Martin Malia

Marie Mendras (Me): Thưa ông Martin Malia, cuốn sách gần đây nhất của ông Bi kịch Xô viết – ra đời khi mà giờ đây Liên bang Xô viết không còn tồn tại nữa và đối tượng cuốn sách đã kết thúc rồi – 1917 – 1991 – trình bày một bản tổng kết có tính phê phán cao về khoa Xô viết học nổi bật ở Hoa Kỳ. mong ông cho chúng tôi biết bộ môn Xô viết học nổi bật ấy, nay chắc cũng chết cùng với chủ đề của nó, trước đây là như thế nào?

Martin Malia (Ma): Khi Liên bang Xô viết còn tồn tại, nếu tôi được phép nói thế, chúng ta đã sống trong sự chờ đợi một cái gì đó do “Cuộc thử nghiệm” ấy sẽ mang lại, và sự chờ đợi đó đã phân cực dư luận thế giới. Một mặt, người ta có thể tin rằng do tất cả đã quốc hữu hóa, kế hoạch hóa, hệ thống này một ngày kia sẽ đem lại cái mà vào năm 1968, ở Prague, người ta gọi là “CNXH với bộ mặt nhân bản”. Mặt khác, do Liên Xô là một siêu cường, một trung tâm của phong trào nếu không phải là cách mạng vô sản thế giới, ít nhất cũng là một lực lượng chính trị đối lập với các chế độ dân chủ phương Tây, nên người ta có thể lo sợ về một đế quốc Xô viết. Tôi cho rằng do có sự phân cực ấy nên các trường đại học của phương Tây khó có thể nghiên cứu về Liên Xô một cách hoàn toàn trung lập hoặc hợp lý một cách bình tĩnh. Bằng cách này hay cách khác, ngấm ngầm hay công khai, người ta đều phải xác định cho mình một lập trường. Và điều đó đem lại hai cực đối lập lớn trong cách lý giải về Liên Xô sau chiến tranh.

Trước chiến tranh, nước Nga đại diện cho cuộc cách mạng XHCN ở một nước duy nhất: phái tả khâm phục nó, phái hữu e sợ nó, nhưng CNCS khi đó còn chưa phải là một hiện thực mang tầm cỡ thế giới và trở nên phổ biến như Liên Xô đã trở thành sau chiến tranh thế giới và sau khi nó chiến thắng nước Đức. Chính bắt đầu từ thời điểm đó mà chúng ta có một cực thứ nhất, cực phủ định, đó là quan niệm về “mô hình cực quyền”. Tuy nhiên, mô hình này không phải là một phát minh của cuộc chiến tranh lạnh như hiện nay người ta thường nghĩ, dù rằng chắc chắn nó đã được sử dụng trong việc tuyên truyền của các chính quyền dân chủ trong thời kỳ chiến tranh lạnh. Mô hình cực quyền có từ những năm 1930, nó đem lại ưu thế trước hết cho hệ tự tưởng và hành động chính trị so với các lực lượng kinh tế và xã hội trong việc lý giải các hiện tượng Xô viết: chính nhà nước, chính xác hơn là nhà nước – đảng, ở nước Nga cộng sản, là người nhào nặn xã hội và hệ thống kinh tế “từ bên trên”. Tất nhiên, trước mắt của dư luận thế giới, mô hình cực quyền này được hình thành từ những điểm giống nhau rõ ràng giữa Stalin và Hitler, giữa chế độ phát xít và cộng sản, sự giống nhau nổi bật hẳn lên do chỗ chỉ có một nhà độc tài duy nhất.

Nhưng khi nhà độc tài duy nhất biến mất ở Liên Xô, thì đối với một số người sự việc trở nên khó khăn hơn khi xem Liên Xô là chế độ cực quyền, hoặc khi so sánh nó với Hitler. Kết quả là nhiều nhà Xô viết học bắt đầu nói về Liên Xô như một hệ thống xã hội và kinh tế liên tục tiến triển. Có những yếu tố khác cũng đẩy tới sự giảm nhẹ của mô hình cực quyền: chế độ chính trị Xô viết đã trở nên mềm mỏng hơn sau chiến dịch bài Stalin của Khrushev. Thêm vào đó, những năm 60 đã chứng kiến sự ra đời của một phái tả mới ở Phương Tây, và cuộc chiến tranh của Mỹ ở Việt Nam đã cấp tiến hóa các trường đại học của Hoa Kỳ, những hoàn cảnh này đã làm cho dư luận giới đại học trở nên cởi mở hơn đối với cuộc “thử nghiệm Xô viết”.

Thế là người ta đã rút ra kết luận rằng nước Nga cộng sản chưa bao giờ là cực quyền đích thực, và điều này đã đẻ ra cực thứ hai, cực khẳng định của Xô viết học. Trong quan điểm này, nước Nga cộng sản chỉ là một nước chuyên quyền đang phát triển. Như thế, lý thuyết hiện đại hóa đã tiếp tục sự nghiệp của mô hình cực quyền. Ngay từ cuối những năm 60, những người mà sau này sẽ được gọi là “người theo chủ nghĩa xét lại” đã muốn giải thích hiện tượng Xô viết “từ bên dưới”. Hay nói chính xác hơn, trong quan điểm của họ, chế độ Xô viết không được trình bày hoàn toàn như một sản phẩm của xã hội, mà như một “chính phủ” bị buộc phải đáp ứng những sức ép của xã hội. Nền chính trị của chế độ Xô viết được lý giải như một phương thức hơi thô bạo để giải đáp vấn đề về sự lạc hậu của nước Nga, và không phải như một sự thi hành quyền lực vì quyền lực như mô hình cực quyền đòi hỏi. Thậm chí một số người còn cho rằng phương pháp Xô viết hầu như là cách duy nhất đối với một nước nông dân và lạc hậu để tự hiện đại hóa nhanh chóng, một phương pháp siêu tốc và tàn bạo dưới thời Stalin, nhưng lại ôn hòa hơn nhiều sau thời Stalin. Và, một khi xã hội đã trở thành hiện đại – nghĩa là mang tính “công nghiệp, đô thị, và có giáo dục”, thì người ta tin rằng đảng sẽ buộc phải tự biến đổi thành một chế độ tự do hơn, dân chủ hơn, và như thế cuối cùng người ta sẽ có “CNXH với bộ mặt nhân bản”. Tất nhiên những người theo chủ nghĩa xét lại không công khai nói tất cả điều đó, họ chỉ tỏ ra thông cảm với những khuynh hướng cải lương trong nội bộ Liên Xô.

Tuy nhiên, đối với những người phê phán chủ nghĩa xét lại thì vẫn còn vấn đề về hạ tầng cơ sở của hệ thống xô viết, hạ tầng này sau Stalin vẫn không hề thay đổi. Vẫn còn đấy cơ cấu nhà nước – đảng, vẫn còn đấy cái mà trong tiếng Pháp gọi là “kế hoạch hóa độc quyền”, hoặc cuối cùng ở Liên Xô người ta gọi nó một cách đúng hơn là “hệ thống hành chính” đối với kinh tế. Cũng vẫn còn sự có mặt ở khắp nơi của cảnh sát chính trị, và nếu như sự khủng bố hàng loạt chấm dứt, thì KGB vẫn còn tồn tại ở khắp nơi. Vậy là Liên Xô không phải là một xã hội “hiện đại” như những nước khác. Hơn nữa, trong chính sách đối ngoại, Liên Xô cũng không trở thành một nước như những nước khác. Liên Xô khao khát chiếm ưu thế khu vực Á – Âu, nếu không nói là khao khát quyền bá chủ thế giới, và thường xuyên cạnh tranh với các nước dân chủ. Do đó, thật sai lầm khi nói rằng Liên Xô cũ chỉ là một nước đang hiện đại hóa. Nhưng cho đến phút cuối, đa số các nhà Xô viết học vẫn chờ đợi một lối thoát ôn hòa của cuộc thử nghiệm Xô viết. Bởi vì, trên thực tế trong các trường đại học Mỹ, trường phái xét lại đã nắm quyền bá chủ trong những năm 1980.

Không có con đường thứ ba

Khi ấy Gorbachev bỗng xuất hiện. Một mặt những kẻ không khoan nhượng của quan niệm về mô hình cực quyền bắt đầu lên tiếng, ít nhất là trong một số bọn họ: “Đấy chỉ là sự lòe bịp, họ chẳng thay đổi gì cả, đó chỉ là một chiến thuật mới để lừa bịp chúng ta”. Mặt khác, những người theo chủ nghĩa xét lại thì ca ngợi: “Đây rồi, Gorbachev, đó là Bukharin của ngày hôm nay, ông ta sẽ dỡ bỏ nốt những di vật của chủ nghĩa Stalin, trở lại với nền kinh tế hỗn hợp của chính sách NEP, và như thế là đi tới CNXH có bộ mặt nhân bản”. Những người này đã gặp vận may, nhất là trong những năm 1986 – 1990. Ngay cả sau khi Bức tường Berlin sụp đổ, họ vẫn nghĩ rằng đó là thắng lợi – và Gorbachev chính là một trong số người đó, đối với ông ta sự sụp đổ của Bức tường Berlin là một sự kiện lớn của cải tổ, một sự kiện mà khi ấy nó tỏ ra không thể tưởng tượng nổi như ngày nay. Những người xét lại tin rằng cuộc thử nghiệm Xô viết cuối cùng đang đi tới thành công.

Cá nhân tôi đã không bao giờ tin vào điều đó. Và lập trường của tôi là khá kiên định: giữa sự duy trì của hệ thống cộng sản và sự sụp đổ của nó sẽ không có gì cả. Không có “con đường thứ ba”, cũng không có một CNCS cải cách thành công: nếu người ta thử cố gắng cải cách hệ thống cộng sản một cách sâu sắc thì điều đó sẽ gây ra nạn hồng thủy và những người lãnh đạo sẽ tụt lại phía sau, giống như năm 1964 với sự sụp đổ của Khrushev. Như vậy là vào năm 1988 – 1989, tôi đã nghĩ rằng nếu một khi nạn hồng thủy xảy ra thì đảng sẽ tụt hậu. Nhưng, tôi thật ngạc nhiên là phái cứng rắn trong đảng thậm chí đã không thử sức trước tháng 8/1991. Vậy là, họ đã thử sức quá muộn: Cơn hồng thủy đã cuốn đi mất cái chủ chốt. Và những kẻ làm đảo chính tháng 8/1991 cũng đã không thực hiện cú đảo chính một cách đáng tin tưởng, các bạn thấy đấy, dũng khí ở đây không còn nữa.

Tôi tin rằng sự không tồn tại của con đường thứ ba được chứng minh bằng thất bại của Gorbachev đã đem lại lời giải đáp cho cuộc tranh luận lớn giữa những người đứng về phía mô hình cực quyền và những người xét lại. Do đó, trong cuốn sách của tôi, lần đầu tiên tôi đã muốn viết lịch sử Xô viết theo chiều hướng kết thúc của nó. Bởi vì, như Hegel đã nói, con cú ủa nữ thần Manerve chỉ cất cánh vào buổi hoàng hôn. Chỉ khi một giai đoạn lịch sử đã kết thúc chúng ta mới hiểu được ý nghĩa của nó. Như vậy, lần đầu tiên chúng ta ở trong hoàn cảnh hiểu được ý nghĩa của chặng đường Xô viết. Điều đó không nói lên rằng chúng ta sẽ hiểu được tất cả và ngay lập tức. Công việc tìm hiểu thật sự không bao giờ kết thúc: mỗi thế hệ, mỗi phân môn của lịch sử đều buộc phải lý giải lại một lần nữa về quá khứ, trong khi công trình lịch sử vẫn tiếp diễn. Nhưng giờ đây chúng ta đang có khả năng để đưa ra một bản tổng kết tổng thể (nếu tôi dám nói như vậy) về “cuộc thử nghiệm này”, và tách riêng kết cấu hạ tầng của hệ thống ấy. Đó chính là điều tôi đã muốn thực hiện trong cuốn sách của tôi.

Và tất nhiên, kết luận mà tôi rút ra từ cuộc tranh luận lớn này là ý kiến cho rằng kết cấu của hệ thống Xô viết trên thực tế phù hợp với mô hình cực quyền. Ở điểm này tôi không hiểu “cực quyền” theo nghĩa hẹp kinh nghiệm – một nhà độc tài, độc quyền nhà nước về tuyên truyền, về lực lượng vũ trang, quốc hữu hóa nền kinh tế…, theo kiểu mô hình của Brzezinski đưa ra và nói chung của chính trị học Mỹ vào những năm 1950. Tôi hiểu cực quyền chủ yếu theo nghĩa “lý tưởng – điển hình”, tức là như một ưu thế của hệ tư tưởng và của chính trị đối với các lực lượng kinh tế và xã hội trong mọi hoạt động của xã hội. Nói vậy tức là phải triển khai về mặt lịch sử cái mô hình cực quyền lý tưởng – điển hình.

(còn tiếp) 

Người dịch: Đỗ Tiến Đạt

Hiệu đính: Nguyễn Văn Dân

Nguồn: Martin Malia – L’écroulement du totalitarism en Russie, « L’Express » No 4, 1996, p40 – 53.

TĐB 96 – 18

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s