Theo chúng tôi, khái quát của V. Stepin và V. Tolstykh là rất hiện thực và chính xác. Ý nói về hai kịch bản:

“Kiến giải thứ nhất (gần với lý luận của T. Malthus) xuất phát từ yếu tố gay gắt quyết liệt của cuộc đấu tranh giữa các nước giành giật nguồn tài nguyên trái đất trong tình trạng đang bị cạn kiệt khủng hoảng. Kết quả không tránh khòi của cuộc đấu tranh này là những nhóm quốc gia khác hẳn nhau về chất lượng cuộc sống đã hình thành trên quy mô hành tinh.

Xét về thực chất, biến thể của kịch bản này là quan niệm xuất phát từ luận điểm cho rằng trong điều kiện tài nguyên cạn kiệt trên quy mô toàn cầu thì khả năng của các nước đang phát triển đuổi kịp trình độ của các nước kinh tế phát triển và chất lượng cuộc sống của họ ngày càng bị thu hẹp, đồng thời khả năng của họ tiến tới giai đoạn phát triển hậu công nghiệp cũng bị hạn chế. Sự thiết lập trật tự thế giới thực hiện kịch bản này giả định về ưu thế của các nước phát triển (về kinh tế) đối với tất cả các nước còn lại.

Kiến giải thứ hai, đối lập lại, trong sự nhìn nhận của mình về tương lai, xuất phát từ những tiền đề và lập luận mang tính nhân văn. Nổi bật là ý tưởng đòi xóa bỏ sự mất cân đối trong phát triển giữa các nước và vùng trên thế giới. Bắt đầu từ những bản báo cáo (trong những năm 70) của Câu lạc bộ Rome về “ngưỡng của sự tăng trưởng”, cách nhìn nhận đối lập này về tương lai của nền văn minh thế giới đã được thừa nhận rộng rãi và được truyền bá trong giới trí thức của nhiều nước khác nhau. Bản chất của phản ứng “đối lập” này đối với cuộc khủng hoảng ngày càng tăng của nền văn minh công nghệ là đề nghị phải sửa đổi về cơ bản chiến lược phát triển thế giới trong tương lai: thay vì sự phân phát vô tội vạ tiềm năng năng lượng của hành tinh là phải dựa vào công nghệ bảo tồn năng lượng; thay vì khai thác có tính ăn cướp môi trường và tài nguyên thiên nhiên là giảm đến mức tối thiểu sự can thiệp kỹ thuật – công nghệ vào quá trình tự nhiên; thay vì mở rộng sản xuất và sự toàn quyền của kinh tế là định hướng vào văn hóa và bảo vệ thiên nhiên…”. Mặc dù vậy, như chính các tác giả thừa nhận, “bóng dáng” của loại hình phát triển văn minh và trật tự thế giới này hiện mới chỉ được phác thảo dưới hình thức rất trừu tượng.

Đáng tiếc là kịch bản thứ nhất lại là hiện thực. Mặc dù không cần đến những nghiên cứu chuyên sâu, người ta cũng đã nhận rõ được sự gia tăng và ngày càng sâu sắc về sự phân hóa giữa các nước theo chất lượng, chuẩn mực sống cũng như những tiềm năng “thừa hưởng” (có nghĩa là những khả năng bảo đảm cho con cháu mình những phương tiện sống cần thiết, tiềm năng kinh tế, môi trường sống trong lành, sự tồn tại các trách nhiệm).

Cuộc đấu tranh thực sự gay gắt để giành giật tất cả các loại tài nguyên: khoáng sản thiên nhiên, không gian trong lành về sinh thái, quyền sở hữu trí tuệ. Cuộc đấu tranh này cũng đồng thời kéo theo cả sự bành trướng về nhiều lĩnh vực: về thông tin, văn hóa (kể cả sự bành trướng trong ngôn ngữ – áp đặt những nền văn hóa thông dụng khá, các chuẩn mực ứng xử), về tôn giáo và tôn giáo tộc người, về chính trị và kinh tế dưới mọi loại hình như tài chính, hàng hóa, công nghệ… Minh chứng cho điều này là sự thao túng của các tập đoàn xuyên quốc gia trong nền kinh tế thế giới. Người ta rất hoài nghi ngay cả với luận đề về sự thống nhất các nước vào những khối ngang nhau về chất lượng sống, đơn giản vì “lợi nhuận”, “có lợi” có thể biểu hiện theo các cách khác nhau.

Kịch bản thứ hai – đó là những hy vọng vào tương lai là cái mà sự tiến bộ toàn nhân loại phải hướng đến. Nhưng làm cách nào có thể bảo đảm cho loài người phương án phát triển cần thiết sống còn đối nghịch này? Làm thế nào để giảm bớt và vô hiệu hóa được tất cả các rào cản và những yếu tố chống đối nhau trong xã hội hiện đại? Để làm được việc này trước hết phải xác định được những lý tưởng của loài người. Những lý tưởng này sẽ là như thế nào? Việc xác định mô hình văn minh thế kỷ XXI chính là phụ thuộc vào lời giải cho câu hỏi then chốt này. Còn bản thân câu trả lời thì lại tùy thuộc vào chỗ những hình thức, biện pháp, mục đích và công cụ mà con người khai thác thế giới xung quanh và bản thân con người sẽ biến đổi ra sao. Dĩ nhiên là sự biến đổi các hình thức và mức độ khai thác, sự chuyển đổi của nó có liên quan đến tiến bộ khoa học – kỹ thuật, đến sự thay đổi các tư liệu sản xuất và thành phần các đối tượng lao động và suy cho cùng, đến sự biến đổi hình thức chủ yếu của hoạt động khai thác – sự khai thác giới tự nhiên mang bản chất nhân đạo.

Như vậy, rõ ràng là không đủ, nếu chỉ hạn chế ở việc phân tích sự khai thác lao động và tư bản, như Marx đã làm. Ngược lại, còn rất nhiều câu hỏi vẫn chưa có lời giải, như:

+ Làm sao giải thích được sự diệt vong của nền văn minh này và sự hưng thịnh của nền văn minh khác.

+ Tại sao cho đến tận ngày nay chúng ta vẫn còn chứng kiến sự khác biệt lớn như vậy trong trình độ phát triển kinh tế của các nước, trong các hệ thống kinh tế – xã hội đã được hình thành ở những nước này?

+ Và điều chủ yếu nhất, tiêu chuẩn phân chia các nền văn minh là gì?

Do những nguyên nhân địa kinh tế đã có từ ban đầu và sau đó là những nguyên nhân lịch sử – chính trị, các cộng đồng người khác nhau được đặc trưng bởi những trình độ và hình thức khai thác khác nhau. Trong đó phải kể đến mức độ khai thác nội tại trong từng cộng đồng người xét ở các khía cạnh văn hóa – xã hội và luật pháp khác nhau (nhà nước – nhân dân; nông nghiệp – công nghiệp – khu vực tài chính; chủ sở hữu tư liệu sản xuất – lực lượng làm thuê; cha mẹ – con cái…); mức độ khai thác giới tự nhiên; mức độ ảnh hưởng tới các cộng đồng người khác (nền văn minh)… Phân cấp cường độ của tác động khai thác và nhóm lại các kiểu khai thác khác nhau và hình thức biểu hiện của chúng, có thể có được một bức tranh lịch sử – thời gian tổng thể của sự phát triển các nền văn minh. Cách tiếp cận này cho phép nói tới tính nhiều mặt và nhiều phương án của sự phát triển thế giới. Có thể hình dung bức tranh chung đó bằng sơ đồ sau:

Các kiểu và hình thức khai thác Cấp độ (trình độ) của tác động khai thác Các nền văn minh Các khuynh hướng

Như vậy, nền văn minh – đó là một cộng đồng văn hóa – xã hội nhất định trên một lãnh thổ địa kinh tế nhất định và ở vào một thời kỳ lịch sử – thời gian nhất định, được đặc trưng bởi những định hướng giá trị đặc biệt, bởi trình độ và các hình thức đặc biệt của tác động khai thác.

Xin nhấn mạnh là sự ra đời và xuất hiện của nền văn minh ngay từ đầu đã giả định sự hiện diện của một cộng đồng người mang tính văn hóa – xã hội có tổ chức tương đối cao. Sự tồn tại tiếp theo sua đó của nền văn minh gắn liền trước hết với những yếu tố kinh tế và được đặc trưng bởi trình độ và các hình thức khai thác trong tiến trình thời gian.

Bất kỳ một kiểu tác động khai thác nào cũng có những giới hạn về tự nhiên, kinh tế, kỹ thuật, sinh lý học và tâm lý học nhất định.

Ngay khi sự khai thác trong một xã hội đạt tới những giới hạn nhất định thì điều đó làm nảy sinh tình huống xung đột. Còn tươn glai của nền văn minh đó lại phụ thuộc vào điều đâu là ngưỡng (dưới hình thức khai thác nào, các ngưỡng đó quan trọng tới mức nào đối với cộng đồng người đó) và xã hội phản ứng thế nào đối với ngưỡng đó.

Sự diệt vong hay sự trì trệ của từng nền văn minh có thể được giải thích không đúng bằng những định hướng nhất định của sự phát triển văn hóa và kinh tế – xã hội của xã hội, và do vậy:

a/ bởi việc tăng quá cao trình độ tác động cho phép (mức độ khai thác) về một số hướng, làm cản trở bất kỳ sự tiến bộ nào (nguyên nhân của điều đó, nói riêng, có thể là sự can thiệp về quân sự – chính trị, là sức ép về kinh tế, tài chính của các nước khác và cả sự hạn chế của các tài nguyên thiên nhiên…);

b/ bởi chỗ thiếu kích thích cho phát triển tiếp theo, trong sự ổn định lâu dài theo thời gian, các tiêu chí mức độ khai thác tương đối và mối tương quan giữa các kiểu và hình thức khai thác mà sự thay thế chỉ có thể diễn ra trên cơ sở đổi mới những nguyên tắc và tiêu chí giá trị trong xã hội đó;

c/ bởi sự bành trướng không gian quá rộng, vì thường thì bất kỳ nền văn minh nào cũng có khuynh hướng mở rộng lãnh thổ, dẫn tới chỗ “bị trải căng ra” không tránh khỏi và sau đó bị tan rã.

Có thể nói về mối quan hệ qua lại giữa phạm trù “tiến bộ của loài người” và phạm trù “khai thác”, bởi lẽ đẩy mạnh hay giảm việc khai thác được sử dụng như là tiêu chuẩn đánh giá quan trọng nhất sự phát triển của loài người, của sự tiến bộ xã hội.

Nhân loại ngày nay có một bức tranh các nền văn minh đa màu sắc và sự phân chia này được đặc trưng bởi những hình thức và trình độ khai thác khác nhau. Trong đó, trên phạm vi toàn thế giới đang biểu hiện rõ việc gia tăng mức độ khai thác tự nhiên, đẩy mạnh khai thác xuyên quốc gia và tăng cường khai thác trong nước.

Theo chúng tôi, khuynh hướng áp dụng phương pháp tiếp cận văn minh để nghiên cứu động thái phát triển xã hội không phải là một đối án quyết liệt với cách tiếp cận hình thái. Như chúng tôi đã nhấn mạnh, những chuẩn mực cơ bản nhất để phân xuất các nền văn minh phải là “hệ thống các định hướng giá trị của xã hội”. Trong khi đó các phương thức sản xuất lại là những chuẩn mực phân xuất các hình thái. Như vậy, nhìn chung có thể biểu diễn mô hình liên kết lẫn nhau giữa hình thái và văn minh trong hệ thống phối hợp “hình thái – văn minh” trên sơ đồ dưới đây

 

Sơ đồ

 

Những đặc điểm tương lai của cộng đồng thế giới sẽ phụ thuộc vào động thái, sự thay đổi của các hệ thống định hướng giá trị, mức độ khai thác, biết loại trừ hay hạn chế mức độ và hình thức khai thác, không để xảy ra trị số giới hạn cực điểm của chúng, cũng như phụ thuộc vào định hướng hướng đích của chính phủ từng nước riêng và quần chúng nhân dân.

Như vậy mục tiêu toàn cầu của xã hội phải là sự phát triển định hướng xã hội và môi trường, còn nền kinh tế phải tồn tại và phát triển với tư cách là phương tiện để đạt được mục tiêu đó.

Người dịch: Đỗ Việt

Nguồn: TN 2000 – 109

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s