c thể và thể chế trong dòng chảy cuộc đời

Nếu các nhóm quan trọng như vậy thì mức độ phân tích đầy đủ để nghiên cứu hành vi con người là gì? Đó là cấp độ nhóm hay cá thể? Nếu là cái thứ hai, thì ở cấp độ nhóm nào? Câu hỏi này giống như hỏi cái gì quan trọng hơn: biển, sông, hay suối – tất cả đều quan trọng, và chúng bổ trợ cho nhau. Hình 12.1 biểu diễn hai cấp độ cơ bản, cá thể và xã hội, cấp độ thứ hai là đơn vị mang giá trị văn hóa sâu sắc. Hình vẽ biểu thị cấp độ cá thể (trên) và cấp độ xã hội (dưới) bổ trợ cho nhau như thế nào, bởi vì chúng đều góp phần giúp chúng ta hiểu chuyện gì đang diễn ra trong vũ đài cuộc sống hằng ngày. Vai trò sẵn có lại gặp những cá nhân tự nguyện ở đó, và dòng chảy đời sống xã hội cứt iếp tục, qua lễ nghi này đến lễ nghi khác. Giả định có một bể đủ lớn có các cá thể trong đó để lựa chọn, sự khác biệt giữa các cá thể và khả năng thích nghi của chúng cho phép thực hiện mỗi vai trò sẵn có với những cá thể khác nhau qua thời gian. Tiến trình này đem lại tính liên tục bền vững cho đời sống xã hội của một xã hội. Các lễ nghi có xu hướng không đổi về bản chất ngay cả qua nhiều thế hệ chúng quá tải với những ý nghĩa biểu tượng mới, thay đổi tên, hay thực hiện với công nghệ mới.

Hình vẽ hướng sự chú ý tới sự việc các cá thể đến với các lễ nghi của đời sống xã hội với những tính cách độc đáo của mình, và thấy vai trò sẵn có với họ phụ thuộc vào bản chất của các thể chế tồn tại trong xã hội. Các cấp độ nhóm khác không được đề cập ở hình vẽ này; thực tế, cấp độ các xã hội tự bản thân đã phức tạp, mang đặc điểm của tất cả các phân nhóm. Ở các xã hội theo chủ nghĩa cá nhân, các cá thể đều hoạt động trong nhiều nhóm mất kết nối khác nhau; trong khi ở các xã hội theo chủ nghĩa tập thể, sự lựa chọn tự do ít hơn nhưng tính liên kết lại cao hơn. Trong dòng chảy thời gian, cả cá thể lẫn thể chế đều học, và chọn lọc diễn ra ở cả hai. Tuy nhiên, ở cả hai cấp độ, lực cân bằng nội tại diễn ra. Trong khi con người có thể học cách áp dụng những hành vi mới, tính cách vẫn bất biến trong suốt cuộc đời, trừ phi có tai nạn thảm họa hay bệnh tật xảy ra can thiệp vào. Xã hội cũng như vậy. Xã hội có thể học những kinh nghiệm mới nhưng rất khó có thể thay đổi những giá trị cơ bản của xã hội ấy.

Cuốn sách này nhảy từ cấp độ này sang cấp độ khác. Nó buộc phải như vậy, vì đời sống xã hội nảy sinh từ tương tác giữa các cá thể và thể chế.

Tiến hóa trong công việc ngày nay

Vậy điều tốt nào có thể làm được để coi các sự việc của con người diễn ra dưới khía cạnh tiến hóa, hỡi các chính trị gia, các nhà lãnh đạo, các nhà nghiên cứu và các công dân? Nhiều lắm Một hành trình chiết trung vắn tắt về các vấn đề đương đại sẽ xác nhận thêm điều này.

Kinh doanh

Các công ty là các bản mô phỏng, và các công ty tốt cũng thực hiện chức năng như các phạm vi đạo đức dù không nhất thiết ở cấp độ giá trị như đã nói ở đây. Chúng liên tục được tạo ra, mua và bán, và phá sản. Tính trên quy mô hàng năm, các lĩnh vực kinh doanh mới được tạo ra. Những thực thể này không cứ gì phải tốt hơn phiên bản cũ, nhưng chúng là những biến đổi có thể tốt hơn thích ứng với sức ép tiến hóa hiện tại. Cơ chế chọn lọc dựa vào nhiều yếu tố, bao gồm cả khả năng kết bạn ở những nơi cao, tồn tại trong vòng luật lệ, sử dụng công nghệ giao tiếp mới, tạo ra hình ảnh công chúng dễ chịu, cắt giảm chi phí, sản xuất chất lượng và đổi mới. Chu kỳ thời gian là hàng tháng hoặc hàng năm. Toàn bộ bối cảnh phát triển kinh doanh được điều khiển bởi các quốc gia và các tổ chức quốc tế – ít nhất những chủ thể này cố gắng quản lý sức ép chọn lọc có lợi, khuyến khích kinh nghiệm tốt và hạn chế những kinh nghiệm dường như bất lợi cho xã hội.

Sự mở mới hay đóng cửa bớt các chi nhánh là một chuyên ngành của sự phát triển tổ chức. Quá trình này là phương tiện gây đột biến hiệu quả. Một công ty mới, khởi đầu bằng những người lãnh đạo mới hoặc bằng những nhà lãnh đạo thử một công thức mới, có thể là khởi đầu của một loại hình công ty. Một công ty khởi đầu đa quốc gia khá giống nhóm 30 người bị mắc kẹt trên hòn đảo sa mạc. Công việc đầu tiên của họ là tạo những quy định làm việc mỗi ngày – một văn hóa tổ chức.

Thuyết tổ chức và kinh tế học kinh doanh nghiên cứu sự phát triển kinh doanh, dù chúng không thường xuyên gọi bằng cái tên đó. Hiểu gốc rễ cảu những đặc trưng xã hội và các đặc tính năng động của phát triển văn hóa sẽ giúp ta hiểu hơn về thành công và thất bại của các tổ chức. Quản trị, về bản chất, là giáo dục sức ép phát triển lên tổ chức, lên các cộng sự và nhân viên của nó. Mareting, theo hướng này, là nghiên cứu các nỗ lực thay đổi sức ép chọn lọc đặt trên vai bằng hành vi của khách hàng ủng hộ sản phẩm của công ty.

Chính phủ

Chính trị là bản mô phỏng ở cấp độ phạm vi đạo đức. Các chính trị gia liên tục đàm phán và thay đổi luật lệ của những phạm vi đạo đức rõ ràng nhất của chúng ta ngày nay: các bang. Nhiều hình thái cầm quyền cùng tồn tại, mang những yếu tố độc tài chuyên chế, hệ thống một đảng, chính trị thần quyền, chính phủ quân đội, dân chủ đa đảng, dân chủ dân túy… Chính phủ áp dụng những ý tưởng từ các chính phủ khác và cố gắng hợp tác. Xu hướng phổ biến trên thế giới là tìm nhiều nền tảng chung hơn, hiện nay thị trường và các dòng chảy thương mại cũng là vấn đề của nhiều chính quyền và rõ ràng là giải pháp của họ mang tính toàn cầu. Chu kỳ thời gian là hàng năm, hàng thập kỷ hoặc hàng thế kỷ. Kết cục thật khó đoán trước, bởi vì xu hướng chia tách/hợp nhất nhóm vốn đã mạnh hơn các quyết định có ý thức của chúng ta. Ở vài thời điểm mấu chốt, sự xuất hiện của một người hoặc một ý tưởng có thể thay đổi thế giới, nhưng hầu hết các thời điểm khác, chúng ta bị xuôi theo. Một khi làn sóng cảm giác tập thể của một dân tộc được giải phóng thì không có cách nào chống lại nó.

Công nghệ

Ảnh hưởng của nguy cơ phát triển cũng tương tự đối với công nghệ. Công nghệ là bản mô phỏng được phát minh và nâng cấp. Có sự linh hoạt đáng kể khi dấu vết phát triển mới manh nha hình thành, và mức độ ổn định sau đó. Hãy xem xét con đường vận chuyển. Người La Mã là dân tộc đầu tiên xây dựng mạng lưới đường đi ở khắp đế chế của họ. Họ lập tiêu chuẩn bằng việc sử dụng dây thừng bánh xe với thông thường hai ngựa song song chứ không phải ba. Dấu vết con đường qua châu Âu và chế độ của nó kế thừa khuôn mẫu từ loại xe hai ngựa của người La Mã. Đường sắt và lốp xe ô tô ứng dụng độ rộng này vì những lý do thực tế. Những chiếc xe hơi đầu tiên trông giống xe kéo ngựa, và hình dạng xe hơi dần dần phát triển từ đây. Hình dạng khí động lực dạng giọt ngày nay của những chiếc xe hơi là kết quả của sức ép chịu áp lực không khí thấp để tiết kiệm nhiên liệu ở tốc độ cao hơn.

Ngôn ngữ

Tiến hóa có thể đơn thuần về biểu tượng, như trường hợp của ngôn ngữ cũng vậy. Ngôn ngữ biểu tượng có lẽ đã phát triển dần qua bài hát và những phát âm đơn giản khoảng một triệu đến 40000 năm trước. Nó thúc đẩy những thay đổi ngoạn mục diễn ra, chính nó gần đây đã trở thành đối tượng của tiến hóa biểu tượng siêu nhanh. Kể chuyện là hoạt động trung tâm của văn hóa loài người, phát triển dựa trên ngôn ngữ, nó là một trong những sáng tạo chính ở quy trình tiến hóa của chúng ta. Bên cạnh việc sinh ra hình thức kể chuyện, thật kỳ lạ chúng ta rất giỏi trong việc sáng tạo ngôn ngữ mới. Khoảng 10000 năm trước Công nguyên, do sự tăng lên về quy mô và mạng lưới, tổng số nền chính trị và ngôn ngữ trên thế giới đã giảm đi nhanh chóng. Đồng thời, mặc dù vậy, từ mới cho những khám phá mới, các ngôn ngữ mật mã, ngôn ngữ máy tính, biệt ngữ trong nhóm và thơ ca đã được sáng tạo. Tuy có từ điển, song ngôn ngữ đang phát triển với chu kỳ hàng tháng đến hàng thập kỷ. Với tư cách là một hệ mô phỏng, ngôn ngữ rất phức tạp: từ, cụm từ, câu chuyện, thành ngữ – tất cả có thể được xem là đơn vị tiến hóa ngôn ngữ đầy ý nghĩa.

(còn tiếp)

TH: T.Giang – SCDRC

Nguồn tham khảo: Geert Hofstede, Gert Jan Hofstede & Micheal Minkov – Văn hóa và tổ chức, phần mềm tư duy – NXB ĐHQGHN 2013.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s