Homo Sovieticus (Mẫu người Xô Viết)

Daniel Lindenberg: Ông có tin rằng có lẽ còn hai yếu tố nữa có vai trò trong sự sụp đổ mà còn ít nói đến? Yếu tố thứ nhất, đó là sự chấm dứt hiện tượng đóng cửa. Tức là Liên Xô không còn có thể là một hệ thống đóng kín nữa: người ta không thể khóa chặt cửa toàn bộ một đất nước khi ở vào trình độ thông tin, giao thông liên lạc, trao đổi… như hiện nay. Yếu tố thứ hai mà ông ít nói đến là những vấn đề dân tộc. Ông có đề cập đến chúng khi miêu tả quá trình sụp đổ những năm 1989 – 1991, nhưng dường như ông lại nói nhiều hơn về Mẫu người Xô Viết (L’Homo Sovieticus), xuất phát từ ý tưởng rằng dần dần đã hình thành một mẫu người Xô Viết trong đó bản sắc dân tộc không hề còn quan trọng nữa. Có phải đó thực sự là điều ông quan niệm? Ông có nghĩ rằng đã có một Homo Sovieticus?

Martin Malia: Đúng về đại thể. Ngay cả khi anh ta nói tiếng Gruzia thì con người thuộc chủng loại Xô Viết ấy cũng phản ứng – tôi không nói là y hệt – nhưng là phản ứng giống như của một người Nga. Tôi đã biết có những Con người Xô Viết thuộc các dân tộc thiểu số như thế! Còn về những dân tộc thiểu số thì khi xem lại cuốn sách lần cuối cùng, tôi đã bổ sung thêm một vài điều về các dân tộc từ năm 1921, và tôi đã phác thảo sự hình thành của Liên bang Xô Viết, cũng như những diễn biến chính của chế độ Xô Viết ở Ukraine, và đó là vấn đề lớn giữa các dân tộc. Nhưng đơn giản là đứng về kết cấu bố cục của cuốn sách, nếu bàn về mọi vấn đề của Liên bang Xô Viết thì người ta sẽ mất đi sợi chỉ lớn xuyên suốt. Sợ chỉ đó chính là – có thể dùng nhan đề cuốn sách tuyệt vời của Heller và Nekrich để gọi tên nó – khi chính thể không tưởng nắm chính quyền… Và cái cơ sở dân tộc của chính thể không tưởng ấy chính là nước Nga: nếu nắm giữ được nước Nga thì người ta nắm được tất cả các nước còn lại chừng nào người tta còn đủ ý chí cưỡng bức. Breznhev đã bắt giữ những người dân tộc chủ nghĩa ở Ukraine, ở các nước Baltic và ở Gruzia: đó là những người Gamsakhurdia, Tchornovil, và tất cả những người khác.

Daniel Lindenberg: Đã có một hậu quả gậy ông đập lưng ông khoảng 15 hoặc 20 năm sau.

Martin Malia: Đúng vậy, nhưng nếu như Gorbachev vẫn giữ được ý chí cưỡng bức, thì ông ta đã có thể cho bắt giữ những người kế vị và đã có thể bình yên vô sự. Chừng nào họ còn có một lòng tin đủ vững chắc, một niềm tin đủ để đối xử với những đối thủ chính trị như kẻ thù giai cấp, thì họ có thể giữ vững chính quyền.

Daniel Linderberg: Tuy nhiên, có một vấn đề khi dùng thuật ngữ mẫu người Xô Viết đó là vấn đề là nó chưa bao giờ được xác định. Có thể nói rằng đã có một mẫu người Xô Viết ở trình độ giới thương lưu, một cách hoàn toàn, và cả đến bây giờ vẫn có. Vấn đề dân tộc, đó không chỉ là vấn đề của cái ông gọi là những dân tộc thiểu số, mà chính là vấn đề Nhà nước. Theo cách tiếp cận của ông – đối với mô hình cực quyền ở nước Nga, thì đó là một Nhà nước cực kỳ hùng mạnh, tập trung cao độ. Vấn đề đặt ra là, vào thời kỳ Breznhev, bây giờ người ta hiểu rõ điều đó hơn, Nhà nước Liên Xô đã không vững chắc như thế, không tập trung cao như thế. Chính ở đây hiện tượng dân tộc, theo tôi làm cho chúng ta quan tâm hơn trong khuôn khổ cuộc tranh luận của chúng ta. Cũng không phải là như thế nếu với tư cách vấn đề bản sắc dân tộc; mà đây chính là vấn đề Nhà nước. Đó là một Nhà nước được xây dựng vào những năm 1920, dưới một hình thức giả – liên bang, với việc xây dựng một hiến pháp, những văn bản, trái ngược với mọi mong đợi, đã đem lại hình thức cho những thực thể cộng hòa. Giới thượng lưu cộng sản, ở mỗi nước cộng hòa của Liên bang Xô Viết và ở các khu tự trị, bắt đầu tự trị, tức là bắt đầu phát triển những lợi ích riêng và, người ta đã cảm thấy rõ điều đó trong lịch sử những năm 1960 – 1990, đã góp phần vào việc sử dụng một khoảng trống nhất định được tạo ra do một Nhà nước ngày càng kém tập trung hơn trên thực tế, và chiếm lấy khoảng trống đó do giới thượng lưu ở Moskva để lại, một giới thượng lưu mà ông miêu tả như đã suy sụp. Vậy, phải chăng thực ra ông đã tin rằng Nhà nước Xô Viết đã kém hùng mạnh, kém tập trung từ những năm 1950 – 1960 với việc giới thượng lưu ở các nước cộng hòa và các khu tự trị thiết lập một mối quan hệ dọa dẫm với trung ương?

Martin Malia: Về đại thể tôi tán thành bức tranh mà ông vừa phác ra. Và tôi tin rằng thực ra tôi đã nói về những giới thượng lưu địa phương đã đứng tự trị bằng một “quan hệ dọa dẫm” – một công thức tuyệt vời của ông. Nhưng hãy trở lại vấn đề cơ bản: “Nhà nước bá quyền”, tôi tin rằng tôi đã định nghĩa hệ thống cực quyền một các khá rõ ràng trong cuốn sách của tôi: tôi đã không nói rằng chế độ Xô Viết là bá quyền, mà nó “có thẩm quyền ở mọi nơi” trong cấu trúc của nó, nếu không phải là trong công việc hàng ngày. Và cấu trúc đó là như sau: Nhà nước Xô Viết không phải là một Nhà nước thông thường, mà một Nhà nước – đảng, trong đó chính quyền “xô viết” cấu thành một loại dây chuyền cho một hội kín, đó là đảng; và đảng lại còn tập trung hơn cả Nhà nước. Hơn nữa, không có nền kinh tế trong hệ thống này, bởi vì không có thị trường; chỉ có một hệ thống sản xuất theo sự chỉ huy hành chính. Thứ ba, có cổ động tuyên truyền ở khắp nơi. Chỉ có một đường lối tư tưởng duy nhất, tất cả đảng viên, tổ chức thành chi bộ, đều bắt buộc phải học thuộc lòng nó, trong tất cả các nước cộng hòa, và nó có mặt trên tất cả các báo. Cuối cùng là có một hệ thống cảnh sát chính trị ở khắp nơi. Đó chính là kết cấu cơ sở của hệ thống cực quyền. Tất nhiên là hệ thống này không bao giờ có thể kiểm soát toàn bộ mọi mặt đời sống của đất nước. Điều đó đơn giản là không thể làm được. Ví dụ như, cho đến năm 1930, giai cấp nông dân về cơ bản vẫn thoát ra khỏi sự kiểm soát của Nhà nước. Chính sách tập thể hóa, cùng với những chính sách khác, là sự chinh phục nông thôn của Nhà nước – Đảng. Tất nhiên là người nông dân đã đi đến chỗ giành lấy những mảnh đất cho riêng họ từ tay Stalin. Và sức ép của những tù nhân các trại tập trung, sau khi Stalin qua đời, đã buộc đảng phải giải thể hệ thống trại lao động cải tạo. Đó là hai ví dụ lớn về thay đổi do áp lực từ bên dưới. Về sau này, việc dân chúng bất bình đã buộc Khrushev và Breznhev phải đầu tư những món tiền lớn, song lại với kết quả rất nghèo nàn, vào việc cải tiến nông nghiệp.

Vậy, khái niệm “chế độ cực quyền” của tôi không có nghĩa là một Nhà nước bá quyền về thực tế, mà là một hệ thống bao quát về mặt cơ cấu tất cả mọi chức năng của xã hội. Như vậy khái niệm “chế độ cực quyền” của tôi là một kiểu “loại hình lý tưởng”, chưa được thực hiện hoàn hảo trong thực tế kinh nghiệm.

Và cái mô hình chế độ cực quyền đa năng, với tư cách một loại hình lý tưởng, là rất cần thiết để hiểu chế độ xô viết và sự sụp đổ của nó. Bởi vì người ta không thể sửa đổi một hệ thống “tổng thể” vượt ra ngoài một số ranh giới nhất định mà không làm nó sụp đổ hoàn toàn. Nhưng khía cạnh không được phép đụng đến của hệ thống là: vai trò lãnh đạo của Đảng, nói cách khác là bá quyền của Nhà nước – Đảng, kế hoạch hóa kinh tế độc quyền, cảnh sát chính trị và ý thức hệ bắt buộc. Đó là bốn trụ cột thiết yếu của hệ thống. Người ta có thể không cần đến những người dẫn đường cỡ lớn không cần đến Lenin và Stalin, đến hiện thực XHCN, và đến ngay cả trại lao động cải tạo mà hệ thống Nhà nước vẫn tồn tại. Nhưng nay khi người ta đụng đến một trong bốn cây trụ cột kia, thì ba trụ cột còn lại cũng sụp đổ theo.

Daniel Lindenberg: Những điều mà ông lý giải rất hay trong cuốn sách là đã có một bước ngoặt lớn vào thời điểm mà mọi người không còn bị khủng bố nữa. So với điều đó thì mô hình bốn cột trụ mà ông miêu tả trở nên tầm thường. Ngược lại, ông đã gán một tầm quan trọng lớn cho quan niệm về một chỉnh thể không tưởng, về một lý tưởng vẫn tồn tại sau Stalin…

Martin Malia: Đúng vậy, và điều đó rất quan trọng. Chính cái chỉnh thể không tưởng đã tạo ra được một sự cưỡng bức ở quy mô chưa từng thấy. Chính đó là cái phân biệt Liên Xô với một tướng Stroessner ở Paraguay, hoặc một Idé Amin Dada chẳng hạn. Do không có cái chính thể không tưởng ấy, các nhà độc tài kiểu cổ điển này không thể làm được những điều mà Lenin và Stalin đã làm, cũng không thể đứng vững được ba phần tư thế kỷ. Bởi vì một KGB theo nếp cũ đã thay thế cho hệ thống trại lao động cải tạo.

Daniel Lindenberg: Liệu ông có tán thành nói rằng giờ đây chúng ta nhìn thấy thắng lợi gần như ở khắp nơi của tầng lớp thượng lưu cũ không? Phải chăng là tất cả đã thật sự sụp đổ vào năm 1991, phải chăng đó là cuộc cách mạng đã nổ ra trong vài ngày của tháng 8/1991, khi một vài người, chứ không phải là một phong trào quần chúng, cúo cùng đã làm thất bại cú đảo chính của những kẻ thiếu kinh nghiệm mà ông đã miêu tả rất hay trong cuốn sách của ông?

Martin Malia: Họ xử sự như những kẻ không chuyên bởi vì họ không còn dũng khí nữa, vì họ thiếu một chính thể không tưởng đáng tin cậy. Còn về câu hỏi chính của ông, mặc dầu lớp cán bộ cũ vẫn có mặt ở khắp nơi, song không thể nói tới một sự phục hồi của hệ thống cũ.

Daniel Lindenberg: Chắc chắn là không. Nhưng liệu có phải tất cả đã sụp đổ không?

Martin Malia: Có và không. Cái bản chất cốt yếu của hệ thống cũ đã sụp đổ: Đã không còn nữa một đảng có tổ chức, cũng không còn nữa một Nhà nước – Đảng. Những người cộng sản có mặt ở khắp nơi, nhưng không còn CNCS nữa. Không còn ý thức hệ bắt buộc nữa, cũng không còn nữa một chính thể không tưởng để biện minh và một đội quân cảnh sát chính trị ở khắp nơi nữa. Trái với một số báo chí phương Tây gây lo sợ trong khi trích dẫn các nhà báo Nga bị kích động, đã không có sự phục hồi của KGB. Cơ quan KGB mới rút cục đã có quyền kinh doanh. Và có thể nói chính xác rằng trật tự mới ở nước Nga có thể gọi là một CNTB thực danh, một xã hội thực danh có thị trường và sở hữu tư nhân. Giới thượng lưu cao cấp cũ vẫn nắm chính quyền, nhưng việc họ biến các bộ ngành thành những khối liên kết xung quanh một ngân hàng, và việc thủ tướng Tchernomyrdin giờ đây là một cổ đông chủ chốt trong ngành công nghiệp dầu khí cũ của ông, đã làm biến đổi vai trò và công việc của ông ta. Giờ đây chúng ta có một xã hội xô viết thị trường với một quyền tự do ngôn luận rất rộng rãi ở trong nước.

Daniel Lindenberg: Cũng có một tự do hỗn loạn rất rộng rãi nữa.

Martin Malia: Đúng vậy, hầu như ta có thể nói rằng không có Nhà nước. Nói rằng Elsin là tổng thống một Nhà nước đang cai trọ một cách có hiệu lực lãnh thổ của ông ta là không đúng. Có một chính quyền có một đồng rúp, có một hệ thống đường sắt trong cả nước, có giấy hộ chiếu, nhưng không có một quyền lực Nhà nước thật sự đứng vững. Hơn nữa, đây là một sự hỗn loạn pha trộn những yếu tố xô viết cũ với một CNTB hoang sơ. Hệ thống hiện nay ở nước Nga còn hoang sơ hơn nhiều so với hệ thống đã thấy ở phương Tây, ngay cả ở thời đại kinh tế tự do của thế kỷ 19.

Người dịch: Đỗ Tiến Đạt

Hiệu đính: Nguyễn Văn Dân

Nguồn: Martin Malia – L’écroulement du totalitarism en Russie, « L’Express » No 4, 1996, p40 – 53.

TĐB 96 – 18

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s