Nhưng trên thực tế những người lãnh đạo vẫn tin tưởng vào điều đó. Người ta vừa mới công bố những thư gửi Molotov của Stalin, và thật cực kỳ rõ ràng là ông tin vào ý thức hệ trong những năm 1920 – 1930. Niềm tin ấy là như sau : chừng nào CNXH Bonsevich còn giới hạn trong một nước duy nhất, thì nó cần phải hùng mạnh ; chính vì điều đó mà phải công nghiệp hóa hàng loạt. Cần phải xây dựng nên sức mạnh của Nhà nước Xô viết để bảo vệ CNXH, và CNXH là một phương thức làm cho Nhà nước Xô viết trở nên hùng mạnh. Rõ ràng có một sự lộn xộn trong đầu óc ông ta giữa một Nhà nước Nga Xô viết mạnh và thắng lợi trên toàn thế giới của CNXH.

Điều đó không có nghĩa là ông ta suy nghĩ một cách nghiêm túc về điều phải làm nếu nổ ra một cuộc cách mạng ở nơi khác. Nhưng sự thực về việc ông tin vào khả năng của những cuộc cách mạng bên ngoài đã được chỉ rõ bởi chính sách kỳ cục đối với nước Đức vào đêm trước năm 1933. Tôi đang nói về chính sách đấu tranh chống bọn « phát xít – xã hội », chính sách này quay trở lại liên minh, nhiều hay ít, với bọn phát xít để chống lại những người xã hội – dân chủ theo một phép loại suy sai lầm với nước Nga năm 1917 khi vụ Kornilov đã mở đường cho những người Bonsevich và kẻ thù là những người « xã hội – phát xít » thời đó, tức là người Mensevich. Lại một lần nữa Stalin, trong cuốn sách nhỏ cuối cùng của mình, Những vấn đề kinh tế của CNXH, soạn thảo trước khi qua đời, đã nhấn mạnh sự thực là « kế hoạch » (nghĩa là hệ thống chỉ huy hành chính) thì có hiệu năng cao hơn hệ thống TBCN và nó sẽ đem lại thắng lợi trong cuộc đấu tranh toàn thế giới giữa hai hệ thống. Chúng ta hãy lấy trường hợp đơn giản hơn của Khrushev. Trong cương lĩnh mới của đảng được thông qua năm 1961, ông đã thể hiện thực chất của mình là một người Leninnit vào thời kỳ khởi đầu của chế độ, tin tưởng rằng CNTB đang sắp tàn lụi và CNXH là làn sóng của tương lai : « Chúng tôi sẽ chôn vùi các ông, con cái các ông sẽ sống dưới chế độ CSCN ».

Marie Mendras : Điều này không nói lên rằng ông ta tin vào đó : Ông ta cũng đã khâm phục những cánh đồng ngô ở Mỹ.

Martin Malia : Những cánh đồng ngô ư? Đồng ý, còn cách tổ chức chúng theo phương thức tư bản chủ nghĩa thì không. Tôi trở lại một lần nữa cương lĩnh thứ ba của đảng ở Đại hội XXI, năm 1961, và đó là một văn kiện leninnit ngây thơ. Nó tin thực sự bằng cách nhà nước hóa tất cả người ta sẽ đi tới hình thức cao nhất của kinh tế và đem lại thắng lợi trên toàn thế giới.

Marie Mendras: Ông không tin rằng chuyện đó đã trở thành nghi thức rồi ư?

Martin Malia: Không, chắc chắn không. Và đó không phải duy nhất ý kiến của tôi. Ví dụ như Richard Lowenthal, ông hiện nay đã mất, để nhấn mạnh điều này trong một bài báo nổi tiếng: “Từ không tưởng đến phát triển”. Còn về Breznhev và êkíp của ông ta, những ý kiến, những niềm tin cá nhân của những người lãnh đạo vào thời kỳ đó không còn có tầm quan trọng lớn nữa, bởi vì hệ thống đã được xếp vào đúng vị trí từ lâu và vận hành theo cơ chế điều khiển tự động. Nhưng có những người xung quanh ông ta tin tưởng điều đó: ví dụ Suslov, một lãnh tụ ý thức hệ, đã là một tham gia “Ủy ban nông dân nghèo” năm 1918, đã tham gia “xây dựng CNXH” dưới thời Stalin – và đã trở thành Khrushev, người vệ sĩ dữ dằn của tổ tiên thời kỳ nội chiến và của cả kế hoạch 5 năm lần thứ nhất.

Và ngay cả Breznhev cũng là một sản phẩm thuần túy của hệ thống Stalin, người đã khởi đầu công danh của mình như một nhân vật hạng hai của Khrushev. Ở đa số những người có một sự pha trộn của niềm tin với sức ì, nhất là từ năm 1939. Gorbachev không còn tin nhiều nữa vào hệ thống chỉ đạo hành chính mà tin vào “những giá trị nhân bản phổ biến” hơn là tin vào cuộc đấu tranh giai cấp; nhưng ông ta cũng tin rằng Cách mạng tháng Mười đã tạo nên bước ngoặt lịch sử quyết định và không thể đảo ngược được nữa. Vậy là, vẫn còn cái gì đó là tư tưởng tri cho tới giờ phút cuối cùng.

Một thất bại tuyệt đối

Daniel Lindenberg: Ông có ngạc nhiên, giống như François Furet, về sự sụp đổ bất ngờ của CNCS và về một điều là CNCS, với kết cục của nó, đã không để lại một di sản tích cực nào? Ông có cùng một quan điểm ấy không?

Martin Malia: Về đại thể, tôi đồng ý cho rằng thất bại của Liên Xô là mang tính toàn diện. Furet đã lập luận bằng cách so sánh với cách mạng Pháp: nếu như cuộc Cách mạng Pháp phá vỡ nhiều điều thì nó cũng đã tạo ra nhiều điều tích cực, trong khi cuộc Cách mạng Nga, với nhiều đổ vỡ hơn lại không sáng tạo được gì cả: không một thiết chế nào, không một truyền thống nào có thể sử dụng được, không một tuyên ngôn về quyền của người lao động hoặc của người bị bóc lột ở thế giới thứ ba chẳng còn gì để lại cả.

Tôi có bất ngờ vì sự sụp đổ không? Có và không. Về tốc độ phá vỡ nhanh chóng tất cả thì đúng là tôi bị bất ngờ. Nhưng nội dung của những gì đã diễn ra thì không. Tôi đã ở Ba Lan trong thời kỳ của Công đoàn Đoàn kết, nơi mà lần đầu tiên tôi thấy một xã hội XHCN toàn vẹn hầu như đổ nát hoàn toàn, và tôi tự nhủ : Rút cục, những hệ thống này không phải là bất tử ». Khi tôi đi Moskva, lần đầu tiên từ 25 năm nay, đúng vào giữa thời kỳ cải tổ, năm 1988, tôi cũng đã có cùng một ấn tượng như vậy. Trước đó, tôi cũng đã bị thuyết phục chút ít bởi những ông bạn đồng nghiệp vốn là người yêu thích Gorbachev ở Hoa Kỳ, cho rằng ở Nga đang diễn ra một cái mới nào đó, nhưng tôi vẫn không chia sẻ ý kiến của họ cho rằng lần này những người cải cách nhất định đi đến chỗ biến đổi hệ thống mà không phá hủy nó. Tuy nhiên, tôi đã hơi do dự trong niềm bi quan của mình. Nhưng chỉ cần 15 ngày, không hơn, khi tôi ở Moskva, cũng đủ để tôi kết luận rằng Gorbachev là một thầy phù thủy đang học nghề : chính sách công khai đang phá hủy toàn bộ những huyền thoại ý thức hệ của hệ thống và do vậy, đã phi hợp pháp hóa « CNXH hiện thực ». CNCS Xô Viết là một hệ thống mà người ta không thể nói lên được sự thật gì về nó và tuy nhiên vẫn phải duy trì cơ cấu hạ tầng của nó. Vậy thì, cái sự thật về công khai chính là cái hôn của tử thần dành cho hệ thống. Thế là từ đó tôi không còn bị bất ngờ về triển vọng sụp đổ ấy, thậm chí còn coi đó là triển vọng gần : Nhưng khi sụp đổ xảy ra th2i sự nhanh chóng của nó cũng cứ vẫn làm tôi bị bất ngờ.

Daniel Lindenberg : Trong cùng một quan điểm, phải chăng ông cũng như Furet, nhấn mạnh một điều là sự sụp đổ đã đến từ bên trong và thậm chí từ phía những người lãnh đạo ? Furet nhấn rất mạnh một điều là nghịch lý lại ở chỗ sự kết thúc của chế độ là công việc của một bộ phận giới thượng lưu cao cấp của hệ thống. Ông có tán thành với luận điểm ấy không và điều đó sẽ có hậu quả gì về sau ?

Martin Malia : Đúng vậy, khủng hoảng chỉ có thể bắt đầu từ cấp cao. Trong một hệ thống cộng sản tập trung hóa, chính do cấu trúc của nó mà những sáng kiến lớn chỉ có thể xuất phát từ cấp cao. Điều này không ngăn cản việc đôi khi những quyết định của những người đứng đầu của đảng lại do sức ép của cơ sở, ví dụ như những người nông dân đã buộc Lenin phải thực hiện một bước lùi vào năm 1921. Cuộc cải tổ chỉ có thể đến từ cấp cao, và vấn đề là tìm hiểu xem vì sao nó lại được đưa ra.

Tất cả các nhà lãnh đạo Liên Xô – không chỉ Breznhev, Suslov, Ustinov và phe cánh của họ, mà còn cả Gorbachev và ngay cả những người thuộc phái tự do ở Moskva – đều rất thiết tha với « vị trí » siêu cường của Liên Xô. Đồng thời, họ cũng thấy rằng hệ thống chỉ huy hành chính đem lại những kết quả ngày càng không đủ để cung cấp cho những nhu cầu của siêu cường thế giới này. Hơn nữa, tôi nói thêm – và đây không phải ý kiến riêng tôi, mà của nhiều nhà quân sự xô viết – rằng thật là khó nhận lời thách thức của cuộc chiến tranh giữa các vì sao, phần vì tốn kém, phần vì tính phức tạp của nhiệm vụ này. Vậy là những người lãnh đạo cởi mở nhất, Gorbachev và Iacovlev cũng như nhiều nhà chuyên môn trong Ban chấp hành trung ương, đã kết luận rằng cuộc chạy đua vũ trang quyết liệt trong thời kỳ Breznhev là một sự xa xỉ mà Liên Xô không thể trả giá được. Vì vậy cần phải có một thời kỳ tạm nghỉ ngơi để cho hệ thống có thể thoát ra khỏi tình trạng « trì trệ » về kinh tế của thời kỳ Breznhev, nếu đất nước muốn phát triển mọi khả năng để giữ vững địa vị thế giới của mình.

Nhưng chính quyền đã thật sự không có một chương trình để dẫn đến sự đổi mới nền kinh tế. Tất nhiên những người lãnh đạo biết cần phải có một chút ít thị trường, nhưng đến mức nào ? Họ cũng biết rằng cần phải có một chút tự do hơn nữa, nhưng ở đây cũng thế, đến mức độ nào ? Họ cũng dự kiến được một chút chế độ tham gia chính trị, nhưng điều đó có thể cho phép đi đến đâu – tất cả đều là điều bí ẩn. Vậy là ngòi nổ làm sụp đổ hệ thống chính là sự xuống dốc của nền kinh tế, nó đe dọa làm mất đi vai trò cường quốc quốc tế, điều ấy đã thúc đẩy chế độ này cấp nhận một chút thị trường, chấp nhận tính công khai và dân chủ, và sự thật một khi được giải thoát ấy đã cực kỳ nhanh chóng làm sụp đổ tất cả hệ thống.

Marie Mendras : Tính công khai đã làm sụp đổ cải tổ.

Martin Malia : Đúng vậy, bởi vì tính công khai đã đào chân móng làm đổ cái nền của chế độ, bởi vì rút cục, đó không phải là một chế độ bình thường, hoặc một chế độ chuyên chế thông thường mà là một chế độ tự tuyên bố là « xã hội chủ nghĩa » như vậy là « cao » hơn, tiến bộ hơn CNTB, với một nền kinh tế sản xuất ra nhiều hơn Phương Tây. Nhưng với chính sách công khai, dân chúng được biết rằng tình hình đã trở nên xấu hơn trước đây. Nói ngắn gọn, tất cả những hứa hẹn trước đây của hệ tư tưởng đều là giả dối. Và vì sức mạnh toàn năng của đảng được biện hộ bởi những lời hứa hẹn ấy, và vì chế độ đã dựng nên những kết cấu do học thuyết mang lại từ quá lâu rồi, nên tất cả cùng sụp đổ một lượt. Thiếu vắng hệ tư tưởng thì ý chí cưỡng bức cũng biến mất. Đáng ra Stalin đã phải xử tử hàng loạt « những người dân chủ » ở Hồng trường.

(còn tiếp) 

Người dịch: Đỗ Tiến Đạt

Hiệu đính: Nguyễn Văn Dân

Nguồn: Martin Malia – L’écroulement du totalitarism en Russie, « L’Express » No 4, 1996, p40 – 53.

TĐB 96 – 18

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s