Trình chiếu – Phần II


Nhưng tất nhiên chúng ta vẫn không ngừng việc xem tivi. Và trong một thời gian, dường nhưc hẳng có ai viết, hoặc có thể viết và điểm đọc thì tụt giảm trong hàng thập kỷ. Nhưng ngạc nhiên thay, chính những màn hình siêu mỏng và kết nối Internet như màn hình máy tính, tivi và máy tính bảng vào đầu thế kỷ XXI đã phát động một trào lưu viết rộng lớn và vẫn đang tiếp tục phát triển. Thời lượng chúng ta dành ra để đọc gần gấp ba năm 1980. Đến năm 2015, hơn 60 nghìn tỷ trang web đã được đưa vào mạng lưới toàn cầu (World Wide Web) và con số đó đã tăng thêm 7 tỷ trang mỗi ngày. Mỗi trang đó lại được viết bởi người dùng. Và hiện nay các công dân viết 80 triệu bài đăng trên blog mỗi ngày. Thay vì dùng bút, những người dùng trẻ tuổi sử dụng ngón cái để viết 500 triệu quip (câu nói, lời cảm nghĩ) mỗi ngày trên điện thoại của họ. Tỷ lệ biết đọc – viết ở Mỹ không thay đổi trong 20 năm qua, nhưng những người có thể đọc thì đang ngày càng đọc và viết lách nhiều hơn. Nếu tính cả những tác phẩm ngôn từ trên tất cả các màn hình, thì bạn đang viết nhiều hơn ông bà mình mỗi tuần, bất kể bạn sống ở đâu.

Nhưng bất kể sự hồi sinh của những con chữ, Con người của sách vở vẫn có lý do để sợ rằng sách, và sau đó là việc đọc và viết cổ điển sẽ sớm mất đi vai trò tiêu chuẩn trong nền văn hóa. Nếu điều này xảy ra, ai sẽ tin vào tính hợp lý tuyến tính được phát triển nhờ việc đọc sách? Ai sẽ tuân theo những luật lệ nếu sự tôn trọng dành cho những quyển sách luật không còn và bị thay thế bởi những dòng code có thể kiểm soát hành vi của chúng ta? Ai sẽ trả tiền cho các tác giả để viết về những thứ luôn miễn phí trên các màn hình sáng nhấp nháy? Những con người của sách vở sợ rằng có lẽ chỉ còn lại những người giàu mới đọc sách giấy. Sẽ có rất ít người bỏ tiền ra để mua sách giấy. Điều gì có thể thay thế sự cố định của một cuốn sách trong nền văn hóa của chúng ta? Cách đọc cũ trước đây (không phải cách đọc mới với màn hình) đã đóng một vai trò quan trọng trong việc tạo ra đa số những gì chúng ta quý trọng trong xã hội hiện đại như văn học, các suy nghĩ lý tính, khoa học, sự công bằng, pháp luật. Những thứ này sẽ như thế nào trong thời đại của những màn hình? Và điều gì sẽ xảy ra với những cuốn sách?

Con người của sách vở cho rằng họ biết một cuốn sách là gì: đó là một tập giấy được đóng vào gáy để bạn có thể cầm và đọc. Trong quá khứ, hầu như thứ gì được in và đặt giữa hai trang bìa sẽ được tính là một cuốn sách. Một danh sách số điện thoại cũng được coi là một quyển sách, dù nó không hề có phần mở đầu, nội dung và phần kết thúc logic. Một xấp các trang giấy trắng đóng vào nhau được gọi là cuốn phác thảo (sketch book). Nhưng nó hoàn toàn không có nội dung gì mà chỉ có hai trang bìa, và do đó được gọi là sách. Một bộ sưu tập ảnh được xếp vào các trang giấy cũng là một cuốn sách để bàn, dù bên trong đó chẳng có câu chữ gì.

Một số học giả văn học cho rằng sách là một nơi mang tính giả tưởng mà tâm trí bạn sẽ tìm đến khi đang đọc sách. Nó là một trạng thái mang tính khái niệm của sự tưởng tượng được gọi là “không gian văn học”. Theo các học giả này, khi bạn bước vào không gian văn học, não bộ của bạn hoạt động theo một cách khác với não bộ lúc bạn đang đọc trên màn hình. Các nghiên cứu về thần kinh chỉ ra rằng học đọc làm thay đổi các mạch não. Thay vì đọc các con chữ (được xây dựng từ các bit trên màn hình) rời rạc và gây mất tập trung, đọc sách giấy khiến bạn thực sự bị lôi cuốn, tập trung và đắm chìm vào các dòng chữ.

Một người có thể dành hàng giờ đọc trên mạng mà vẫn không vào đến không gian văn học. Họ chỉ có thể nắm bắt được một bộ phận, chủ đề hoặc vài nội dung lướt qua. Đó cũng chính là sức hút lớn nhất của web:: những mẩu thông tin đa dạng được liên kết lỏng lẻo. Nhưng nếu không có sự kiểm soát, những phần thông tin này sẽ dễ dàng tách rời, làm người đọc không còn tập trung vào nội dung và chủ đề chính.

Một thiết bị đọc riêng biệt có thể hữu dụng. Hiện nay chúng ta đã có các máy tính bảng, Kindle và di động. Di động là thiết bị đáng ngạc nhiên nhất. Các nhà bình luận từ lâu đã cho rằng sẽ chẳng ai muốn đọc sách trên một màn hình chỉ bé có vài inch, nhưng họ đã nhầm. Nhầm to! Tôi và rất nhiều người khác đã vui vẻ đọc sách theo cách này. Trên thực tế, chúng ta vẫn chưa biết một màn hình để đọc còn có thể nhỏ đến mức nào. Có một loại thử nghiệm của việc đọc, gọi là “trình chiếu thị giác nhanh”, tức là sử dụng một màn hình chỉ rộng bằng đúng một từ, bé bằng một cái tem. Trong trường hợp này, bạn không cần đảo mắt mà là các chữ cái sẽ dịch chuyển để mắt tự đọc. Một màn hình như thế này có thể mang đi bất cứ đâu, cũng có nghĩa là bạn có thể đọc ở mọi nơi.

Tính đến nay, hơn 36 triệu Kindle và các thiết bị đọc điện tử đã được bán ra. Ebook là một thiết bị hình chữ nhật (như một tấm ván nhỏ) với màn hình vừa vặn một trang giấy, sau mỗi lần click, màn hình sẽ chuyển sang trang giấy mới, hay nói cách khác, một trang sẽ “hòa tan” vào một trang khác. Các dòng chữ được “in” bằng mực điện tử (e-ink) trong Kindle thế hệ sau rõ rệt, sắc nét và dễ đọc như mực in truyền thống trên giấy. Hơn nữa, không giống như giấy in, với ebook, bạn có thể cắt và dán các từ từ một trang giấy ảo, truy cập vào các đường link hoặc tương tác với các hình minh họa.

Nhưng một ebook không nhất thiết phải mang hình dáng cố định. Nó có thể là các tờ giấy mỏng, có thể bẻ cong và rẻ như giấy thật. Một trăm tờ giấy này có thể được gắn thành một tập vào gáy sách và được bọc bởi hai tờ bìa như sách thật. Ebook sẽ trông giống với sách giấy nhưng nội dung của nó không cố định mà có thể thay đổi. Một phút trước trên các trang giấy đang là thơ, thì một phút sau nó đã trở thành công thức nấu ăn. Bạn vẫn có thể lật giở các trang sách như sách thật để tiếp tục đọc. Khi đọc sách xong, bạn vỗ vào gáy sách và những trang giấy điện tử sẽ hiển thị những nội dung mới. Nó sẽ không còn là một tiểu thuyết kỳ bí bán chạy mà trở thành một cuốn sách dạy nuôi sứa. Một sản phẩm như thế này được chế tạo một cách tuyệt vời và bạn sẽ hoàn toàn thỏa mãn khi sử dụng. Hơn nữa, bìa của ebook còn rất thu hút và đáng để mua. Nó có thể làm bằng da Marocco mềm mại, vừa vặn với cuốn sách, cũng vừa với tay bạn khi mang, cầm và tô điểm cho những trang giấy mỏng và mượt mà nhất. Bạn có thể sở hữu vài thiết bị ebook với nhiều kích thước và hình dạng để phù hợp với nội dung.

Cá nhân tôi thích các trang sách khổ lớn. Tôi muốn một ebook lớn như một tờ báo và có thể có nhiều trang. Tôi không ngại tốn vài phút để gập nó lại cho đến khi nhét vừa túi khi đọc xong. Tôi rất thích đọc lướt nhanh qua các cột văn bản (được trình bày thành các cột như trong báo) và đọc các tiêu đề trên một trang giấy. Đã có một số thí nghiệm với loại sách điện tử có thể chiếu lên một mặt phẳng lớn bằng các tia laze từ các thiết bị bỏ túi. Một mặt bàn hoặc bức tường cũng có thể trở thành các trang sách và các trang được lật mở bằng các thao tác của tay. Một trang giấy điện tử cỡ lớn mang đến cho bạn cảm giác xưa cũ khi mắt bạn dịch chuyển giữa nhiều cột và các phần văn bản gần nhau.

Tác dụng tức thì của sách điện tử là nó có thể chảy vào mọi loại màn hình bất cứ lúc nào. Một cuốn sách sẽ xuất hiện khi bạn cầm mà không phải mua hoặc tích trữ từ trước. Sách điện tử ít giống như một tạo vật mà trở thành các dòng chảy xuất hiện trong tầm mắt của bạn.

Dòng chảy này hoàn toàn thích hợp để tạo ra sách như một sản phẩm tiêu dùng. Hãy nghĩ về một quyển sách ở mọi giai đoạn sản xuất hơn là một tạo vật đã hoàn thiện. Nó là một động từ, chứ không phải danh từ. Sách cũng đang trong quá trình “trở thành”. Nó là một dòng chảy không ngừng của suy nghĩ, viết lách, nghiên cứu, chỉnh sửa, viết lại, chia sẻ, xã hội hóa, cải tiến, bán theo từng phần (chứ không phải cả quyển hoàn chỉnh), quảng bá, tiếp tục chia sẻ, rồi trình chiếu. Đây là một dòng chảy mà trong đó, sách được tạo ra trong cả quá trình. Tuy nhiên, những căng thẳng giữa sách giấy và sách điện tử vẫn tiếp tục. Những nhà sản xuất ebook như Amazon và Google, theo yêu cầu của cá nhà xuất bản sách giấy ở New York và của một vài tác giả tên tuổi, đã phải thu hẹp lại sự tự do trong dòng chảy của ebook bằng cách ngăn cản người đọc cắt và dán dễ dàng nội dung trong sách. Bởi vậy, ebook ngày nay không có được sự pha trộn của các văn bản ban đầu trong quá trình trình chiếu như Wikipedia với các đường link dẫn đến các văn bản khác và người dùng có thể chỉnh sửa nội dung. Nhưng trong tương lai, các câu chữ và nội dung của ebook sẽ được tự do, và bản chất thực sự này của sách sẽ trở nên phổ biến. Chúng ta sẽ hiểu rằng minh không muốn in những loại sách như danh bạ điện thoại, danh mục phần cứng và các sách hướng dẫn bìa mềm. Đó là những công việc mà màn hình và các bit làm tốt hơn một cuốn sách giấy khi nó có thể cập nhật và tìm kiếm liên tục. Những cuốn sách như thế này luôn cần chú thích, đánh dấu, tóm tắt, cũng như cần được dẫn đến các tài liệu tham khảo liên quan, chia sẻ và bàn luận giữa những người đọc. Khi những cuốn sách này được số hóa, những việc kể trên và nhiều tính năng khác đều khả thi.

(còn tiếp)

TH: T.Giang – SCDRC

Nguồn tham khảo: Kevin Kelly – 12 xu hướng làm thay đổi thế giới công nghệ – NXB ĐHKTQD 2018.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s