Tuyên bố của Tổng thống Mỹ về Jerusalem: Động cơ, ý nghĩa và triển vọng


Sau 7 thập kỷ gián đoạn trong chính sách của Mỹ về Jerusalem, ngày 6/12 vừa qua, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã tuyên bố chính quyền của ông thừa nhận Jerusalem là thủ đô của Israel, đồng thời ông chỉ thị Bộ Ngoại giao Mỹ “triển khai các bước chuẩn bị chuyển Đại sứ quán Mỹ từ Tel Aviv đến Jerusalem”. Năm 1995, Quốc hội Mỹ với đa số thành viên của 2 đảng Dân chủ và Cộng hòa đã thông qua “Đạo luật Đại sứ quán Jerusalem”. Đạo luật này quyết định phải chuyển Đại sứ quán Mỹ đến Jerusalem trong thời gian trước ngày 31/5/1999. Nhưng đạo luật này có một điều khoản cho phép Tổng thống Mỹ được quyền ký quyết định hoãn 6 tháng nếu thấy cần thiết để “bảo vệ lợi ích an ninh quốc gia của Mỹ”. Cho nên kể từ Chính quyền Tổng thống Bill Clinton và các Chính quyền Mỹ kế tiếp đều đã mặc nhiên cứ 6 tháng một lần ký hoãn thực hiện đạo luật này, cho dù khi là các ứng cử viên ra tranh cử tổng thống, họ đều hứa sẽ chuyển Đại sứ quán Mỹ từ Tel Aviv đến Jerusalem.

Các yếu tố quan trọng nhất cho quyết định này

Quyết định thừa nhận Jerusalem đang bị chiếm đóng là thủ đô của nhà nước Israel, nước mà đang chiếm đóng vùng này có các điểm chính sau:

1/ Jerusalem là thủ đô của Israel

Theo Trump, việc thừa nhận Jerusalem là thủ đô của Israel là “một việc đúng đắn cần phải làm”. Tuy nhiên, trong bài phát biểu của mình Trump đã muốn khẳng định rằng tuyên bố này của ông, không nhất thiết phải đụng chạm đến tình trạng cuối cùng”. Và theo một bức thư Bộ Ngoại giao Mỹ gửi tới các đại sứ quán của nước này ở châu Âu, ông đã yêu cầu các nhà ngoại giao Mỹ giải thích rõ với các quan chức châu Âu rằng “Jerusalem vẫn là một trong những vấn đề về tình trạng cuối cùng giữa người Israel và người Palestine và rằng trong các cuộc thương lượng của họ, hai bên phải xác định phạm vi chủ quyền của Israel ở Jerusalem. Đây là điều mà Ngoại trưởng Rex W. Tillerson đã một lần nữa khẳng định tổng thống hoàn toàn hiểu rõ tình trạng cuối cùng (đối với Jerusalem), trong đó vấn đề biên giới sẽ được để lại để hai bên thương lượng và quyết định. Trong đó có dấu một dấu hiệu ngầm về việc có thể chia thành phố này thành hai thủ đô nếu hai bên chấp thuận. Israel đã chiếm đóng phía Tây Jerusalem vào năm 1948, và tuyên bố nó là thủ đô của Israel vào năm 1949. Đây là một bước đi bị cộng đồng quốc tế, kể cả Mỹ bác bỏ. Tiếp đó Israel đã chiếm đóng phía Đông Jerusalem vào năm 1967. Các nghị quyết quốc tế quy định những vùng đất linh thiêng của người Do Thái, người Thiên chúa giáo và người Hồi giáo nằm trong đường biên giới của Đông Jerusalem là những vùng lãnh thổ bị chiếm đóng và nó là phần thành phố mà người Palestine muốn đó là thủ đô của đất nước họ. Israel đã bác bỏ điều này.

Mặc dù Chính phủ Mỹ đã cố làm nhẹ đi mức độ hệ trọng của quyết định này, song cả ông Trump và các quan chức trong chính quyền của ông đều không đề cập một điều, đó là từ năm 1967 Israel đã không thừa nhận quyền của người Palestine ở phía Đông Jerusalem. Đồng thời, ông Trump cũng đã biện minh cho quyết định tuyên bố Jerusalem là thủ đô của Israel rằng quyết định này chấp hành đạo luật đã được Quốc hội ban hành vào năm 1995. Đạo luật này quy định thành phố Jerusalem “phải là một thể thống nhất” và “phải công nhận đây là thủ đô của Israel”. Từ đó người ta thấy là bất kỳ câu chuyện nào nói rằng quyết định của ông Trump không bao gồm việc tước đoạt quyền của người Palestine trong việc bàn thảo, thương thuyết về những vấn đề liên quan đến cơ chế cuối cùng, trong đó có vấn đề Jerusalem như là ném cát vào mắt.

2/ Chuyển Đại sứ quán đến Jerusalem

Mặc dù quyết định của Trump yêu cầu Bộ Ngoại giao phải bắt đầu chuẩn bị chuyển sứ quán Mỹ từ Tel Aviv đến Jerusalem, song Tổng thống Trump đã ký quyết định hoãn chuyển trực tiếp Đại sứ quán thêm 6 tháng nữa với lý lẽ là để có thêm thời gian hoàn thành việc “tuyển các kiến trúc sư, kỹ sư và các nhà hoạch định để xây dựng Đại sứ quán mới sao cho nó đạt mức độ là một biểu tượng tuyệt vời về hòa bình khi được hoàn thành”. Theo ông Tillerson, “có lẽ việc chuyển sứ quán sẽ không diễn ra trong năm nay, cũng không vào năm tới. Nhưng tổng thống muốn chúng tôi triển khai một quy trình cụ thể khi mà chúng tôi có thể làm được điều đó”. Bất luận thời điểm nào sẽ thực sự chuyển Đại sứ quán thực sự được ấn định, việc Tổng thống Trump quyết định công nhận Jerusalem là thủ đô của Israel và việc ông chỉ thị Bộ Ngoại giao bắt tay triển khai các bước chuẩn bị chuyển Đại sứ quán thực sự đã đặt dấu chấm hết cho chính sách mà 3 người tiền nhiệm của ông đã theo đuổi hơn 20 năm nay về việc trì hoãn đưa ra quyết định chuyển sứ quán cho tới khi đạt được một giải pháp hòa bình thỏa đáng giữa người Palestine và người Israel.

3/ Tuân thủ một nền hòa bình và giải pháp 2 nhà nước theo tiêu chí của Israel

Trong bài phát biểu của mình, ông Trump muốn khẳng định chính quyền ông “cam kết mạnh mẽ tạo thuận lợi cho việc đi đến một thỏa thuận hòa bình lâu dài”. Lần đầu tiên kể từ khi lên làm tổng thống, Trump tuyên bố ủng hộ giải pháp 2 nhà nước. Nhưng sự ủng hộ của ông kèm theo điều kiện phải được cả hai bên tán đồng và tức là Mỹ “sẽ ủng hộ giải pháp 2 nhà nước nếu cả hai bên tán đồng”. Điều này có nghĩa là đưa các cuộc thương lượng trở lại bàn đàm phán 4 bên ban đầu. Điều này cho phép Israel sử dụng quyền phủ  quyết, nước này luôn từ chối thừa nhận Nhà nước Palestine được thiết lập trên cơ sở các nghị quyết của luật pháp quốc tế.

Động cơ và các toan tính của Trump

Quyết định của Trump về Jerusalem không có được sự đồng thuận giữa các cố vấn chính của ông. Cụ thể là trong lúc Ngoại trưởng Tillerson và Bộ trưởng Quốc phòng James Mattis, Giám đốc cơ quan tình báo trung ương Mỹ (CIA) Mike Pompeo phản đối quyết định này, thì Phó Tổng thống Mike Pence, Đại sứ Mỹ tại Liên hợp quốc Nikki Haley, và Đại sứ Mỹ tại Israel David M. Friedman lại ủng hộ quyết định này. Ngoài ra, con rể của của ông, đồng thời là cố vấn của ông, Jared Kushner và đặc phái viên Mỹ về hòa bình ở Trung Đông Jason Greenblatt cũng ủng hộ quyết định này của ông.

Những lý do mà những người phản đối quyết định này đưa ra là quyết định này có thể là mối đe dọa lợi ích của Mỹ trong các khu vực Arab và Hồi giáo, và cũng có thể làm suy yếu sự bảo trợ của Mỹ đối với các cuộc thương lượng giữa người Palestine và người Israel và làm phá sản mọi đề xuất hòa bình mà Mỹ đang ra sức thúc đẩy và hơn nữa còn làm nổ tung các cuộc thương lượng đó bởi các bên bị lôi kéo vào vòng bạo lực mới trên vùng lãnh thổ của Palestine bị chiếm đóng, chưa kể là quyết định này còn có thể làm cho mối quan hệ giữa Mỹ và các đồng minh Arab và Hồi giáo của họ trở nên căng thẳng. Bên cạnh đó, quyết định này còn dẫn đến chiến dịch cô lập Mỹ về mặt ngoại giao, thậm chí giữa các đồng minh của nước này ở châu Âu. Trái lại, bên ủng hộ quyết định lại tranh luận là tuyên bố theo kiểu này sẽ cùng cố niềm tin của người Israel vào ông Trump, và trên cơ sở đó, sẽ tạo điều kiện để ông có thể vận động được chính phủ cánh hữu của Netanyahu trong trường hợp Chính phủ Mỹ đưa ra một khung thỏa thuận cuối cùng với người Palestine.

Nhưng những lý do thực sự nào đã thôi thúc Trump tuyên bố quyết định của ông về Jerusalem, cho dù các cố vấn cấp cao của ông trong Hội đồng an ninh quốc gia phản đối, là gì? Ông Trump cố gắng đặt quyết định của mình trong một khuôn khổ thực hiện cam kết đạo luật mà đã được Quốc hội thông qua vào năm 1995 về việc chuyển Đại sứ quán Mỹ từ Tel Aviv đến Jerusalem. Trump đã không ngần ngại chế nhạo 3 tổng thống trước ông, cho rằng họ không có đủ can đảm để kích hoạt đạo luật này. Ngoài ra, vấn đề này đối với Trump có liên quan đến lời hứa mà ông đã cam kết dứt khoát khi tranh cử tổng thống. Do đó, ông phải thực hiện lời hứa. Điều này trái ngược với những tổng thống tiền nhiệm của ông. Cụ thể là “những tổng thống trước đã biến việc này thành lời hứa quan trọng trong chiến dịch tranh cử của họ, nhưng họ đã không thực hiện được nó. Và hôm nay tôi sẽ thực hiện nó”. Ở đây nổi lên mục đích cá nhân trong quyết định của Trump, bởi hầu như ông không thực hiện những lời hứa mà không làm nổi bật hình ảnh của một tổng thống dũng mãnh, dám đưa ra những quyết định mà không một ai khác có bãn lĩnh thực hiện. Và trong vấn đề Palestine, ông đã tìm thấy cơ hội để thực hiện ý đồ này. Nhưng cũng tại đây, ông mong muốn làm hài lòng quần chúng, người ủng hộ mình, cơ sở ủng hộ ông trong cuộc bầu cử tổng thống, đó là:

1/ Làm hài lòng giới vận đồng hành lang Do Thái ở Mỹ

Vào tháng 3/2016, trong phát biểu trước Ủy ban các vấn đề chung Mỹ – Israel (AIPEC), một cánh tay nối dài của giới vận động hành lang Do Thái ở Mỹ, Trump đã cam kết chuyển “Đại sứ quán Mỹ đến thủ đô vĩnh cửu của người dân Do Thái, đó là Jerusalem”. Theo các phóng sự khác nhau, sau bài phát biểu, tỷ phú người Do Thái Sheldon Adelson, chủ chuỗi Casino nổi tiếng (tên của ông được đặt cho một quận ở Đông Jerusalem sau khi Israel trực tiếp chiếm giữ vùng này), một người ủng hộ những người thuộc đảng Cộng hòa, đã nghiêng về ủng hộ chiến dịch tranh cử tổng thống của Trump. Ông này đã hiến 20 triệu USD cho một trong những ủy ban bầu cử ủng hộ cho Trump. Một lần khác, ông đóng góp thêm 1,5 triệu USD để tổ chức hội nghị của đảng Cộng hòa mà tại đây Trump đã tuyên bố chính thức là ứng cử viên tranh cử tổng thống. Kể từ khi Trump được bầu làm tổng thống, Adelson đã không ngừng nhắc nhở ông về lời hứa của mình, và đã không giấu giếm sự trách móc khi ông Trump đã bị khuất phục trước áp lực của các cố vấn vào tháng 6 vừa qua và ông đã ký quyết định ký hoãn việc chuyển Đại sứ quán. Theo các phương tiện truyền thông Mỹ, Trump đã bất ngờ bước vào cuộc họp của các cố vấn cấp cao về vấn đề an ninh quốc gia vòa ngày 27/11/2017 giữa lúc họ đang tranh luận về vấn đề trì hoãn chuyển Đại sứ quán thêm một lần nữa. Họ tỏ ra kiên quyết phải đưa ra cho ông một sự lựa chọn để ông thực hiện lời hứa của mình khi tranh cử. Việc làm đó đã được đưa, mặc dù có những lời cảnh cáo của Bộ trưởng Ngoại giao và Quốc phòng.

2/ Sự hài lòng của các nhóm Tin Lành

Những người theo đạo Tin Lành chiếm 25% dân số Mỹ, trong đó có gần 80% người da trắng theo đạo Tin Lành đã bỏ phiếu cho Trump trong cuộc bầu cử tổng thống vừa qua. Vấn đề chuyển Đại sứ quán Mỹ từ Tel Aviv đến Jerusalem là một trong những ưu tiên của nhóm theo chủ nghĩa phục quốc Do Thái. Hơn thế nữa, nhiều người trong các nhóm này còn gây áp lực buộc Trump phải khẩn trương quyết định chuyển Đại sứ quan và tuyên bố Jerusalem là thủ đô của Israel. Đối với những người Tin Lành, vấn đề chuyển Đại sứ quán không liên quan đến vấn đề chính trị.

Kết luận

Quyết định vừa qua của Trump là thể hiện chiến thắng của sự ích kỷ và những cân nhắc chính trị nội bộ của ông về cách tiếp cận duy lý và thực tế trong chính sách đối ngoại. Đây cũng là một chiến thắng của phe quân sự cánh hữu cực đoan trong Chính quyền Trump với ý đồ khiến người Palestine sẽ phải lánh xa bàn thương lượng trong thời gian tới, nhưng họ sẽ lại nhanh chóng trở lại bàn thương lượng với những thực tế mới như họ đã làm trước đây. Điều này có nghĩa đây trên thực tế là một sự đánh cược đối với ý chí kháng chiến của nhân dân và ban lãnh đạo Palestine, cũng như khả năng kháng cự những áp lực của Mỹ và kể cả của các nước Arab, và khả năng kiên quyết bám giữ lập trường của mình là Mỹ đã không còn là một nhà hòa giải trung gian có đủ khả năng để bảo trợ tiến trình hòa bình và tìm kiếm những lựa chọn khác sau khi khẳng định chọn cách thương lượng đã thất bại. Việc này xuất hiện sau khi có những tin tức rò rỉ cho hay việc Thái tử Mohammed bin Salman đã gây sức ép với Tổng thống Palestine Mahmoud Abbas trong chuyến thăm vừa qua của ông đến Saudi Arabia buộc ông phải chấp thuận đề xuất của Jared Kushner về “việc thiết lập một thực thể Palestine ở Dải Gaza và 3 khu vực hành chính ở khu Bờ Tây ở vùng A và vùng B và 10% ở vùng C bao gồm các khu định cư của người Do Thái”. Tại đây, các khu định cư này vẫn giữ nguyên hiện trạng của nó. Người Palestine mất đi quyền trở về quê hương mình và Israel tiếp tục chịu trách nhiệm về đường biên giới. Với ý nghĩa này, tuyên bố của Trump công nhận Jerusalem là thủ đô của Israel là sự hoàn thành những nỗ lực nhằm kết liễu nguyện vọng của người Palestine thiết lập một nhà nước Palestine ở vùng đất khu Bờ Tây và Dải Gaza mà Israel đã chiếm đóng vào năm 1967 với thủ đô của họ là ở Đông Jerusalem – một giải pháp lịch sử mà người Palestine đã chấp nhận.

Nguồn: Trung tâm nghiên cứu chính sách Arab (Qatar) – 12/2017

TLTKĐB – 27/12/2017

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s