Vào tháng 1/2016, Việt Nam đã trải qua một sự chuyển giao lãnh đạo quan trọng tại Đại hội 12 của Đảng Cộng sản Việt Nam cầm quyền. Nền kinh tế nước này đứng trước một bước ngoặt, sau 30 năm đổi mới biến Việt Nam thành một nước có thu nhập trung bình thấp với một nền kinh tế đang phát triển thịnh vượng dựa vào sản xuất, hướng theo xuất khẩu, nhưng vẫn còn mong muốn nhiều điều. Việt Nam vẫn đứng ở vị trí cuối cùng của chuỗi cung ứng toàn cầu, và vẫn bị kiềm chế với một khu vực nhà nước phần lớn là kém hiệu quả và một khu vực tài chính yếu ớt. Tuy nhiên, Chính phủ muốn hoàn tất công cuộc “hiện đại hóa, công nghiệp hóa và chất lượng cuộc sống tốt hơn” đến năm 2035, khi Việt Nam tròn 60 năm thống nhất.

Trên mặt trận quốc tế, Việt Nam đã tạo dựng được một loạt quan hệ đối tác với các nước khác – bao gồm cả các nước láng giềng lẫn các nước lớn hơn – và tìm cách xác định lại các mối quan hệ của họ với phương Tây, đặc biệt là Mỹ. Tuy nhiên, nước này phải đối mặt với những thách thức về chính sách đối ngoại phức tạp hơn bao giờ hết bắt nguồn chủ yếu từ thái độ ngày càng hung hăng của Trung Quốc trên biển Nam Trung Hoa (Biển Đông) – mà ở đó Việt Nam là một nước tích cực đưa ra yêu sách chủ quyền trong những tranh chấp lãnh thổ trên biển – và một trật tự khu vực đang tiến triển. Ban lãnh đạo cũng như dân chúng dường như đang tìm kiếm một bên làm thay đổi cuộc chơi có thể giúp giải quyết loạt thách thức địa chiến lược và kinh tế – xã hội mà Việt Nam đang phải đối mặt. Nếu 30 năm qua là nền móng để Việt Nam lập biểu đồ lịch sử hậu chiến tranh của mình và điều kiện cho các quan hệ của họ với thế giới bên ngoài, thì giai đoạn từ năm 2016 trở đi dự kiến sẽ mở ra một kỷ nguyên mới năng động tại đất nước gần 100 triệu dân này.

Tìm kiếm một mô hình phát triển mới

Việt Nam cần một chiến lược phát triển mới, 30 năm cải cách theo định hướng thị trường đã biến đổi đất nước từng bị chiến tranh tàn phá thành một xã hội của giai cấp tiểu tư sản, một trung tâm sản xuất hàng may mặc và điện tử phát triển thịnh vượng trong khu vực và một điểm đến ngày càng hấp dẫn đối với đầu tư nước ngoài. Đồng thời, nền kinh tế nước này vẫn chỉ mới hội nhập một cách lỏng lẻo vào chuỗi cung ứng toàn cầu, phụ thuộc chủ yếu vào đầu tư nước ngoài để thúc đẩy sự tăng trưởng của mình hướng theo xuất khẩu, và chịu đựng một khu vực nhà nước rộng lớn kém hiệu quả và một khu vực tư nhân trong nước chậm phát triển. Đồng thời với việc chi phí lao động đều đặn gia tăng đang đặt khu vực sản xuất hàng may mặc của Việt Nam vào thế bất lợi so với các đố thủ cạnh tranh như Bangladesh và Myanmar, 86% trong tổng số hơn 2 triệu việc làm trong ngành công nghiệp may mặc và giày dép có thể gặp rủi ro trong thập kỷ tới do các công nghệ tự động và gây gián đoạn. Nước này đã nổi lên như một trung tâm sản xuất hấp dẫn đối với các công ty công nghệ toàn cầu – cung cấp điện thoại thông minh và các thiết bị và thành phần điện tử – với các mặt hàng xuất khẩu trong ngành điện tử đang nổi lên trong những năm gần đây để trở thành nguồn thu từ xuất khẩu lớn nhất cho Chính phủ. Tuy nhiên, số liệu thống kê cho thấy các nhà cung cấp Việt Nam chỉ chiếm 20% các doanh nghiệp trong các ngành công nghiệp phụ trợ cung ứng cho khu vực sản xuất công nghệ cao đang mở rộng – so với tỷ lệ lên tới 40% ở các nước láng giềng Malaysia và Thái Lan. Những con số này cho thấy rằng nếu không có những đầu tư nghiêm túc nhằm giúp nước này leo lên bậc cao hơn trong chuỗi giá trị, Việt Nam sẽ chỉ thu được những lợi ích có hạn từ mô hình tăng trưởng hiện tại của mình. Các thể chế công, được xây dựng từ lâu cho một nền kinh tế kế hoạch tập trung kiểu Xô Viết, luôn không theo kịp với các nhu cầu của một nền kinh tế mở hơn do thị trường thúc đẩy.

Ban lãnh đạo muốn Việt Nam trở thành một “quốc gia công nghiệp hóa cơ bản” và có sẵn nền tảng cho một “nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” vào năm 2020, và hiểu rằng việc tái cơ cấu kinh tế toàn diện có ý nghĩa then chốt để Việt Nam duy trì mức tăng trưởng 6% hoặc 7% trong tương lai, do đó duy trì tính hợp pháp của Đảng. Tuy nhiên, các quan chức cũng như các học giả trong lĩnh vực chính trị vẫn lúng túng về ý nghĩa của việc xây dựng một nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và, kết quả là, việc cần nới lỏng đến mức độ nào sự kiểm soát của Nhà nước trong các lĩnh vực khác nhau của nền kinh tế. Sự lưỡng phân này sẽ là một đường đứt gãy quan trọng trong việc hoạch định chính sách của Việt Nam những năm tới.

Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc, được biết đến là một nhà quản lý đầy tâm huyết, đã khiến các nhà quan sát ngạc nhiên khi ông bắt đầu ủng hộ khái niệm “chính phủ kiến tạo”, một tinh thần mà ông yêu cầu quan chức chính quyền các cấp tiếp nhận hướng đến dân chúng và cộng đồng doanh nghiệp, ngay sau khi nhậm chức hồi tháng 4/2016. Trong các bài phát biểu của mình, ông Phúc chỉ ra rằng Chính phủ quá thường xuyên cản trở, thay vì trợ giúp đời sống doanh nghiệp và nhân dân, một tư duy mà ông nói phải thay đổi. Trong ngữ cảnh phát ngôn chính thức của Việt Nam, ý kiến cho rằng Chính phủ cần được chỉ đạo theo một đặc điểm rõ ràng – trong trường hợp này là sự kiến tạo – khi làm việc với các cử tri của mình chí ít cũng là điều thú vị. Điều này là bởi theo cách nói truyền thống trong hoạt động chính trị của Hà Nội, Đảng, Nhà nước và nhân dân rất thường xuyên là những nhóm nhỏ của cùng một thực thể, hoặc có thể hoán đổi cho nhau. Phát ngôn mới của ông Phúc đã gây nên một cuộc tranh luận sôi nổi trong giới học giả và trên truyền thông xã hội về việc hiểu thế nào cho đúng nhất về “chính phủ kiến tạo”, khái niệm chưa có sẵn thuật ngữ tương đương trong tiếng Anh, và việc nó nói gì về chiều hướng của các mối quan hệ giữa Nhà nước và xã hội ở Việt Nam. Theo một học giả đáng kính của Việt Nam, sự khác biệt cơ bản giữa “chính phủ kiến tạo” và các phương thức quản lý trước đây là trong khi các phương thức quản lý trước đây nhấn mạnh việc quản lý hay cai trị dân chúng và cộng đồng doanh nghiệp, “chính phủ kiến tạo” tập trung tạo ra các cơ hội cho họ. Ngoài ra, kể từ khi nhậm chức, Thủ tướng đã có nhiều chuyến thăm bất ngờ đến các khu chợ và cửa hàng địa phương dưới danh nghĩa kiểm tra an toàn thực phẩm và tương tác với dân thường, theo một cách gần giống với các chính trị gia chẳng hạn như ở đất nước Indonesia được quản lý một cách dân chủ. Tuy nhiên, liệu câu thần chú của ông Phúc có tác động gì đến chế độ quan liêu của Việt Nam hay không thì vẫn cần phải được xem xét.

Tháng 10/2016, 6 tháng sau khi lên cầm quyền, Chính phủ đã phê chuẩn một kế hoạch tái cơ cấu kinh tế cho giai đoạn 2016 – 2020 được xây dựng trên 3 mục tiêu chỉ đạo. Đó là: (1) dần dần cho phép các cơ chế thị trường giữ vai trò dẫn đầu trong nền kinh tế và phân bổ các nguồn lực; (2) phát triển ngành công nghiệp có giá trị gia tăng cao hơn để dần dần trở thành đầu máy của nền kinh tế, thay thế các ngành công nghiệp có giá trị gia tăng thấp hiện nay (chẳng hạn như ngành sản xuất hàng may mặc, lắp ráp điện tử); và (3) tích cực thực hiện hội nhập quốc tế (nghĩa là trong thương mại và đầu tư) và cải thiện vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế.

Để thực hiện nghị trình này, Hà Nội đã đặt ra 5 lĩnh vực cải cách chủ yếu cho nhiệm kỳ hiện tại. Một là, Chính phủ đã nhất trí rằng họ cần giúp đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng của khu vực tư nhân trong nước và tiếp tục thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Hai là, cần có những nỗ lực phối hợp trong cải cách khu vực nhà nước, trong đó có cải cách các doanh nghiệp nhà nước (SOE) và các cơ chế quản lý đầu tư công và chi tiêu công. Ba là, cải cách khu vực tài chính, bao gồm các thể chế tín dụng và phát triển các thị trường vốn, cần được chú trọng hơn. Bốn là, Chính phủ cần hiện đại hóa lối tư duy và quy hoạch kinh tế theo những cách thức mà sẽ giúp thúc đẩy năng suất. Và năm là, ban lãnh đạo cần cho phép các lực lượng thị trường, quyết định các nhân tố quan trọng của sản xuất như việc sử dụng đất đai, lao động, và khoa học và công nghệ. Nỗ lực trong vòng 5 năm này ước tính có chi phí gần 500 tỷ USD, hoặc 10.000.000 tỷ VND, và sẽ bao gồm chi phí giải quyết nợ xấu tại các ngân hàng trong nước tích tụ từ đầu những năm 2000.

(còn tiếp) 

Nguồn: Tạp chí Southeast Asia Affairs – 2017

TLTKĐB – 11/07/2017

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s