FDI Trung Quốc tại Việt Nam: Xu hướng, hiện trạng và thách thức – Phần II


Các doanh nghiệp nước ngoài cũng giúp thúc đẩy xuất khẩu của Việt Nam. Hiện tại, các doanh nghiệp nước ngoài chiếm 70% tổng giá trị xuất khẩu của Việt Nam. Đồng thời, các doanh nghiệp này cũng tạo ra sức ép tích cực buộc các cơ quan, bộ ngành khác nhau thuộc Chính phủ Việt Nam phải cải thiện môi trường pháp lý và hành chính để trở nên thân thiện hơn với doanh nghiệp và phù hợp với các thông lệ quốc tế.

Hơn nữa, với một thị trường tiềm năng hơn 100 triệu người có nhu cầu tiêu dùng cao, thương mại điện tử ở Việt Nam là ngành thu hút nhiều FDI. Trong những năm 2016 – 2018, 2 trang thương mại điện tử phát triển nhất ở Việt Nam, Lazada và Tiki, đều nhận được các khoản đầu tư lớn từ các doanh nghiệp Trung Quốc. Năm 2016 và 2017, Tập đoàn Alibaba của Trung Quốc đã đầu tư 2 tỷ USD vào Lazada. Đầu năm 2018, Tập đoàn Alibaba nói rằng họ sẽ tăng gấp đôi vốn đầu tư vào Lazada để tài trợ cho việc mở rộng khu vực của họ ở Đông Nam Á. Tháng 1/2018, tập đoàn thương mại điện tử lớn thứ 2 ở Trung Quốc, JD.com, đã xác nhận khoản đầu tư 44 triệu USD vào trang bán lẻ trên mạng của Việt Nam là Tiki.vn để cạnh tranh với Lazada. Những hoạt động đầu tư này phần nào được thúc đẩy nhờ triển vọng thu hút dân số đang tăng trưởng và tương đối trả của Việt Nam và tiềm năng hầu như vẫn như chưa được khai thác để phát triển hoạt động bán lẻ trên mạng.

Các doanh nghiệp Trung Quốc đã và đang lựa chọn Việt Nam là điểm đến đầu tư của họ như một phần trong chiến lược dài hạn của Chính phủ Trung Quốc là theo đuổi sự hội nhập kinh tế với thế giới và các nước láng giềng. Trên thực tế, trong nhiều năm qua, Trung Quốc đã tích cực theo đuổi mục tiêu hội nhập kinh tế quốc tế, nhất là sau khi nước này gia nhập Tổ chức thương mại thế giới (WTO) năm 2001. Cho đến nay, Chính phủ Trung Quốc đã ký hơn 100 thỏa thuận thương mại và đầu tư song phương hoặc đa phương với các nước khác. Trong những năm đầu, những thỏa thuận như vậy đã tạo cơ sở để Trung Quốc thu hút FDI. Giờ đây, những thỏa thuận này mở đường cho Trung Quốc đầu tư ra nước ngoài nhằm tìm kiếm các nguồn tăng trưởng mới.

Về mặt này, Việt Nam là một điểm đến khả thi đối với các doanh nghiệp Trung Quốc nhờ những lợi thế vốn có dưới đây. Thứ nhất, Trung Quốc hiện là một trong 10 nhà đầu tư lớn nhất thế giới. Thứ hai, trong những năm gần đây, năng suất và năng lực của các doanh nghiệp Trung Quốc đã tăng lên đáng kể. Thứ ba, các doanh nghiệp Trung Quốc mạo hiểm đầu tư ra nước ngoài để đạt được mục tiêu mở rộng thị trường bên ngoài, thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa và khai thác các nguồn lực bên ngoài. Hơn nữa, việc tăng trưởng trong nước giảm tốc đang thúc đẩy ngành công nghiệp chế tạo của Trung Quốc tìm kiếm cơ hội ở nước ngoài.

Các dự án đầu tư của các doanh nghiệp Trung Quốc tại Việt Nam cũng phù hợp với Sáng kiến “Vành đai và Con đường” (BRI) đầy tham vọng của Trung Quốc. Trong số các dự án nằm khuôn khổ BRI ở Việt Nam có cả dự án xây dựng tuyến đường cao tốc kết nối cac tỉnh phía Nam Trung Quốc với Hà Nội và các cảng phía Bắc Việt Nam và dự án nâng cấp hoặc xây dựng các cảng mới trong khu vực này.

Các tác động của FDI Trung Quốc

Tác động tích cực

FDI đã góp phần đáng kể vào việc tạo công ăn việc làm, tái cơ cấu lao động và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Số liệu của Bộ Kế hoạch và đầu tư Việt Nam cho thấy số lượng việc làm trực tiếp trong lĩnh vực đầu tư nước ngoài đã tăng từ 330.000 năm 1995 lên 3,6 triệu năm 2017, đồng thời cũng tạo việc làm gián tiếp cho khoảng 5 – 6 triệu lao động. Mặc dù không có số liệu chi tiết về số lượng việc làm do đầu tư của Trung Quốc tạo ra, nhưng vai trò to lớn của FDI Trung Quốc cho thấy nó đã làm tăng đáng kể cơ hội việc làm.

Hơn nữa, việc Trung Quốc ngày càng đóng vai trò là nguồn FDI then chốt vào Việt Nam đặc biệt giúp Việt Nam nâng cấp và công nghiệp hóa nền kinh tế của mình. Đặc biệt trong giai đoạn hậu khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, Việt Nam rất cần vốn để khôi phục sau cuộc khủng hoảng và theo đuổi mục tiêu phát triển bền vững. Trong dài hạn mặc dù vốn trong nước đóng vai trò quyết định, nhưng vốn nước ngoài (bao gồm vốn hỗ trợ phát triển chính thức – ODA, vốn FDI và vốn đầu tư gián tiếp) vẫn là một nguồn rất quan trọng đối với công cuộc công nghiệp hóa và hiện đại hóa của Việt Nam. Hơn nữa, khi các doanh nghiệp Trung Quốc đầu tư vào Việt Nam, vốn nước ngoài cũng sẽ đóng vai trò là chất xúc tác trong việc thu hút đầu tư từ các nước khác vào Việt Nam.

Trong những năm gần đây, đầu tư của Trung Quốc vào Việt Nam đã chuyển từ ngành công nghiệp nhẹ và hàng tiêu dùng sang xây dựng và chế tạo. Ngoài các thành phố và địa phương then chốt được đề cập ở trên, FDI Trung Quốc cũng nhắm mục tiêu vào một số tỉnh biên giới Việt Nam thường bị các nhà đầu tư nước ngoài bỏ qua do cơ sở hạ tầng nghèo nàn và trình độ phát triển kinh tế còn thấp. Những tỉnh này bao gồm Lào Cai (27 dự án), Lạng Sơn (20 dự án), Cao Bằng (7 dự án) và Lai Châu (2 dự án). Dòng vốn chảy vào những khu vực này đã giúp đẩy nhanh tốc độ đô thị hóa và hiện đại hóa vùng sâu vùng xa, thu hẹp khoảng cách giữa các tỉnh kém phát triển ở phía Bắc và các khu vực khác của Việt Nam.

Bản chất định hướng xuất khẩu của FDI Trung Quốc vào Việt Nam cũng thúc đẩy ngành xuất khẩu của Việt Nam bằng việc cung cấp một lộ trình thuận tiện để các sản phẩm Made in Vietnam đến được các thị trường nước ngoài. Nhìn chung, hàng hóa Việt Nam chưa được biết đến nhiều ở châu Á và trên thế giới, trong khi đó doanh nghiệp Việt Nam lại thiếu sức cạnh tranh so với các đối tác nước ngoài có uy tín hơn ở những nước có nền tảng kinh tế vững chắc. Vì vậy, đầu tư của Trung Quốc vào khu vực xuất khẩu của  Việt Nam giúp tạo điều kiện thuận lợi để hàng hóa Việt Nam đến được các thị trường khác nhau, trong đó có Trung Quốc và các nước châu Á khác. Điều này cũng mở đường cho các doanh nghiệp trong nước tiếp cận các thị trường quốc tế. Đồng thời, các hoạt động xuất khẩu của khu vực FDI cũng giúp thúc đẩy sự tăng trưởng của các khu vực khác có liên quan ở Việt Nam như khách sạn, du lịch, trao đổi ngoại tệ và tư vấn.

Tác động tiêu cực

Một trở ngại lớn đối với Việt Nam là xuất khẩu phụ thuộc rất nhiều vào các doanh nghiệp nước ngoài (hơn 70%), khiến Việt Nam phải chịu những rủi ro không cần thiết. Nhìn chung, khi sản xuất phụ thuộc vào các dây chuyền cung ứng xuyên quốc gia, các doanh nghiệp nước ngoài ở Việt Nam thường can dự sâu vào cả hai tiến trình xuất – nhập khẩu, khiến nền kinh tế Việt Nam dễ bị tổn thương trước tình hình kinh tế toàn cầu. Bộ trưởng Công thương Việt Nam Trần Tuấn Anh nói: “Sự phụ thuộc quá mức này là một điểm bất lợi và thiếu bền vững đối với lĩnh vực xuất khẩu của nước ta, vì sản xuất, xuất khẩu của doanh nghiệp FDI phụ thuộc rất nhiều vào chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu, nên khá nhạy cảm với các biến động thương mại trên thị trường thế giới”.

Một trở ngại khác liên quan đến loại hình và chất lượng ngành công nghiệp và công nghệ được đưa vào Việt Nam. Dòng FDI Trung Quốc thường chảy vào các doanh nghiệp như dệt, giày dép, sợi, năng lượng, nhiệt năng và khai thác mỏ, vốn là các ngành công nghiệp có khả năng gây ô nhiễm. Vụ ô nhiễm nghiêm trọng liên quan đến Công ty TNHH gang thép Hưng Nghiệp Formosa Hà Tĩnh đã làm dấy lên những quan ngại về hậu quả của các dự án FDI Trung Quốc đối với môi trường. Hơn nữa, nhiều dự án FDI Trung Quốc hoặc có hàm lượng công nghệ thấp hoặc sử dụng công nghệ đã lỗi thời. Vì vậy, Việt Nam có nguy cơ trở thành “bãi rác công nghệ” của Trung Quốc do bất cẩn trong việc lựa chọn các dự án FDI Trung Quốc. Ngoài ra, trong một số trường hợp, máy móc và thiết bị được các công ty Trung Quốc mang sang Việt Nam là các loại mà Việt Nam có thể sản xuất được ở trong nước. Việc nhập khẩu hàng loạt hàng tiêu dùng giá rẻ từ Trung Quốc cũng khiến một số ngành công nghiệp trong nước của Việt Nam khó tồn tại.

(còn tiếp) 

Nguồn: Viện nghiên cứu Đông Nam Á (Sing) – 24/04/2019

TLTKĐB – 07/05/2019

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s