thuận lợi cho những sáng kiến thiết lập những khu vực có đồng tiền chung. Không chỉ là công cụ tạo thuận lợi cho việc hội nhập khu vực mà còn là bước đệm cho đồng tiền chung thế giới có thể sẽ xuất hiện trong tương lai.

Tổ chức Thương mại Thế giới có vai trò đặc biệt lớn lao, một tổ chức tốt nhất (bởi vì ít mất dân chủ nhất) trong số các tổ chức kinh tế quốc tế lớn. Một thể chế của tự do thương mại – nhưng tự do thực sự, không có sự trợ giá công khai hay bí mật theo những tỷ giá ngoại tệ bị thao túng và không có những rào cản phi thuế quan – sẽ là đóng góp lớn cho việc duy trì nhịp độ tăng trưởng cao của các nước nghèo, đồng thời không làm phương hại tới các nước giàu.

Việc thiết lập một trật tự thể chế mới, ngang tầm với những thách thức của nền kinh tế toàn cầu và nền văn minh đương đại đa văn hóa, cần phải tỏ rõ được uy quyền đối với các cấu trúc xuyên quốc gia, các tổ chức liên kết khu vực và các tổ chức quốc tế, các chính phủ và các tổ chức phi chính phủ. Tuy nhiên, để đáp ứng vai trò của mình, các tổ chức quốc tế – đặc biệt là Tổ chức Liên hợp quốc cùng hệ thống Bretton Woods – phải được cải tổ theo hướng dân chủ hóa. Chúng đã được xếp đặt một cách cơ bản để thích ứng với nhu cầu về một cấu trúc thể chế của thế giới bị phân chia sau Thế chiến thứ II và sau đó được điều chỉnh ở quy mô lớn sau khi kết thúc Chiến tranh lạnh, làm nền tảng cho việc liên kết thế giới.

Vị thế của các nước nghèo phải được tăng cường một cách cơ bản, kể cả những nước có nền kinh tế thị trường mới trưởng thành từ thế giới thứ ba đến các quốc gia chuyển đổi ở Đông Âu, Trung Quốc, Ấn Độ, Nga và có thể Brazil, Indonesia đã tự xoay xở được và đã giành được những thành tựu xứng đáng. Còn đối với các quốc gia cần phải trợ giúp, chứ không gây khó khăn, để họ có tiếng nói thông qua việc tăng cường các cấu trúc khu vực.

Thế kỷ XXI không chỉ là thời đại của Trung Quốc, mà cũng là thời đại của Liên minh Châu Âu. Cuộc thực nghiệm mang tính thế kỷ – liên kết các dân tộc, mà trước đó hơn hai nghìn năm đã tiến hành những cuộc tranh giành nhau, đấm đá lẫn nhau hơn là hợp tác với nhau – trở thành một sự kiện to lớn, sẽ được các nước khác theo dõi một cách thận trọng và liên tục. Thành tựu thu được đã chỉ ra rằng, cuộc thực nghiệm là thành công và sẽ tiếp tục – các quốc gia khác thuộc các châu lục khác không thể không rút ra những kinh nghiệm. Chúng ta vừa nỗ lực vì những thành tựu của Liên minh châu Âu, vừa chăm lo thành tựu của thế giới. Điều quan trọng nhất vẫn là trật tự thể chế của Liên minh châu Âu đang trên con đường tiến hóa – rất tiếc là dưới một số góc độ, trật tự này đã được thiết kế với những khiếm khuyết, đặc biệt là đã tạo lỗ hổng cho thói quan liêu và lãng phí tiền của công cộng – mà đó có thể trở thành điểm so sánh cho nhiều nước khác. Đặc thù là đặc thù, tuy nhiên, những thể chế kinh tế của nền kinh tế thị trường vận hành trong phạm vi xuyên quốc gia có giá trị đa năng.

Trật tự thể chế thế giới mới phải có móc xích phản hồi xu hướng tăng trưởng và cân đối các thành phần của nền kinh tế toàn cầu và những giá trị văn hóa đang trên đường tiến hóa. Trật tự này không thể thiết kế theo khuôn mẫu của Phương Tây, mà phải lưu tâm tới vị thế của các quốc gia phương Đông và các mục tiêu mà họ hướng tới. Trong viễn cảnh này, không thể coi thường vai trò của Trung Quốc trong việc thiết kế mô hình một thể chế mới. Lời khuyên cho Liên minh châu Âu, Mỹ và Nhật Bản (các quốc gia này đang tạo ra một nửa sản lượng thế giới) là, trong tất cả các vấn đề không liên quan trực tiếp tới họ, nên có sự tham khảo ý kiến của Trung Quốc. Lúc đó cơ hội sẽ lớn hơn nhiều và cùng với thời gian, khi Trung Quốc nổi lên thành một cường quốc – thì rốt cuộc, họ sẽ tham khảo ý kiến các nước khác về những vấn đề chung.

Cũng cần phải cảnh báo trước những rủi ro lạc lối trên con đường đi tới hệ thống thể chế mới, cần thiết cho nền kinh tế toàn cầu hóa. Hệ thống của Liên Hợp Quốc không bao giờ đạt tới thể chế này, Mỹ thì hoàn toàn dửng dưng, còn chúng ta chưa rõ điều gì sẽ phát sinh từ việc tiếp tục những xu thế hiện tại. Có phải sẽ là một trật tự hoàn toàn khác, hay một sự hỗn loạn khác? Nếu là trật tự, thì quá trình toàn cầu hóa sẽ có một diện mạo mới và có thể sẽ có nhiều hơn một chút những đặc điểm của “bộ mặt con người”, sự giảm nhiệt phát triển toàn bộ nền kinh tế thế giới. Một trật tự mới tiến bộ đòi hỏi giảm bớt những tham vọng về kinh tế và chính trị của một số người chơi trên sân chơi thế giới, để sao cho mọi người đều được hưởng lợi. Sự hỗn độn mới, thụt lùi sẽ khống chế khả năng phát triển toàn bộ xã hội loài người và chỉ tạo cơ hội kiếm lời cho một số ít. Đấy là một tùy chọn.

(còn tiếp) 

TH: T.Giang – SCDRC

Nguồn tham khảo: Grzegorz W. Kolodko – Thế giới đi về đâu? – NXB Thế giới 2010.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s