Tri thức luận về tính phức hợp – Phần IV


Tiếp theo, vẫn cần phát biểu rõ là nếu viết lịch sử khoa học, thì thời kỳ này có thể bị coi như thất bại, ấy thế mà lại rất phong phú, có thể đặt tên là khoa học “lãng mạn”. Tôi đã sao lãng những vấn đề rất bổ ích và đã phạm sai lầm đối với việc giản đơn hóa chứ không sai lầm đối với việc phức hợp hóa.

Còn về vấn đề quy giản, cuộc chơi thật ra tế nhị hơn rất nhiều so với hình dung bề ngoài. Mọi cuộc chinh phục của quy giản trên thực tế đã phải trả giá bằng một sự phức hợp hóa mới. Ta xem thử ví dụ khá gần đây ở môn sinh học phân tử. Về bề ngoài, môn học này reo vang chiến thắng của phái quy giản luận đối với phái sinh lực luận, bởi ì đã chứng tỏ được rằng hông có vật chất sống mà chỉ có các hệ thống sống. Thế nhưng, ông Popper đã chỉ ra cho ta rằng thuyết quy giản luận lý-hóa đã phải trả giá bằng cái giá là tái-du nhập toàn bộ lịch sử vũ trụ, tức là chí ít cũng là 15 tỷ năm với biết bao biến cố. Vì để có thể quy giản cái sinh học về cái hóa học phải làm lại tất cả lịch sử của vật chất sống, của cấu tạo hạt cơ bản, cấu tạo các thiên thể, các nguyên tử, nguyên tử carbon. Thế là sự quy giản đó đã trả bằng cái giá của sự phức hợp hóa lịch sử. Còn ông Atlan thì chỉ ra cho chúng ta biết rằng quy giản cái sinh học về cái lý-hóa bắt buộc phải phức tạp hóa cái lý-hóa. Tôi xin thêm rằng thuyết quy giản luận sinh học đã trả giá bằng việc đưa vào sử dụng những ý niệm chưa từng được dự kiến trong chương trình quy giản: đó là ý tưởng về cỗ máy, về thông tin, về chương trình.

Hóa ra, sự nghiệp phát triển khoa học phục tùng nguyên lý đáng ngạc nhiên sau đây: ta chẳng bao giờ thấy được cái ta đi tìm. Thậm chí lại thấy cái trái ngược với cái ta đi tìm. Ta tưởng thấy được chìa khóa, thấy cái yếu tố giản đơn, nhưng thật ra lại thấy cái gì đó cần phải thực hiện lại công việc, hay đảo ngược vấn đề. Cũng vẫn thuộc về ý tưởng quy giản đó, tôi xin nói thêm rằng đúng như các ngài phát biểu, quy dẫn hóa học về vật lý học vi mô không thể ngăn cấm hóa học vẫn tiếp tục tồn tại. Quả thật, có nhiều cấp độ, nhiều quy mô, hay nói đúng hơn không chỉ có quy mô, còn có những góc nhìn, những quan điểm của người quan sát, cũng có những cấp độ tổ chức nữa. Tại những cấp độ tổ chức khác nhau, trường hợp trội lên những chất lượng và đặc tính riêng của những cấp độ ấy. Vậy nên phải có những nhận định mới để can thiệp vào từng cấp độ. Lại ở đây nữa đều thấy những giới hạn đối với quy giản luận.

Tất cả những điều đó là để nói lên rằng trái tim của tính phức hợp chính là không thể và không nên đồng chất hóa và quy giản, đó chính là vấn đề cái đa bội trong cái đơn nhất (l’unitas multiplex).

Nhiễu và thông tin

Trong chương trình “phân đoạn” của tôi, có một cái gì đó mà dù sao tôi vẫn không thể cắt đoạn được. Đó là diễn ngôn của ông Manuel Araujo Jorge.

Tôi không muốn tâm sự tay đôi, cũng không muốn trao đổi riêng, nên đưa nội dung đó sắp xếp vào trong cuộc tranh luận phê phán này.

Trước tiên, một vài phát biểu của tôi có lẽ đã làm cho người ta hiểu rằng theo cách nhìn của tôi thì “tin nhiễu” là cội nguồn duy nhất của cái mới. Thật ra, ngay từ rất sớm tôi đã tỏ ra phản ứng trước các luận điểm “chính tắc” của môn sinh học phân tử, cũng như trước chủ trương dựa hẳn vào cái ngẫu nhiên để lý giải hết thảy mọi cái mới về tiến hóa. Tôi đã viết rằng cái ngẫu nhiên, dù bao giờ cũng là tối cần thiết, nhưng không bao giờ là độc nhất và không giải thích được tất cả. Cần phải có hiện tượng gặp gỡ giữa cái bất ngờ với cái tiềm năng tổ chức. Thế thì quả là tôi không quy dẫn cái mới vào cái “nhiễu”. Phải có một cái gì đó, một tiềm năng cải tổ trong sự tự-tổ chức để tiếp thu biến cố bất thường.

Thứ hai, các ngài có ý ám chỉ ý kiến phê phán của ông Atlan về tính “phức hợp cao” và tính “phức hợp thấp”. Tôi đã chú ý đến điều phê phán đó trong tập 2 bộ La méthode. Tôi đã sửa chữa. Tôi đã tự phê bình. Nếu các ngài đã tiến hành phép “tâm phân học” đối với tôi, mà nhất định các ngài sẽ làm việc đó rất xác đáng, thì có lẽ các ngài chưa phân tích thật thỏa đáng năng lực tự thân sửa chữa của tôi.

Tất nhiên, tôi vẫn tiếp tục nhận định rằng ý tưởng sau đây là rất phong phú: càng phức hợp hơn thì càng đa dạng hơn, càng nhiều tác động qua lại hơn, càng nhiều ngẫu nhiên hơn, tức là đến mức giới hạn thì độ phức hợp rất cao ắt dẫn tới tan rã. Tôi vẫn tiếp tục nghĩ rằng các hệ thống phức hợp cao đã trên xu hướng tự tan rã thì chỉ có thể đấu tranh chống tan rã bằng năng lực sáng tạo các giải pháp cho các vấn đề. Song, chắc chắn tôi đã đánh giá thấp tính tất yếu của những ràng buộc, tức là của trật tự áp đặt. Cần trình bày với các ngài cả điều này nữa, đó là trong cuộc đấu tranh của tôi chống lại thứ siêu hình học về trật tự đã thống trị hồi mấy năm đầu thập niên 1970 (bây giờ thì hoàn toàn không còn nữa), nỗi ám ảnh phải hạ bệ cái kỷ cương trật tự dương như dành ưu thế cho cái vô trật tự. Dù vậy, ngsay từ tập đầu của bộ La méthode, tôi đã tin rằng tôi phát biểu một điều hoàn toàn khác biệt với nguyên tắc trật tự xuất phát từ nhiễu của ông Atlan, tuy cũng vẫn xuất phát từ ý tưởng đó, mà chính bản thân ý tưởng đó cũng bắt nguồn từ ý tưởng của ông Von Foerster: “order from noise” [trật tự đi từ nhiễu].

Tôi không chỉ đã đưa vào ý tưởng về tổ chức vốn là vắng mặt trong cả hai quan niệm trên đây, mà tôi còn đề xuất “văn bản 4 vế”: trật tự/vô trật tự/tác động qua lại/tổ chức. Bộ tứ này không thể nén ép được. Người ta không thể lý giải một hiện tượng bằng cách quy giản về đơn thuần nguyên tắc trật tự, đơn thuần nguyên tắc vô trật tự, cũng như về nguyên tắc tổ chức tối hậu. Phải hòa trộn và kết hợp các nguyên tắc đó với nhau.

Trật tự, vô trật tự và tổ chức là phụ thuộc qua lại và không vế nào có vị thế ưu tiên. Nếu ai đó đã bảo vô trật tự là nguồn gốc, thì chính là Serres, chứ không phải tôi, không phải Atlan, không phải Prigogine. Ý tưởng của tôi về bộ tứ không chút gì tương tự như trường hợp ở núi Sinai đã ban các văn bản Giáo luật. Trái lại, chính bộ tự văn bản của tôi nói rằng: “đây là điều kiện và giới hạn của giải thích.

Tôi xin thêm rằng, trong quá trình phát triển của sinh quyển, không chỉ có khả năng hội nhập các vô trật tự và khoan nhượng chúng, mà có cả sự gia tăng trật tự. Trật tự sinh học là một trật tự mới, vì đó là trật tự của điều tiết, cân bằng nội môi, lập trình,… Bởi thế, bây giờ tôi nói tính phức hợp chính là sự tiến triển tương quan của trật tự, vô trật tự và tổ chức. Tôi cũng nói rằng tính phức hợp là sự thay đổi các chất lượng của trật tự và sự thay đổi các chất lượng của vô trật tự. Trong tính phức hợp rất cao, vô trật tự trở thành tự do và trật tự là mang tính điều tiết hơn rất nhiều so với tính ràng buộc. Như vậy, ngay ở điểm này tôi đã cải biến quan điểm của mình, và thêm lần nữa, tôi đã cải biến bằng cách phức hợp hóa.

Còn về lý thuyết thông tin, tôi cũng đã có tiến hóa. Tôi hơi tiếc một chút là đã đưa thông tin ngay vào tập 1 bộ La méthode.

Điều làm tôi kích động là chính khám phá xuất phát từ Brillouin mà thông tin có thể được định nghĩa bằng vật lý học. Trên thực tế, đó chỉ là một chân lý cục bộ mà thôi. Thông tin phải được định nghĩa theo hướng vật lý-sinh học-nhân học.

Đúng là thông tin có cái gì đó thuộc về vật lý học không thể nào chối cãi được, thế nhưng nó chỉ xuất hiện cùng với sinh vật. Chúng ta khám phá được điều này quá muộn màng trong thế kỷ XX. Tôi xin nói thêm rằng, với tôi, vai trò của các khái niệm thông tin cũng như entropi, “entropi âm” (néguentropie) đã giảm bớt rồi. Lý thuyết thông tin đối với tôi mỗi lúc mỗi thể hiện như một công cụ lý luận gợi mở chứ không còn như chiếc chìa khóa cơ bản để lĩnh hội về trí tuệ như trước nữa. Tôi không thể định vị bản thân trong nội bộ lý thuyết này. Tôi chỉ có thể sử dụng được nhiều điều mà lý thuyết này mang lại, hoặc nói đúng hơn là những thành tựu nối dài cảu công trình Brillouin hay Atlan. Còn chữ “entropi âm” thì rõ ràng là hầu như biến mất trong các trước tác sau này của tôi, vì tôi cho rằng nó không hữu ích như đã nhận định.

(còn tiếp) 

TH: T.Giang – SCDRC

Nguồn tham khảo: Edgar Morin – Nhập môn tư duy phức hợp – NXB TT 2009.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s