Bồi dưỡng năng lực tư duy logic không phải là chuyện một sớm một chiều. Ở đây đòi hỏi phải có những tri thức liên quan, phải nắm được những quy tắc suy luận logic, đồng thời phải có năng lực trừu tượng hóa mạnh mẽ. Tư duy logic là một trong những nguồn sáng tạo. Hình học Cổ Hy Lạp bắt nguồn từ nhu  cầu đo đi đo lại nhiều lần những đám đất ở Cổ Ai Cập luôn luôn bị đất phù sa lắng đọng sau khi song Nile dâng nước san phẳng. Nhưng chỉ khi những tri thức về đo đạc ruộng đất ấy được truyền đến Hy Lạp mới phát triển mạnh và hình thành một bộ môn khoa học. Bí quyết thành công của người Hy Lạp là biết vận dụng khéo léo những suy luận logic. Họ đã nêu ra được những khái niệm “điểm”, “đường”, “mặt”, “góc”, “trừu tượng” và một loạt những công thức tính toán cụ thể, tạo nên môn hình học tương đối hoàn chỉnh và có hệ thống.

Rõ ràng, ở đây đã thể hiện sức sáng tạo mạnh mẽ của tư duy logic.

3/ Tưởng tượng

Nhà thiên văn nổi tiếng Ambarsumian nói: “Khác với con lợn suốt đời cúi xuống máng thức ăn ở dưới đất, con người có đôi lúc ngẩng mặt nhìn lên trời. Vì thế con người nghiên cứu các vì sao”.

Con người vốn  có hai đặc điểm quan trọng nhờ đó họ khám phá ra được thế giới. Trong đời sống hàng ngày họ là những con người thực tiễn, gắn liền với thế giới hiện thực xung quanh. Nhưng khi mơ ước họ lại vươn tới những cái xa xôi, bí ẩn, họ biết tưởng tượng.

Tưởng tượng là quá trình kết hợp những kinh nghiệm và những hình ảnh đã hình thành tạo nên một sản phẩm mới chưa từng có trong thực tiễn. Chẳng hạn, hình tượng con rồng của tổ tiên ta chính là một hình ảnh tưởng tượng, rút tỉa những chi tiết từ các loài chim, rắn, cá và cá sấu. Hình ảnh con Sphinx của người Ai Cập là sự kết hợp giữa đầu con người và mình sư tử…

Trí tưởng tượng là sức sáng tạo, là của cải của mỗi con người, là cái duy nhất bạn có thể khống chế tuyệt đối được trên thế giới này. Cũng giống như cây lúa trưởng thành từ hạt lúa, chú chim non trưởng thành dần dần từ quả trứng, những thành quả vật chất của chúng ta cũng trưởng thành từ những kế hoạch chúng ta phác họa ra ở trong đầu. Ở đây ý tưởng xuất hiện trước tiên, sau đó vạch kế hoạch thực hiện ý tưởng và cuối cùng biến kế hoạch ấy thành hiện thực. Bạn sẽ thấy, tất cả đều bắt đầu trí tưởng tượng của bạn.

Hết thảy mọi hoạt động sáng tạo đều không thể tách rời tưởng tượng. Khoa học, nghệ thuật, kinh doanh cần đến sáng tạo đều phải dựa vào tưởng tượng.

Tưởng tượng là một phẩm chất đặc biệt quý giá của con người. Nó đem lại kiến thức cho con người, làm cho thế giới tinh thần của chúng ta càng thêm phong phú. Tưởng tượng giúp con người “nhìn thấy” được những cái tưởng như không thể thấy, tiếp cận được với những cái tưởng như không thể tiếp cận được. Nó cung cấp cho con người những gì mà thực tại chưa kịp hoặc không thể đem lại cho con người.

Thế giới xung quanh ta vô cùng lớn lao và phức tạp. Con người ngày càng chiếm lĩnh được nhiều đỉnh cao của khoa học, nhưng có nhiều điều con người không thể trông thấy và trải qua được. Nhưng con người lại muốn biết, muốn nhìn thấy, muốn nghe thấy tất cả, muốn được trải qua tất cả. Trí tưởng tượng đã giúp con người làm được điều đó.

Trí tưởng tượng giúp con người sáng tạo những hình tượng và những quan niệm mới, chắp cánh cho con người vượt qua không gian, thời gian, xây dựng nên những hình ảnh về tương lai. Trí tưởng tượng là cha đẻ của những ước mơ vĩ đại, thổi những luồng gió đầy sức sống làm căng cánh buồm những con thuyền đưa loài người vượt qua đại dương bí ẩn. Nhờ trí tưởng tượng, con người có thể nhìn thấy sự phát triển của các quá trình và các hiện tượng khác nhau. Khoa học dự báo ra đời giúp ta nhìn thấy trước viễn cảnh phát triển xã hội, kinh tế và khoa học kỹ thuật.

Song, mặc dù vậy, trí tưởng tượng bao giờ cũng phải xuất phát từ những cái đã có trong hiện thực. Con người có thể suy nghĩ về những cái không thể thực hiện được trong thực tiễn, nhưng nguồn gốc của trí tưởng tượng cũng vẫn là hiện thực khách quan. Nhà khoa học khi đề ra những giả thuyết táo bạo nhất, cũng phải xuất phát từ những quy luật khách quan của hiện thực. Nhà văn, họa sỹ khi sáng tác cũng đều xuất phát từ cuộc sống thực tế muôn hình muôn vẻ. Vì vậy, khi kiểm tra những điều tưởng tượng, bao giờ chúng ta cũng phải dựa vào hiện thực khách quan.

3.1/ Tưởng tượng trong các hoạt động sáng tạo

Tưởng tượng vô cùng cần thiết cho mọi hoạt động sáng tạo của con người. Các nhà văn coi tưởng tượng là cái khuấy động ban đầu của nghệ thuật, là đất đai mang mùa màng đến cho thơ văn…

Từ dòng thác của những cảm xúc, những điều quan sát, những sự việc hiện thực, tưởng tượng vẽ lên những hoa văn có tính chất sáng tạo của hư cấu. Và dưới ngòi bút của người nghệ sỹ, hư cấu này trở nên đúng đắn và chân thực hơn cả sự thật đời sống. Nhiều nghệ sỹ đã thốt lên: “Nếu không có trí tưởng tượng thì không thể có nghệ thuật!” Chính nhờ có trí tưởng tượng điều kỳ lạ mà nhà viết truyện đồng thoại Andersen đã sáng tạo được những câu chuyện thần tiên tuyệt diệu.

Tuy nhiên, muốn cho trí tưởng tượng phát huy được sức mạnh thần kỳ của nó, muốn tưởng tượng sáng tạo chân chính không trở thành sự không tưởng viển vông, bao giờ ta cũng phải đặt tưởng tượng dưới sự kiểm soát không ngừng của trí tuệ. Nhà khoa học vĩ đại Lomonosov bao giờ cũng bắt tưởng tượng sáng tạo của mình phục tùng tay cương chặt chẽ của trí tuệ lạnh lung. Tưởng tượng càng được thấm nhuần logic bao nhiêu thì càng không có giới hạn bấy nhiêu. Tưởng tượng xa rời logic hiện thực dễ dàng trở thành không tưởng, viển vông.

Còn đối với những ai đi vào khoa học kỹ thuật, trí tưởng tượng cũng không kém phần quan trọng. V.I. Lenin đã có lần nói: “Thật là sai lầm khi nghĩ rằng tưởng tượng chỉ cần cho nhà thơ. Đấy là một định kiến ngu xuẩn! Ngay trong toán học cũng cần có tưởng tượng, không có nó thì không thể tìm ra phép tính vi phân và tích phân được. Tưởng tượng là một phẩm chất cực kỳ quý giá”.

Nhà toán học Hoàng Tụy nước ta viết: “Thời đại này tri thức lại là của báu, vậy tưởng chừng dân ta đã có ưu thế cơ bản để đi vào thế kỷ XXI. Thế nhưng vẫn chưa phải. Bởi lẽ cái động lực hàng đầu để thúc đẩy xã hội tri thức phát triển là đầu óc tưởng tượng sáng tạo, mà – tôi xin lỗi nếu phải nói ra một điều có thể xúc phạm tự ái dân tộc của nhiều người – chúng ta còn nghèo trí tưởng tượng. Einstein đã có một câu nói nổi tiếng: “Trí tưởng tượng còn quan trọng hơn tri thức”. Giờ đây tại nhiều trường Đại học phương Tây, câu nói ấy được coi như một khẩu hiệu, một phương châm đào tạo để bước vào thế kỷ mới, khi mà ai cũng biết và cũng tin rằng tri thức là yếu tố quyết định sự phồn vinh của các quốc gia. Thế nhưng, hơn bất cứ thời nào trong lịch sử, tri thức mà thiếu sức tưởng tượng dễ biến thành tri thức chết, tri thức vô dụng, không có tiềm năng phát triển. “Biết” và “hiểu” là rất cần để làm theo, đi theo, chứ hoàn toàn chưa đủ để sáng tạo, khám phá. Cho nên, thiếu sức tưởng tượng là một khiếm khuyết lớn mà tới đây ta phải cố gắng khắc phục bằng mọi cách, trước hết từ cơ chế quản lý xã hội và sự chấn hưng nền giáo dục từ nhiều năm chỉ thiên về nhồi nhét trí nhớ, bắt chước máy móc và kiềm chế cá tính”.

(còn tiếp)

TH: T.Giang – SCDRC

Nguồn tham khảo: Thế Trường – Hành trang thời đại kinh tế tri thức – NXB VHTT 2005.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s