Năng lực của quyền sở hữu để biểu thị tư bản tiềm tàng trong các tài sản mà chúng ta tích tụ, được sinh ra từ truyền thống trí tuệ hay nhất của chúng ta về kiểm soát môi trường để phồn vinh. Trong hàng ngàn năm, những bậc minh triết nhất của nhân loại đã nói với chúng ta rằng cuộc sống có những mức độ thực tại khác nhau, nhiều trong số đó có thể thấy được, và chỉ bằng cách xây dựng các công cụ biểu thị để con người có khả năng tiếp cận chúng. Theo phép loại suy nổi tiếng của Plato, chúng ta được ví như những người tù bị xích trong một cái hang, ngoảnh mặt vào trong, lưng quay ra cửa để cho tất cả những điều mà chúng ta có thể biết về thế giới là những cái bóng rớt trên tường trước mặt chúng ta. Sự thật mà ví dụ này muốn nói đến là, có nhiều thứ vô hình dẫn dắt vận mệnh của chúng ta. Đó là lý do vì sao nền văn minh đã làm việc siêng năng sáng tạo ra các hệ thống biểu thị để tiếp cận và nắm bắt phần thực tại ảo và biểu thị nó ở dạng mà chúng ta có thể hiểu được.

Như Margaret Boden diễn đạt, « Một số trong số những cái quan trọng nhất mà con người tạo ra là các hệ thống biểu thị mới. Những hệ thống này bao gồm những ký hiệu hình thức, như các số Arập (đừng quên số 0), các công thức hóa học, hoặc các khuông nhạc, nốt trắng và nốt đen được các nhạc sĩ sử dụng. Các ngôn ngữ lập trình [máy tính] là một thí dụ mới đây hơn. Các hệ thống biểu diễn như toán học và quyền sở hữu được tích hợp giúp chúng ta thao tác và sắp xếp các khía cạnh phức tạp của thế giới theo một cách mà tất cả chúng ta có thể hiểu và cho phép chúng ta truyền đạt về những vấn đề mà nếu không thì chúng ta không thể xử lý được. Chúng là những cái mà nhà triết học Daniel Dennett đã gọi là « những bộ phận giả nối dài của trí óc ». Thông qua những biểu thị, chúng ta đưa các khía cạnh chủ chốt của thế giới thành hiện hữu, để thay đổi cách chúng ta nghĩ về chúng. Triết gia John Searle đã lưu ý rằng bằng thỏa thuận của con người, chúng ta có thể ấn định « một thân phận mới cho một số hiện tượng, nơi mà thân phận ấy có một chức năng kèm theo, cái không thể thực hiện một cách đơn độc với các đặc tính vật lý nội tại của hiện tượng ấy ». Với tôi điều này xem ra rất gần với cái mà quyền sở hữu hợp pháp làm được : bằng khế ước xã hội, nó ấn định cho các tài sản, trong thế giới khái niệm, một thân phận cho phép chúng thực hiện các chức năng tạo ra tư bản.

Quan niệm cho rằng chúng ta tổ chức thực tại trong một thế giới quan niệm là tâm điểm của triết học khắp thế giới. Nhà triết học Pháp Michel Foucault gắn cho nó cái nhãn région médiane,  cái cung cấp một hệ thống chuyển mạch (les codes fondamentaux) tạo thành một mạng lưới bí mật, nơi xã hội xác lập phạm vi không ngừng mở rộng khả năng của nó (les conditions de possibilité). Tôi xem quyền sở hữu chính thức như một loại bảng chuyển mạch, cho phép chúng ta mở rộng ngày càng nhiều hơn khả năng của các tài sản mà chúng ta tích lũy, qua mỗi lần tăng tư bản. Tôi cũng học hỏi từ quan niệm của Karl Popper về Thế giới 3 – một thực thể tách rời  Thế giới 1 của các đối tượng vật lý và Thế giới 2 của các trạng thái tinh thần – nơi mà các sản phẩm của trí óc chúng ta có được một sự tồn tại tự chủ, ảnh hưởng đến cách mà chúng ta đối xử với thực tế vật lý. Và quyền sở hữu chính thức đưa chúng ta đến chính thế giới quan niệm này – một thế giới mà ở đó phương Tây tổ chức tri thức về các tài sản và chiết xuất khả năng tạo tư bản.

Và như thế, cái lạ thường này chính là quyền sở hữu chính thức, lớn hơn nhiều so với quyền chủ sở hữu đơn thuần. Không giống như những con hổ và chó sói, nhe nanh vuốt ra để bảo vệ lãnh thổ của chúng, con người, một loài vật yếu hơn nhiều về mặt thế lực, đã dùng trí óc của mình để tạo ra một môi trường pháp lý – quyền sở hữu – để bảo vệ lãnh thổ của mình. Không có bất kỳ ai nhận ra nó một cách toàn diện, hệ thống biểu thị mà phương Tây tạo ra để giải quyết các yêu sách lãnh thổ, đã có một cuộc sống riêng của mình, cung cấp cơ sở tri thức và các quy tắc cần thiết để cố định và thực hiện tư bản.

Những kẻ thù của các biểu thị

Thật mỉa mai, những kẻ thù của chủ nghĩa tư bản xem ra luôn nhận thức rõ hơn về xuất xứ ảo của tư bản so với bản thân các nhà tư bản. Chính khía cạnh ảo này của chủ nghĩa tư bản là cái họ thấy xảo quyệt và nguy hiểm đến vậy. Chủ nghĩa tư bản, viviane Forrester lên án trong quyển L’Horreur économique bán chạy nhất của bà, « đã xâm chiếm không gian vật lý cũng như không gian ảo… Nó đã tịch thu và giấu giếm của cải như chưa từng bao gờ, nó đã lấy hết khỏi tầm với của người dân bằng cách giấu giếm nó trong dạng của các ký hiệu. Các ký hiệu đã trở thành đối tượng trao đổi trừu tượng xảy ra không phải ở nơi nào khác mà chính là trong thế giới ảo của chúng ».  Một cách vô tình hoặc cố ý, Forrester là một phần của truyền thống lâu đời cảm thấy không thoải mái với những biểu thị kinh tế của thực tế ảo – những thứ « tinh vi siêu hình » mà K. Marx cho rằng dù sao cũng cần thiết để hiểu và tích lũy của cải.

Nỗi sợ hãi tính ảo này của tư bản có thể hiểu được. Mỗi lần nền văn minh có được một cách sử dụng mới các biểu thị để cai quản thế giới vật chất, người dân lại trở nên nghi ngờ. Khi Marco Polo từ Trung Quốc trở về, ông lại làm những người châu Âu bị sốc với thông tin rằng người Trung Quốc không dùng tiền kim loại mà dùng tiền giấy, điều mà người dân nhanh chóng lên án là giả kim thuật. Thế giới châu Âu đã chống đối tiền tượng trưng cho đến thế kỷ XIX. Các dạng mới nhất của tiền phái sinh – tiền điện tử, điện chuyển tiền và bây giờ thẻ tín dụng có mặt khắp mọi nơi – cũng đã cần thời gian để được chấp nhận. Do các biểu thị của giá trị trở nên ít nặng nề hơn và ảo hơn, có thể hiểu được sự nghi ngờ của người dân. Các dạng phái sinh mới của quyền sở hữu (như chứng khoán có bảo đảm bằng tài sản thế chấp) có thể giúp tạo ra thêm tư bản, nhưng chúng cũng làm cho việc hiểu cuộc sống kinh tế thêm phức tạp hơn. Và như thế người dân có xu hướng cảm thấy thoải mái hơn với bức tranh của những người công nhân đáng kính phục, nhễ nhại mồ hôi trên các bức tường ở Liên Xô và Mỹ Latinh, lê bước trên những cánh đồng hoặc điều khiển máy móc của họ, hơn là với bức tranh của những nhà tư bản lái xe và buôn bán các chứng thư sở hữu, các cổ phiếu và trái phiếu trong thực tế ảo trên máy tính của họ. Cứ như thể làm việc với các biểu thị sẽ bẩn tay hơn là làm việc với bụi và dầu mỡ.

Như tất cả các hệ thống biểu thị – từ ngôn ngữ thành văn cho đến tiền và các ký hiệu máy tính – giấy chứng nhận quyền sở hữu đã được nhiều trí thức xem là một công cụ của sự lừa dối và áp bức. Thái độ tiêu cực đối với biểu thị là những dòng nước ngầm mạnh mẽ trong sự hình thành các ý tưởng chính trị. Triết gia Pháp Jacques Derrida gợi lại trong De la Grammatologie cách thức mà Jean Jacques Rousseau đã lập luận rằng văn tự là một nguyên nhân quan trọng của sự bất bình đẳng của con người. Đối với Rousseau, những người có hiểu biết về chữ viết có thể kiểm soát các luật thành văn và các giấy tờ chính thống và như thế, có thể kiểm soát số phận của người dân. Claud Lévi-Strauss cũng đã lập luận rằng « chức năng hàng đầu của truyền thông bằng văn viết là để tạo thuận lợi cho sự nô dịch hóa ».

Tôi cũng ý thức được như bất kể người chống tư bản chủ nghĩa nào về các hệ thống biểu thị, đặc biệt là các hệ thống của chủ nghĩa tư bản, đã được dùng thế nào để bóc lột và xâm chiếm, về việc chúng đã để số đông bị phó mặc cho một số ít ra sao. Tôi đã thảo luận ở đây về việc giấy tờ chính thống được sử dụng cho sự thống trị thẳng thừng ra sao. Và tuy thế, nghệ thuật và khoa học về biểu diễn vẫn là một trong những rường cột của xã hội hiện đại. Dẫu có nguyền rủa chống lại chữ viết, tiền điện tử, các ký hiệu máy tính và các giấy chứng nhận quyền sở hữu đến bao nhiêu, cũng chẳng làm cho các hệ thống biểu thị đơn giản hơn, minh bạch hơn và cố gắng chăm chỉ làm việc để giúp người dân hiểu chúng. Nếu không, thì chủ nghĩa phân biệt pháp lý sẽ còn dai dẳng, và các công cụ để tạo ra của cải vẫn sẽ nằm trong tay của những người sống bên trong lồng kính.

(còn tiếp) 

TH: T.Giang – SCDRC

Nguồn tham khảo: Hernando de Soto – Bí ẩn của vốn – NXB CTQG 2016.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s