Ba năm sau khi bắt đầu cuộc xung đột giữa Ukraine và khu vực ly khai Donbass, dường như không một giải pháp nào được khai thông. Tổng thống Ukraine Petro Poroshenko thể hiện thái độ “lúc nóng, lúc lạnh”, do dự giữa việc thiết lập một sự phong tỏa cứng rắn và việc tái lập các mối liên hệ kinh tế được kiểm soát. Về phía Donetsk, người dân tự tổ chức cuộc sống trong khi dự liệu về khả năng có can thiệp quân sự.

“Họ đã bắn vào tòa chung cư trong đêm 3/2/2017, chúng tôi đã mở lại cửa hàng ngày 20”. Che kín mình trong chiếc khăn choàng đẹp và áo măngtô, người phụ nữ bán hàng chỉ cho phóng viên viết bài những thiệt hại do quân đội Ukraine gây ra, trước khi tiếp các khách hàng. Cửa sổ cửa hàng bị phá vỡ do sức ép của các vụ nổ. Như mọi khu vực vành đai của thành phố Donetsk, khu phố Kievski đầy những dấu vết của cuộc xung đột chống lại Chính quyền Kiev của lực lượng ly khai Donbass chính thức được Moskva hậu thuẫn. Các tòa nhà bị thổi bay và các mặt tiền lỗ chỗ vết đạn cho thấy mức độ căng thẳng của một cuộc chiến đã khiến gần 10000 người thiệt mạng kể từ tháng 4/2014. Sacha, một người dân của Donetsk đang mở một lối đi qua những miệng hố trên con đường của khu phố, than thở: “Đến gần đây, tôi cũng không nghĩ rằng quân đội của chúng tôi lại có thể bắn phá ngay trên đầu chúng tôi!”. Trong khi cả hai phe thống kê số người thiệt mạng, thì triển vọng của việc tái hòa nhập “Các nước cộng hòa nhân dân” tự xưng Donetsk (DNR) và Lugansk (LNR) về lại dưới quyền quản lý của Kiev tỏ ra xa vời. Và với các thực thể này, mục tiêu sau cùng là thỏa thuận hòa bình Minsk đã được ký tháng 2/2015 giữa Nga, Ukraine và hai nước bảo trợ của phương Tây là Pháp và Đức. Vì thế, trong các vùng lãnh thổ ly khai, cuộc sống vẫn tiếp tục dưới sự bảo trợ của Moskva và xa với thủ đô Kiev.

Được chứng thực qua cuộc trưng cầu ý dân ngày 11/5/2014, DNR không được các nước thành viên của Liên hợp quốc, kể cả Nga, công nhận “Nước cộng hòa” như tên gọi, tuy nhiên đã thể hiện sự bền bỉ. Bên trên các tòa nhà công quyền, lá cờ xanh và vàng của Ukraine đã được thay bằng lá cờ của Cộng hòa Donetsk: Một nền đen, xanh da trời và đỏ, trên đó có hình ảnh chim đại bàng hai đầu giương quốc huy của Nga. Ông Andrei Oudovienko, hiệu trưởng trường 61 trong khu phố Kievski giải thích: “Trước chiến tranh, trường có 800 học sinh, so với 665 học sinh hiện nay”. Tại sảnh chính ngay lối vào trường là những bức ảnh của các cựu chiến binh và “những anh hùng” đã hy sinh trong suốt “cuộc đại chiến vì đất nước” chống phát xít Đức (1941 – 1945), bên cạnh một số hình ảnh gương mặt trẻ của lực lượng tự vệ bị thiệt mạng trong cuộc xung đột gần đây. Ông Oudovienko, nở nụ cười hiền lành trái ngược với vóc người oai vệ của ông giải thích: “Trong giai đoạn ác liệt của cuộc chiến, khoảng giữa năm 2014 và 2015, các học sinh theo học các khóa học từ xa trong khoảng 6 tháng. Nhà trường đã bị dội bom. Do vậy, các bậc phụ huynh và các giáo viên của chúng tôi đã tình nguyện tham gia xây dựng lại trường học. Các giáo viên đã nhận một sự trợ giúp phần nào của DNR, 3000 hryvnias từ tháng 9/2014 đến tháng 4/2015 (khoảng 130 đến 180 euro tùy theo tỷ giá từng thời điểm, vốn biến động mạnh trong giai đoạn này), so với 4000 hryvnias trước chiến tranh (350 euro theo thời giá ngày 1/1/2014). Hiện nay, DNR rót một khoản lương thực tế, khoảng từ 10000 đến 12000 ruble mỗi tháng (khoảng 170 đến 200 euro).

Trong trung tâm thành phố Donetsk, những đôi tình nhân tay trong tay đi tản bộ, những đứa trẻ đạp xe ba bánh chơi trong công viên. Trên một số bức tường, những chỉ dẫn sơ sài về “nơi trú ẩn” theo sau một mũi tên không cho thấy một bầu không khí hòa bình thực sự. Bỗng nhiên xuất hiện một tiếng nổ, tiếp đến là một tiếng nổ khác. Tiếng súng nổ cho thấy đụng độ chỉ cách đó không xa. Từ đầu năm nay, người ta ghi nhận sự gia tăng các vụ đối đầu liên quan đến việc phong tỏa thương mại giữa Kiev và các khu vực ly khai. Mùa Đông vừa qua, căng thẳng đã tập trung xung quanh nhà máy xử lý nước Iassinovataia, ở ngoại ô Donetsk, bị quân đội Ukraine chiếm lại từ ngày 27.2.

Đêm xuống, đường phố vắng tanh. Lệnh giới nghiêm cấm dân thường đi lại từ 23 giờ tối đến 6 giờ sáng, để lại những tiếng nổ chỉ của lực lượng làm chủ thành phố. Buổi sáng, hoạt động của ô tô và xe buýt khuấy động các con phố, khiến không ai nghĩ có những vụ đụng độ hôm qua. Đến giờ ăn trưa, các quán cà phê đông kín các sinh viên, cả nam và nữ. Mắt dán vào màn hình điện thoại, họ tranh thủ giờ nghỉ trước khi trở lại lớp học.

Căng thẳng xã hội do thiếu hụt cán bộ

Bà Larissa Kastrovet, hiệu trưởng Học viện quản lý và hành chính nơi ba tiếp phóng viên viết bài, hồi tưởng: “Trong thời chiến tranh, 30% sinh viên và các giáo viên đã rời bỏ trường. Các sinh viên đã trở lại, còn các giáo viên thì không”. Bà Kastrovet được bổ nhiệm vào cương vị này từ tháng 11/2014 khi người tiền nhiệm ra đi. Tại sao những người khác chọn ở lại? Với câu hỏi này, hai nữ sinh viên được hỏi trong phòng học, trả lời như một điều hiển nhiên: Vì đây là nhà của chúng tôi.

Việc nhiều cán bộ công chức bỏ việc đã tạo cơ hội cho những người mới vào nghề nắm giữ vị trí quan trọng trong bộ máy. Hiện tượng thăng tiến nhanh chóng có lợi cho nhiều người, trong đó có tổng thống đương nhiệm của DNR, Alexandre Zakhartchenko. Từng là giáo viên, ba Maĭa Peragova đã viết những bài báo vì niềm vui của mình, trước khi “chiến dịch chống khủng bố” nhằm vào những lực lượng nổi dậy thân Nga, được Chính quyền Ukraine phát động vào tháng 5/2014 vì “cuộc cách mạng danh dự”, đảo ngược sự tồn tại của mình. Giờ đây là vụ trưởng thuộc Bộ Thông tin, bà tóm tắt việc nắm lại quyền lực khó dự báo của các thể chế trong suốt hai năm đầu của cuộc xung đột, nhất là trong lĩnh vực truyền thông: “Khi ban lãnh đạo kênh truyền hình địa phương K61 (giờ là kênh truyền hình cộng hòa hàng đầu) bỏ trốn, những người điều hành đã lấy các thiết bị. Trường hợp tương tự với các tờ báo: Các tổng biên tập đã ra đi, để lại các nhà báo quản lý ấn phẩm của họ, mà không có bất cứ một đồng lương nào. Lúc đầu, họ đã phân phối những tờ báo do họ làm ra cho người dân, vì bưu điện đã ngừng hoạt động”.

Theo Bộ trưởng chính sách xã hội Ukraine, 1,6 triệu người dân Crimea hay Donbass đã trốn khỏi cuộc chiến. Khó đánh giá số dân còn lại trong các nền cộng hòa tự xưng. Những nước cộng hòa này nằm trong những khu vực dân cư đô thị hóa đông đúc nhất của một vùng, nơi sinh sống của 6,5 triệu người dân trước chiến tranh và theo Liên hợp quốc, hiện có khoảng 2,3 triệu người có nhu cầu viện trợ nhân đạo.

Để đối mặt với những khó khăn, nhiều người đã học cách sinh sống qua lằn ranh trận chiến. Sau khi đã cắt nguồn lương hưu vào tháng 11/2014 đối với người dân sống ở Crimea và các vùng lãnh thổ không còn thuộc quyền kiểm soát của Kiev. Chính quyền Ukraine đã thiết lập một thủ tục đặc biệt đối với những người chuyển khỏi chỗ ở. Andrei k., một lao động trẻ làm việc trong một doanh nghiệp xây dựng giải thích: “Một số người về hưu đã nắm lấy cơ hội này để đăng ký ở nhà một người bà con sống bên phía Ukraine, để nhận hai khoản lương, một của Ukraine và một của DNR. Thực tế này ngày càng trở nên hiếm, vì Chính quyền Ukraine đã tăng cường kiểm soát. Giờ đây phải sống tại chỗ từ ba tháng trở lên mới có thể rút lương hưu”. Tổng thể, từ 800.000 đến 1 triệu người, đã chính thức chuyển chỗ ở, đều đặn qua một trong năm điểm kiểm soát, luôn đông người, với lưu lượng mỗi ngày từ 20.000 đến 25.000 người. Đến cuối tháng 3, con số này đã lên tới gần 42000 người vì một chiến dịch kiểm tra nơi ở của những người về hưu và những người hưởng trợ cấp xã hội.

Ông Miquel Puertas , quốc tịch Tây Ban Nha, thốt lên một cách vui mừng khi khoe một trong 500.000 thẻ ngân hàng mới đã được đóng dấu chứng thực “Ngân hàng trung ương cộng hòa” được đưa vào sử dụng nhất trên lãnh thổ DNR: “Tôi là một trong những người nước ngoài hiếm hoi sở hữu chúng”. Là blogger chống đối “cuộc cách mạng đạo đức” đã dẫn tới việc lật đổ Tổng thống Ukraine thân Nga Viktor Yanukovych tháng 2/2014, ông Puertas đã rời Litva để đến Donetsk vào mùa Hè 2016. Là giáo viên, giờ đây ông giảng dạy tại Đại học quốc gia kỹ thuật Donetsk. Ông nói: “Trước đây, người ta trả lương cho tôi bằng tiền mặt. Hiện tại tôi có thể trực tiếp rút tiền ruble hay trả tiền một cốc bia ở quán bar bằng thẻ ngân hàng”.

Ngay từ tháng 5/2014, đối mặt với sự bất ổn của tình hình, các ngân hàng Ukraine đặt ở Donetsk đã bắt đầu đóng chi nhánh của họ, trước khi ngừng hoạt động hoàn toàn trong các khu vực ly khai. Những người dân không có giấy thông hành để vào lãnh thổ Ukraine sẽ phải tới “những ngân hàng ngầm” thu 10% phí trên các giao dịch. Anh Andrei k. nhớ lại: “Để có tiền mặt, cần phải đến gặp những tư thương: Không thích giao dịch tiền qua Internet, họ sẽ đưa cho bạn tiền mặt sau khi đã thu tiền hoa hồng và rút tiền trên lãnh thổ Ukraine”.

Để giải quyết vấn đề, DNR đã thành lập Ngân hàng Trung ương cộng hòa (BCR) ngày 7/10/2014, nhằm thực hiện thanh toán đặc biệt cho các chi phí về nhà ở, lương hưu, bằng đồng ruble. Mùa Xuân 2015, gần 90% các giao dịch kinh tế được thực hiện bằng đồng tiền của Nga. Tháng 5/2015, BCR cũng như ngân hàng ở Lugansk, đã mở một tài khoản quốc tế trong một ngân hàng ở Nam Osertia (nước cộng hòa ly khai của Gruzia được Nga công nhận từ năm 2008, vốn có thể nhận sự trợ giúp tài chính thông qua kênh này).

Nếu như Kremlin không có bất cứ sự công nhận nào đối với hai nhà nước cộng hòa ly khai, thì Tổng thống Nga Putin đã tiến một bước xa hơn trong việc bình thường hóa các vùng lãnh thổ này với việc ngày 18/2/2017, ký kết một sắc lệnh hợp pháp hóa việc công nhận “tạm thời” các hộ chiếu, biển số xe, giấy khai sinh hay đăng ký kết hôn và các giấy tờ khác được chính quyền cấp, chừng nào thỏa thuận Minsk còn chưa được áp dụng.

(còn tiếp) 

Nguồn: Le Monde diplomatique – tháng 6/2017

TLTKĐB – 07/07/2017

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s