Giá trị bản thân – Phần V


Tại Hội thảo do Trung ương Đoàn, Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam và báo Thanh niên tổ chức ngày 11/6/2013, đã có nhiều ý kiến phong phú, có ý kiến tập trung vào ba giá trị: hiểu biết, thái độ, kỹ năng. Có ý kiến nhấn mạnh giá trị “lý tưởng” hay giá trị “đạo đức” nói chung, hoặc khái quát hơn, nêu hai giá trị: vừa hồng vừa chuyên; hay năm giá trị là mẫu số chung: yêu nước, học tập, rèn luyện, xung kích, tình nguyện. Có ý kiến cho rằng, bất cứ hình mẫu như thế nào thì mỗi thanh niên đều phải tự mình tạo nên. Các cái “tự” đó là: tự giác, tự học, tự lập, tự thân vận động, tự khẳng định…, tức là mỗi người, nhất là ở tuổi thanh niên, phải tự mình tạo lập nên “giá trị bản thân”; nhà trường, gia đình, xã hội, đoàn thể… chỉ giúp hoàn thiện mình hơn mà thôi.

Loài người trong lịch sử tiến hóa đã tạo nên những giá trị đặc thù, thông qua thế hệ trước để lại cho mỗi cá thể người trong các trường hợp bình thường tiềm năng quý giá, mỗi một người trong chúng ta với sự giúp đỡ của thế hệ trước, qua giáo dục và tự giáo dục đã biến các năng lực tiềm ẩn (tiềm năng) trong sinh thể thành những năng lực sống ở mỗi người – nền tảng ban đầu của “giá trị bản thân”. Chẳng hạn như “tính người, tình người”, quan hệ người – người, trong hệ giá trị quốc gia, dân tộc đúc kết thành giá trị “nhân nghĩa”, giá trị tình nghĩa đồng bào, tình quê hương, tinh thần trách nhiệm với cộng đồng. Như vậy, hệ giá trị bản thân có các giá trị của cá thể và các giá trị cá nhân, có sự tiếp thu “giá trị loài” và “giá trị dân tộc” hay “giá trị quốc gia, dân tộc” thành “tâm lực, trí lực, thế lực” của mỗi người, có tác dụng đích thực bảo đảm cuộc sống của mỗi người và đóng góp cho gia đình, xã hội, đất nước, tạo nên sức mạnh và vị thế nói chung, tạo nên “sức mạnh mềm” nói riêng của quốc gia, dân tộc.

Nói tóm lại, mỗi người phải hình thành cho được “giá trị bản thân”, bao gồm “tâm lực, trí lực, thế lực” – được gọi là “giá trị nhân cách”. Giá trị bản thân là hệ giá trị của mỗi người do chính người đó hình thành, với sự trợ giúp của giáo dục. Con người có “chí”, có “tri” và sức khỏe để hình thành “giá trị sống” – “giá trị cốt lõi” – “giá trị gốc”, gộp chung lại thành giá trị tổng lực, và phải đem các giá trị đó vào giải quyết các vấn đề của cuộc sống, đem lại lợi ích cho chính mình, gia đình và xã hội. Lý tưởng, mục đích là động lực chung của “giá trị bản thân” với các giá trị cơ bản cũng như các giá trị khác, tùy theo từng người, từng hoàn cảnh, từng lứa tuổi, nhắm tới các mục tiêu cụ thể hóa mục đích trong các hành động, hành vi, hoạt động. Dựa trên các điều tra giá trị đã tiến hành, có thể đưa ra các giá trị cơ bản sau đây để các bạn tham khảo khi hình thành giá trị bản thân, như là tham gia gốp vào định hướng giá trị:

Định hướng giá trị với thanh niên ngày nay

+ Kiên trì biến tiềm năng thành năng lực (kế thừa giá trị loài).

+ Nêu cao tinh thần dân tộc, tinh thần yêu nước: độc lập, chủ quyền và hội nhập.

+ Chăm học, chăm làm, nhẫn nại, vượt khó, vươn lên.

+ Tăng cường học vấn (trong đó có cả ngoại ngữ, tin học): tri thức, kỹ năng.

+ Nâng cao tay nghề va đạo đức nghề nghiệp.

+ Nâng cao tác phong công nghiệp, kỷ luật lao động, thích nghi và sáng tạo: hành nghề thành thạo, giỏi, hiệu quả cao.

+ Nâng cao văn hóa ứng xử, quan hệ với mọi người tốt đẹp: lương thiên, trung thực.

+ Có tinh thần trách nhiệm với gia đình, cộng đồng, xã hội.

Theo định hướng giá trị như vậy, tùy lứa tuổi, tùy khả năng điều kiện, và quan trọng hơn cả là tùy mục tiêu của từng thời điểm hay mục đích của từng thời kỳ đến lý tưởng của đời người… mà xác định hệ giá trị, thang giá trị, thước đo giá trị của mình. Đó là đòi hỏi của xã hội với nền kinh tế thị trường, đáp ứng quy luật giá trị, quy luật lợi ích, quy luật cạnh tranh.

3/ Phát huy giá trị bản thân

Phát huy “giá trị bản thân” tức là đem những giá trị mình hình thành được vào cuộc sống, bằng các công việc cụ thể, lao động nghề nghiệp, vốn liếng kinh nghiệm – trải nghiệm của chính mình để trước hết là bảo đảm sự tồn tại của chính mình rồi tự rút kinh nghiệm và đi đến tự lập… Tùy thuộc vào từng lứa tuổi, khả năng thích nghi và sáng tạo, gái trị bản thân có thể thể hiện rất sớm. Đồng thời, tính tự lập của mỗi người luôn theo sát năng lực thích nghi và tiềm năng sáng tạo. Theo tâm lý học trước thế kỷ XX, các phẩm chất “tự” hay thuộc phạm vi “tự ý thức” nằm trong phạm trù ý thức. Từ năm 1900, tâm lý học mới phát hiện ra vô thức, cơ chế “tự lập” mới mở rộng, không phải chỉ trong vùng ý thức và tự ý thức, từ đó, mới hiểu quá trình “tự lập” – tự phát huy tác dụng “giá trị bản thân” diễn ra rất sớm. Từ đó quan niệm về giáo dục và tự giáo dục đã đặt dấu nhấn cho sự phát triển tự nhiên của con người, bắt đầu từ triết lý giáo dục nhân văn. Chủ tịch Hồ Chí Minh trong “Thư gửi các em học sinh” (tháng 9/1945) cũng chỉ ra: nền giáo dục của nước Việt Nam độc lập phải làm sao phát triển được các năng lực sẵn có của các em. Trào lưu giáo dục nhân văn cùng với trào lưu giáo dục kỹ thuật tổng hợp (giáo dục công nghệ), giáo dục hành dụng đều nhằm mục tiêu thông qua các phương tiện giáo dục để đưa được các giá trị của loài người, của thế giới, của dân tộc đến với người học, để các em phát huy những giá trị ở chính các em. Đó chính là quá trình lảm người bằng cuộc sống thực của chính mình. Ở đây cần nói thêm một ý rất quan trọng rằng: cuộc sống của con người không thể bỏ qua các quan hệ xã hội – quan hệ chính trị, quan hệ kinh tế, quan hệ luật pháp, quan hệ cộng đồng, quan hệ người – người… K. Marx trong Luận cương về Feuerbach đã đi đến kết luận: “Trong hoạt động thực tiễn, bản chất con người là tổng hòa các quan hệ xã hội”, thực chất nhấn mạnh tính xã hội ở con người. Vấn đề là trong quá trình giáo dục và tự giáo dục, qua quá trình sống, từng người tự làm cho các quan hệ xã hội thấm đượm vào các năng lực của mình, phần nào biểu hiện ở năng lực hoạt động nói chung, cụ thể là năng lực học hỏi, năng lực lao động, năng lực giao tiếp, năng lực làm việc nhóm, năng lực xã hội, năng lực quản lý (hay quản trị)…., vào chính cuộc sống của mình, thành giá trị bản thân theo chuẩn mực của cộng đồng, xã hội. Đó chính là hướng tích cực (giảm và triệt tiêu dần tiêu cực, tránh các “phản giá trị”), phát huy “giá trị bản thân” tiếp thu từ xã hội rồi đem lại cho xã hội. Nói cách khác, mỗi người sống bằng các giá trị do mình tạo lập nên, phát triển chúng và phát huy tác dụng của các giá trị ấy trong một môi trường xã hội nhất định từ giá trị sống còn, đến giá trị hoạt động, rồi giá trị chia sẻ, giá trị cống hiến. Nhưng dù trong bất kỳ hoàn cảnh nào thì chỉ có sống bằng các giá trị bản thân thì con người mới sống thật, sống với chính mình được.

Sống bằng giá trị bản thân là sống thanh thản. Sống thật là cách thể hiện bản thân chính đáng, là tự mình quyết định sinh mệnh, “số phận” mình. Đó là hành trình vươn tới các giá trị phổ quát chân, thiện, mỹ, là hướng theo lẽ phải, hướng thiện, chăm chút vẻ đẹp cơ thể và tâm hồn, vẻ đẹp thiên nhiên, vẻ đẹp xã hội…Khi sống thật với mình và với người khác, ta mới có thể tiệm cận với phạm trù lương tâm, một phạm trù rất phức tạp, có thể coi là đỉnh điểm đạo đức trong tâm thức, trong ý thức và tự ý thức, có khi cảm nhận đạt được một cách tự nhiên, có khi có sự soi rọi rất tập trung của ý thức và tự ý thức hướng thiện, từ giá trị bản thân, trong đó lấy tính người, tình người, các giá trị dân tộc, làm thước đó và định hướng suy nghĩ, tình cảm và hành động. Cuộc sống của cá thể người từ lúc mới sinh ra bắt đầu từ giá trị bản năng. Nếu đặt “lương tâm” và “bản năng” vào “quả cầu” – “giá trị bản thân”, thì phạm trù lương tâm đứng ở đỉnh cao và phạm trù bản năng ở dưới đáy (xem hình 6). Nếu sống trái với lương tâm thì tự mình sẽ thấy xấu hổ. Xấu hổ là một trạng thái tâm lý chỉ con người mới có và khá phức tạp, cơ chế nảy sinh và diễn biến rất rắc rối, có thể có nhiều cấp độ biểu hiện, vừa là biểu hiện đặc thù của tự ý thức soi rọi, vừa từ ngoại cảnh, vừa từ sâu thẳm của tâm hồn.(còn tiếp) 

TH: T.Giang – SCDRC

Nguồn tham khảo: Phạm Minh Hạc – Tìm hiểu các giá trị dân tộc Việt Nam với tâm lý học và giáo dục học – NXB CTQG 2015.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s