Iran giữa đống tàn tích – Phần II


Để bù đắp cho bất lợi này, Iran đã thông qua chiến lược “phòng thủ phía trước”. Chiến lược này đòi hỏi phải hỗ trợ cho các lực lượng dân quân và các nhóm nổi dậy thân thiết trên khắp Trung Đông, kể cả Hamas và Hezbollah, vốn đều đe dọa biên giới Israel. Đơn vị quân đội được ca ngợi nhiều nhất của Iran là Lực lượng Quds, một phần của Lực lượng vệ binh cách mạng Hồi giáo (IRGC) chịu trách nhiệm huấn luyện và trang bị cho các lực lượng ủy nhiệm như vậy. Hezbollah đã tỏ ra là một đồng minh đặc biệt hiệu quả, vì họ đã mang lại những thắng lợi vẻ vang nhất cho quân đội Arab trước Israel. Vào năm 2000, họ đã buộc binh lính Israel phải rút khỏi miền Nam Liban và vào năm 2006, họ đã làm suy yếu cuộc tấn công của Israel ở đây.

Một logic tương tự làm nền tảng cho chương trình tên lửa tầm xa của Iran (và trước khi có thỏa thuận năm 2015 là các nỗ lực hạt của họ). Tehran muốn những chương trình của họ trở thành một chiếc ô bảo vệ cho các lực lượng khác của họ, một chiến lược đã được Pakistan tận dụng thành công để chống lại Ấn Độ. Iran đã nhất trí đóng băng chương trình hạt nhân của mình; giờ đây ý tưởng là với một chương trình tên lửa được phát triển đầy đủ, ngay cả một đất nước mạnh hơn rất nhiều cũng không thể tấn công Iran hay các lực lượng ủy nhiệm của họ mà không phải đối mặt với sự trả đũa gây tổn hại nặng nề.

Bị bao vây bởi sự hỗn loạn

Nếu cách hành xử của Iran hiện nay dường như mang tính đe dọa hơn trước, thì đó không phải vì Iran có ý định đối đầu với các đối thủ của họ và gieo rắc sự hỗn loạn hơn trước, mà là vì những sự thay đổi mạnh mẽ mà Trung Đông đã trải qua trong 15 năm qua. Trật tự Arab mà Washington đã dựa vào đó trong nhiều thập kỷ để xử lý các vấn đề khu vực và hạn chế cơ hội hành động của Iran đã không còn. Một loạt sự kiện, bắt đầu bằng việc Mỹ xâm lược Iraq vào năm 2003, đã lên đến cực điểm trong sự sụp đổ từ bên trong của thế giới Arab, khi thì tình trạng bất ổn xã hội đã khiến những kẻ thống trị bị lật đổ, phá vỡ các thể chế nhà nước, và châm ngòi cho các cuộc xung đột sắc tộc và phe phái mà trong một số trường hợp đã leo thang thành các cuộc nội chiến thực sự.

Xét về nhiều mặt, sự bất ổn này đã tăng cường quyền lực và tầm ảnh hưởng tương đối của Iran trên khắp khu vực; với việc rất nhiều trung tâm quyền lực khác bị suy yếu, Tehran hiện ra lớn mạnh hơn trước. Ở Iraq, thông qua một loạt lực lượng chính trị của người Kurd và dòng Shiite. Iran định hình các liên minh, thành lập các chính phủ, giải quyết các xung đột và quyết định các chính sách. Do đó, Iraq bị ảnh hưởng bởi Iran ở mức độ sâu sắc hơn so với bất kỳ nước nào khác, kể cả ở Mỹ. Ở Syria, Iran đã kết hợp các chiến binh Hezbollah với các tình nguyện viên dòng Shitte từ khắp Trung Đông để tạo thành một lực lượng quân sự hiệu quả, mà họ đã sử dụng để tiến hành chiến tranh với phe đối lập. Khi Assad giành được ưu thế trong cuộc nội chiến, tầm ảnh hưởng của Iran ở Damascus đã gia tăng. Và ở Yemen, với rất ít sự đầu tư, Iran đã khiến cho Saudi Arabia và các đồng minh của họ sa lầy vào một cuộc chiến tranh tốn kém, chuyển hướng các nguồn lực của Saudi Arabia ra khỏi Iraq và Syria.

Nhưng sự bất ổn này cũng tạo ra những mối đe dọa mới. Dư luận Arab chỉ trích mạnh mẽ Iran ủng hộ chế độ Assad ở Syria. Theo một cuộc thăm dò ý kiến của Zogby được công bố vào năm 2012, ngay sau khi Iran bước vào cuộc xung đột Syria, tỷ lệ ủng hộ nước này ở thế giới Arab đã tụt xuống mức 25%, giảm từ mức cao là 75% vào năm 2006. Sự trỗi dậy nhanh chóng của IS, vốn đối lập gay gắt với dòng Shiite và Iran, đã làm nổi bật sự kháng cự của dòng Sunni trước tầm ảnh hưởng của Iran. Tuy nhiên, số phận của IS cũng xác nhận tính hiệu quả của chiến lược phòng thủ phía trước trong mắt Tehran. Không có tầm với quân sự của Iran và sức mạnh của mạng lưới các đồng minh của họ và các bên được họ bảo trợ ở Iraq và Syria, IS hẳn đã nahnh chóng tràn vào Damascus, Baghdad và Erbil (thủ phủ của người Kurd ở Iraq), trước khi vươn tới chính biên giới của Iran. Mặc dù các đối thủ của Iran xem chiến lược ủng hộ các nhóm quân sự phi nhà nước là một nỗ lực nhằm xuất khẩu cuộc cách mạng, nhưng tính toán rằng sau nó là hoàn toàn bình thường: Thế giới Arab càng có vẻ hăm dọa, thì Iran càng quyết tâm can dự vào đó.

Bối cảnh khu vực mới cũng làm gia tăng rủi ro về cuộc xung đột trực tiếp giữa Iran và Mỹ hoặc các đồng minh Arab của Mỹ. Nhưng ở đây, các nhà lãnh đạo Iran cũng cảm thấy họ có lợi thế. Iran đã mạnh mẽ hơn trước khi bước ra khỏi cuộc chiến chống IS. IRGC đã huấn luyện và tập hợp các chiến binh dòng Shiite từng đối đầu với IS ở Iraq, các tình nguyện viên dòng Shiite đã di chuyển từ tận Afghanistan đến Syria để chiến đấu, và các lực lượng Houthi chiến đấu với chính quyền ủng hộ Saudi Arabia ở Yemen. Cùng với Hezbollah, các nhóm dòng Shiite này tạo thành một lực lượng có vai trò quan trọng. Sau khi chiến sự kết thúc, họ sẽ tiếp tục định hình đất nước của họ khi tham gia chính trị địa phương, bảo vệ tầm ảnh hưởng của Iran ở thế giới Arab. Do đó, các nước Arab dòng Sunni sẽ không còn có khả năng quản lý khu vực này theo cách riêng của họ.

Trong năm qua, căng thẳng ngày càng leo thang với Saudi Arabia, việc Chính quyền Trump đe dọa gây chiến với Iran, và lệnh cấm nhập cảnh của chính quyền này đối với công dân một vài nước có đa số người dân theo đạo Hồi, trong đó có Iran, đã gây ra một phản ứng mang màu sắc dân tộc chủ nghĩa. Sự thách thức đối với Mỹ đi liền với sự lo lắng về mối đe dọa ngày càng tăng từ quan hệ Mỹ – Saudi Arabia được hồi sinh. Căng thẳng giữa Iran và Saudi Arabia đã gia tăng kể từ khi thỏa thuận hạt nhân được ký kết, nhưng từ khi Chính quyền Trump lên nắm quyền, căng thẳng này đã diễn biến theo chiều hướng đáng lo ngại. Vào tháng 5/2017, Thái tử Mohammed bin Salman, Phó Thủ tướng thứ nhất và là Bộ trưởng Quốc phòng của Saudia Arabia, đã cảnh báo rằng cuộc chiến giành tầm ảnh hưởng ở Trung Đông phải diễn ra “bên trong Iran”.

Iran cũng không còn “miễn nhiễm” trước các kiểu tấn công khủng bố mà đã diễn ra ở các thủ đô của thế giới Arab và phương Tây. Tháng 6/2017, các tay súng và những kẻ đánh bom cảm tử của IS đã tấn công tòa nhà quốc hội Iran và lăng nhà lãnh đạo tối cao đầu tiên của Iran, Ruhollah Khomeini, khiến 18 người thiệt mạng. Ý thức về sự nguy hiểm từ những mối đe dọa đang xoay quanh đất nước này đã khiến nhiều người Iran chấp nhận logic của chiến lược phòng thủ phía trước. Trong những năm đầu của cuộc nội chiến Syria, các nhà cai trị Iran đã rất nỗ lực giảm bớt sự can dự của Iran và che giấu thương vong của Iran. Giờ đây, nước này công khai tôn vinh những người tử nạn trong chiến tranh là các liệt sĩ.

Trong các cuộc biểu tình phản đối chính phủ vào cuối tháng 12/2017 và đầu tháng 1/2018, một số người biểu tình đã hô vang các khẩu hiệu chất vấn về sự can dự của Iran ở Liban, Syria và lãnh thổ của người Palestine. Những người biểu tình tuyên bố chiến lược phòng thủ phía trước đã chuyển các nguồn lực hiếm hoi đến các cuộc xung đột ở xa, rời khỏi đáp ứng các nhu cầu cấp thiết trong nước. Các cuộc phản kháng cho thấy chủ nghĩa dân tộc bị kiềm chế bởi phí tổn kinh tế của nó. Nhưng bất chấp sự chỉ trích của người dân, Iran sẽ không sụp đổ dưới áp lực của sự bành trướng quá mức theo kiểu đế quốc. Người Iran hoài nghi về những tham vọng khu vực của chính phủ nước họ, nhưng họ không nghi ngờ đòi hỏi cấp thiết về việc phòng thủ. Họ lo ngại về các mối đe dọa mà những kẻ cực đoan dòng Sunni gây ra đối với các thánh địa của người Shiite ở Iraq và Syria, và thậm chí còn lo lắng hơn cho chính Iran. Dù thế nào, các nhà cai trị của Iran cũng không bị sự chỉ trích làm cho thay đổi. Nhiều người trong số họ đã nhận thấy bàn tay của nước ngoài đằng sau các cuộc phản kháng này. Họ tin chắc rằng thay vì rút lui, Iran phải chứng tỏ sức mạnh bằng cách bảo vệ mảnh đất của họ ở Trung Đông.

Từ đàm phán đến đối đầu

Chính quyền Obama đã phản ứng với trật tự đang tan rã ở Trung Đông bằng cách để Mỹ tránh xa khỏi sự bất ổn không hồi kết của hu vực này. Đoạn tuyệt hoàn toàn với chính sách của Mỹ trong quá khứ, họ đã từ chối can thiệp vào cuộc nội chiến Syria và vượt ra khỏi chiến lược kiềm chế cũ để xây dựng một thỏa thuận hạt nhân với Iran. Thỏa thuận đó đã khiến thế giới Arab giận dữ và làm trầm trọng thêm những căng thẳng trong khu vực, nhưng nó cũng làm giảm bớt mối đe dọa mà hẳn sẽ tiếp tục trói buộc Mỹ với Trung Đông đúng lúc họ đang tìm cách thoát ra.

Thành công của thỏa thuận hạt nhân cho thấy Mỹ có thể khôi phục mối quan hệ của họ với Iran. Các đồng minh Arab kết luận rằng Washington sẽ hông còn cam kết kiềm chế nước này và lo ngại rằng Mỹ sẽ quay lưng lại với họ. Tehran nhất trí với điều này. Họ lập luận rằng với việc thế giới Arab đang suy sụp nhanh chóng, một chiến lược kiềm chế nhằm vào Iran là không bền vững, và thỏa thuận hạt nhân sẽ khiến chiến lược đó trở nên không cần thiết.

(còn tiếp)

Nguồn: https://www.foreignaffairs.com/articles/middle-east/2018-02-13/iran-among-ruins

TLTKĐB – 26/05/2018

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s