Ý thức hệ

Chủ nghĩa Cộng sản, cùng với chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa Marx – Lenin, là ý thức hệ chính thức của ĐCS. Song giờ đây, đa phần người Việt ngày càng mất niềm tin vào chủ nghĩa cộng sản.

Từ năm 1989, hầu hết các chế độ cộng sản đã sụp đổ, ngoại trừ năm nước: Việt Nam, Lào, Trung Quốc, Bắc Triều, và Cu Ba. Ở Việt Nam, các đặc trưng của hệ thống cộng sản mà giới lãnh đạo từng khẳng định cũng không còn nữa: nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung đã bị thay thế bởi nền kinh tế thị trường; nông trường tập thể được thay thế bởi các trang trại hộ gia đình; việc cấm đầu tư nước ngoài được thay thế bằng các sáng kiến khuyến khích đầu tư nước ngoài; và việc cấm cản kinh tế tư nhân được thay thế bởi sự ca tụng các hoạt động kinh tế tư nhân. Các doanh nghiệp và ngân hàng do nhà nước sở hữu tiếp tục tồn tại song đã phải tiến hành cải cách nhằm cạnh tranh với các đối thủ tư nhân, quốc tế.

Ý tưởng hệ cộng sản chính là thứ dẫn dắt cho tư tưởng và hành vi của các thành viên ĐCS. Tuy nhiên, những ý tưởng ấy ngày nay đã mất đi ý nghĩa đối với hầu hết mọi người. Theo một số báo cáo, khoảng 80% đảng viên ĐCS đã không còn tin vào chủ nghĩa cộng sản và chủ nghĩa Marx – Lenin nữa (16). Chính vì vậy, các đảng viên và nhiều quan chức bắt đầu hướng tới việc tự tạo dựng cho riêng mình các mối quan hệ cá nhân, khi mà hệ thống chính trị “đã trở nên bị chi phối bởi mối quan hệ, tiền bạc và địa vị” (Gainsborough).

Tham nhũng cũng làm xói mòn niềm tin vào chủ nghĩa cộng sản và chủ nghĩa xã hội bởi vì chính những người ca ngợi và thúc đẩy các ý tưởng đó lại là những người tham nhũng nhất (17). Rất nhiều nhà lãnh đạo của Đảng được cho là sở hữu tài sản lớn hơn rất nhiều so với mức lương của họ.

Đối với nhiều người Việt Nam, việc các nhà lãnh đạo tiến hành kỷ niệm ngày sinh của Marx và Lenin, cũng như đưa ra các phát biểu ca ngợi chủ nghĩa cộng sản khi mà niềm tin vào những điều này đang ngày càng suy giảm là một điều rất lố bịch. Tình trạng tàn tạ của ý thức hệ cũng dẫn đến sự bất mãn và phê phán đối với chính quyền. Nhiều người phê phán cho rằng vẻ ngoài giả dối của chủ nghĩa cộng sản phải được lột bỏ, và đảng Cộng sản phải trở lại với tên gọi đảng Lao động, vốn là tên của nó từ năm 1951 đến 1976.

Chính quyền Việt Nam cũng ca ngợi và thúc đẩy chủ nghĩa dân tộc, một ý thức hệ được chấp nhận rộng rãi, chứ không như chủ nghĩa cộng sản hay chủ nghĩa xã hội. Tuy nhiên, cho đến gần đây, việc chính quyền liệu có thực sự bảo vệ cho dân tộc Việt Nam cũng bị đặt vấn đề. Trong nhận thức của nhiều người Việt, những năm gần đây Đảng và chính phủ đang từ bỏ chủ quyền lãnh thổ và sự độc lập trước Trung Quốc. Chẳng hạn như chính quyền đã để Trung Quốc giành được 200 km2 lãnh thổ tranh chấp vùng biên giới, cũng như cho phép Trung Quốc đưa rất nhiều công nhân tới khai thác bauxite và các khoáng sản khác ở Việt Nam. Đảng và chính quyền dường như không đủ mạnh để ngăn chặn Trung Quốc, thậm chí còn thờ ơ trong các vụ gây hấn ở biển Đông.

Tuy có ít người công khai phê phán, song ngày càng có nhiều người Việt chia sẻ quan điểm này. Những phê phán cũng dần trở nên thẳng thắn và trực diện hơn. Họ gửi thư và kiến nghị trực tiếp cho các lãnh đạo Đảng và nhà nước; họ biểu tình ở các đường phố Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, và các thành phố khác để phản đối các hành động gây hấn của Trung Quốc; họ kêu gọi khẳng định chủ quyền của Việt Nam, và họ yêu cầu chính quyền phải bảo vệ quốc gia. Thậm chí nhiều người bắt đầu lên tiếng rằng hệ thống chính trị hiện tại không còn phù hợp và phải thay thế bằng một nền dân chủ đa nguyên.

Bối cảnh quốc tế

Các cuộc nổi dậy thành công bằng “sức mạnh nhân dân” chống lại các chế độ độc tài ở Philippines, Hàn Quốc và cuộc nổi dậy bất thành ở Myanmar trong những năm 1980 ít làm người Việt chú ý. Trong khi đó, sự sụp đổ của các chế độ cộng sản ở Đông Âu và Liên Xô vào năm 1989-91 tuy đã gây ra cú sốc đối với Việt Nam song không quá mạnh. Không sự kiện quốc tế nào trong số các sự kiện này có thể kích thích sự bùng phát bất mãn của dân chúng và đòi hỏi một nền dân chủ đa nguyên.

Việt Nam chưa từng trải qua các sự kiện có quy mô như cuộc biểu tình ở quảng trường Tiananmen (Thiên An Môn – Trung Quốc) năm 1989. Tác động quan trọng nhất của các sự kiện này lại chính là thúc đẩy chính quyền Việt Nam theo đuổi các chính sách đối ngoại đa phương, kết giao với nhiều nước và các tổ chức quốc tế để giữ vững chế độ. Việc thực thi thành công chính sách này đã phần nào củng cố ĐCS.

Gần đây, các vụ lật đổ chế độ độc tài ở Trung Đông càng làm gia tăng quyết tâm của chính quyền Việt Nam trong việc ngăn chặn các cuộc nổi dậy trong nước. Thậm chí, hệ quả hỗn loạn từ các cuộc nổi dậy ở Tunisia, Lybia, Ai cập và cuộc nội chiến Syria cũng khiến những người ủng hộ nền dân chủ đa nguyên ở Việt Nam bắt đầu thận trọng.

Có lẽ, sự kiện hiếm hoi truyền cảm hứng cho những người phê phán chế độ ở Việt nam chính là bước chuyển đổi dân chủ ở Myanmar mới đây, khi giới lãnh đạo quân sự Myanmar đã cho phép các đảng đối lập biểu tình và giành chiến thắng trong cuộc tổng tuyển cử. Vụ việc này đã làm dấy lên niềm hy vọng trong những người phê phán chế độ, rằng một phong trào ủng hộ dân chủ đủ mạnh có thể sẽ gây áp lực khiến cho chính quyền phải hành động tương tự như giới quân sự Myanmar. Những sự kiện quốc tế như vậy chắc hẳn sẽ làm lung lay nền tảng của nhà nước Việt Nam hiện nay, và mở ra khả năng lớn để chuyển sang hệ thống dân chủ đa đảng.

Kết luận

Trong sáu yếu tố thường gắn liền với sự sụp đổ của các chế độ độc tài trong những thập kỷ gần đây, chỉ có một yếu tố có ảnh hưởng rõ rệt đối với Việt Nam, còn các yếu tố còn lại tương đối mờ nhạt. Điều này cho thấy rằng việc chuyển đổi sang nền dân chủ đa nguyên của Việt Nam có lẽ còn khá lâu mới xảy ra.

Yếu tố ảnh hưởng rõ rệt đó chính là ý thức hệ. Ngày nay ở Việt nam, chủ nghĩa cộng sản đã dần mất đi ý nghĩa và tính hấp dẫn của một lý tưởng; tuy nhiên, giới lãnh đạo vẫn kiên định theo đuổi nó – đây chính là điều làm xói mòn sự tín nhiệm của chính quyền trong mắt nhiều người dân Việt nam. Chủ nghĩa dân tộc – vốn được nuôi dưỡng trong xã hội Việt Nam – cũng là một ý thức hệ mà ĐCS tuyên bố theo đuổi, nhưng việc nhượng bộ đối với Trung Quốc trong những năm gần đây đã làm tuyên bố này mất hẳn giá trị.

Yếu tố thứ hai phần nào tác động tới Việt Nam chính là số lượng tăng lên nhanh chóng và đa dạng của các tổ chức, hiệp hội, và các mạng lưới xã hội dân sự. Mặc dù vậy, chỉ một vài trong số đó thể hiện quan điểm phê phán về mặt chính trị. Bốn nhân tố còn lại – mức độ thống nhất trong giới chóp bu, tính chính danh của hệ thống chính trị, cấu trúc xã hội, và bối cảnh quốc tế – đều tỏ ra khá thuận lợi để duy trì hiện trạng.

Nhưng ai dám chắc được điều gì sẽ xảy ra? Những dự đoán ngay cả trong tương lai gần về một hệ thống chính trị như Việt Nam đều hết sức khó lường, bởi ẩn bên trong vẻ êm đềm này biết đâu lại có những cơn sóng ngầm bị che giấu. Hơn nữa, nếu một sự kiện quốc tế nào đó nổ ra, chẳng hạn như sự sụp đổ của chế độ cộng sản Trung Quốc, chắc hẳn sẽ đột ngột gây náo động nền chính trị Việt Nam. Hoặc khi tích tụ những cuộc biểu tình lớn của nông dân chống lại các quan chức tham nhũng và chống chiếm đoạt đất đai, đặc biệt nếu nó có thể lôi kéo được sự ủng hộ của giới công nhân – những người đang rất uất ức với điều kiện sống tồi tệ của họ – và lôi kéo được cả những nhà bất đồng chính kiến, thì việc chuyển đổi chính trị là điều hoàn toàn khả dĩ.

Người dịch: Minh Anh

Nguồn: Benedic J. Tria Kerkvliet, Democracy and Vietnam, trong sách William Case, 2015, Routledge Handbook of Southeast Asian Democratization, Routledge.

——

Tài liệu tham khảo:

  1. Gainsborough, 2010. Vietnam: Rethinking the State, Zed Books, trang 156–176.
  2. Huy Đức, 2012. Bên Thắng Cuộc, tập II. Saigon: OsinBook, trang 48–94.
  3. Thư kiến nghị thành lập đảng chính trị mới, xem Nguyễn Vũ Bình (2000). Vào những năm 2001-2002, ông trở thành một trong số ít những nhà bất đồng chính kiến của Việt Nam. Tháng 9 năm 2002, ông bị bắt và bị bỏ tù. Năm 2007, ông được thả ra và vẫn tiếp tục các hoạt động cho tới nay.
  4. Thayer, 2010. “The Trial of Lê Công Định: New Challenges to the Legitimacy of Vietnam’s Party-State,” Journal of Vietnamese Studies 5 (3), Fall: 196–207.
  5. Thayer, 2009. “Political Legitimacy of Vietnam’s One-Party State: Challenges and Responses,” Journal of Current Southeast Asian Affairs 28 (4): 47–70.
  6. World Bank. GDP Growth (annual %), 2014.
  7. UNDP. Human Development Report 2013, New York: UNDP, trang 150.
  8. Chu Yun-han, Bridget Welsh, Alex Chang, 2012. Congruence and Variation in Sources of Regime Support in Asia, Asian Barometer and Globalbarometer Working Paper Series, No. 64. Taipei, Taiwan: Asian Barometer.
  9. Tổng cục Thống kê, 2012. “Cơ cấu lao động từ 15 tuổi trở lên đang làm việc thời điểm 1/7 hàng năm phân theo ngành kinh tế”, trang 15.
  10. Ravallion, Martin và Dominique van de Walle, 2003. Land Allocation in Vietnam’s Agrarian Transition— Part 1: Breaking Up the Collective Farms. London: Institute for Fiscal Studies, Centre for the Evaluation of Development Policies.
  11. Tương Lai, “Báo cáo sơ bộ về cuộc khảo sát xã hội học tại Thái Bình cuối tháng 6, đầu tháng 8 năm 1997”, 8 tháng 8 năm 1997.
  12. Irene Norland, 2007. Filling the Gap: The Emerging Civil Society in Vietnam. Hanoi: CIVICUS.
  13. Kerkvliet, Nguyễn Quang A, Bạch Tân Sinh, 2008. Forms of Engagement Between State Agencies and Civil Society Organization in Vietnam. Hanoi: NGO Resource Center, trang 30-33.
  14. Wells-Dang, 2012. Civil Society Networks in China and Vietnam, New York: Palgrave Macmillan, trang 106–135.
  15. Wischermann, 2011. “Governance and Civil Society Action in Vietnam: Changing the Rules from Within – Potentials and Limits,” Asian Politics and Policy 3:3, trang 385.
  16. Con số 80% này là từ một thành viên ĐCS là Đỗ Xuân Thọ, trong một lá thư kiến nghị mà ông gửi đến Ủy ban Trung ương Đảng vào năm 2010.
  17. Theo thống kê của tổ chức Minh bạch Quốc tế, mức độ tham nhũng của Việt Nam luôn nằm trong nhóm tồi tệ nhất.
Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s