Số phận lịch sử của chủ nghĩa Marx – Phần III


Đó là lúc cách mạng xã hội xảy ra, cùng với sự thay đổi cơ sở kinh tế sẽ diễn ra một bước ngoặt nhanh hay chậm trong toàn bộ thượng tầng kiến trúc rộng lớn. Khi xem xét những bước ngoặt như vậy bao giờ cũng cần phân biệt bước ngoặt vật chất được ghi nhận với độ với chính xác của khoa học tự nhiên trong các điều kiện kinh tế của nền sản xuất với những bước ngoặt về các mặt pháp luật, chính trị, tôn giáo, văn học nghệ thuật hay triết học, nói một cách ngắn gọn là phải phân biệt nó với các hình thức hệ tư tưởng, mà trong đó, người ta ý thức được sự xung đột ấy và đấu tranh để giải quyết nó. Cũng như đối với mỗi con người riêng lẻ, không thể xét đoán thời đại có bước ngoặt như vậy căn cứ vào ý thức của nó. Ngược lại, ý thức đó cần được giải thích bắt nguồn từ những mâu thuẫn của đời sống vật chất, từ sự xung đột hiện tồn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất đã tạo ra môi trường tồn tại nó bị phá vỡ, và các quan hệ sản xuất mới, cao hơn, không bao giờ xuất hiện trước khi những điều kiện vật chất để nó tồn tại ngay trong lòng xã hội cũ đạt tới độ chín muồi.

Vì vậy, loài người bao giờ cũng chỉ đặt ra cho mình những nhiệm vụ mà nó đủ sức giải quyết, bởi vì khi xem xét sát thực bao giờ cũng thấy rằng bản thân nhiệm vụ bao giờ cũng chỉ phát sinh khi đã có được những điều kiện vật chất để giải quyết nó hoặc ít ra cũng đang trong quá trình hình thành”.

Và còn một đoạn trích nữa. Đó là đánh giá của V.I. Lenin về “thành quả vô cùng vĩ đại của tư duy khoa học” này: “Đồng thời với việc phát huy và làm cho chủ nghĩa duy vật triết học trở nên sâu sắc hơn, Marx đã đẩy nó lên đến cùng, mở rộng cách nhận thức của nó về giới tự nhiên sang nhận thức về xã hội loài người… Hỗn độn và tùy tiện vẫn ngự trị trước nay trong các quan điểm về lịch sử và về chính trị đã được thay thế bằng một lý luận khoa học hết sức toàn diện, nhất quán và cân đối”.

Tất cả những điều đó chúng ta đều đã biết khi chúng ta còn ngồi ở giảng đường đại học, đêm đêm mất ngủ nghiền ngẫm các tập kinh điển của chủ nghĩa Marx – Lenin. Còn bây giờ, khi đọc những người thầy cũ và những người bạn đồng khóa đã trưởng thành trong khoa học của chúng ta, chúng ta lại bắt gặp: “Lý luận của chủ nghĩa duy vật lịch sử chưa từng được nghiên cứu một cách thấu đáo”.

Vậy khoa học hiện nay cần một phương pháp như thế nào? “Phương pháp luận của các khoa học, – V.N. Kudrjavcev trả lời, – là hệ thống các nguyên tắc nghiên cứu các hoa học, các cách tiếp cận cơ bản đối với việc nghiên cứu đối tượng của nó, các tiên đề là xuất phát điểm trên con đường nhận thức”. Đồng thời, ông cho rằng đó không được là một chủ nghĩa nhất nguyên phương pháp luận bắt buộc đối với tất cả mọi người. Thực tế, mỗi nhà khoa học đều muốn đi tới mục tiêu đặt ra bằng con đường dễ chấp nhận nhất đối với anh ta, cho phép anh ta đạt được những kết quả nghiên cứu hiện thực. Phương pháp và thủ pháp của các nhà khoa học riêng lẻ hoàn toàn có thể được những người khác sử dụng, khi đó chúng sẽ được công nhận và “có thể được xem xét với tư cách là phương pháp luận nghiên cứu khoa học trong một thời kỳ lịch sử nhất định, của một trường phái khoa học nhất định”.

Điều trình bày trên thúc đẩy chúng ta, trước hết là phải tách ra trong chủ nghĩa duy vật lịch sử những điểm cần phê phán hoặc suy xét lại. Chẳng hạn:

+ Chủ nghĩa Marx nói chung với tư cách là phương pháp nghiên cứu. Đối với tượng của sử học và ý nghĩa của nó.

+ Thành tố hệ tư tưởng, bao gồm CNCS khoa học.

+ Vấn đề các hình thái, quan hệ tương hỗ giữa các cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng, giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong mỗi hình thái.

+ Tính chất tuyến tính của quá trình lịch sử và tính thống nhất của quá trình này.

+ Đặt đối lập cứng nhắc cái vật chất và cái tinh thần.

+ Khái niệm “chuyên chính vô sản” và quan niệm về đấu tranh giai cấp với tư cách là động lực của quá trình lịch sử.

+ Vấn đề các mô típ động lực của lịch sử.

+ Chủ nghĩa nhất nguyên lý luận.

+ Con người trong nhận thức lịch sử.

+ Vai trò của tôn giáo trong sự phát triển của xã hội.

+ Phân kỳ lịch sử.

+ Ảnh hưởng của các nhân tố tự nhiên tới sự phát triển của con người và xã hội.

Hoàn toàn dễ hiểu là hiện còn có cả các vấn đề cục bộ hơn đáng được tranh luận. Nhưng chỉ với danh mục nêu trên cũng cho thấy rằng tất cả các luận điểm cơ bản của chủ nghĩa duy vật lịch sử cần phải được xem xét lại. Chúng ta cũng đã đề cập đến vấn đề là có một bộ phận nhất định các nhà sử học phản đối việc xét lại chủ nghĩa Marx hoặc những bộ phận riêng lẻ của nó. Khi bàn tiếp chủ đề này, rất nên làm rõ những chứng lý của cuộc tranh luận nói trên của Ju.I. Semenov với L.B. Alaev, L.S. Vasilev và N.A. Ivanov. Chúng tôi xin lưu ý rằng sự phê phán chủ yếu của Ju.I. Semenov là nhằm vào lập trường của L.B Alaev, là người cho rằng lý luận là cần thiết – “nếu lịch sử không có những tính quy luật, nghĩa là không có ý nghĩa cả trong lịch sử lẫn trong sự kiện lịch sử thực tế” và nếu như chủ nghĩa Marx “đã lỗi thời”, thì không cần phải “cứu vãn” nó, mà phải đề ra một chuẩn thức mới về quá trình lịch sử mà trong chuẩn thức ấy vẫn có chỗ cả cho “tinh thần marxist”.

Lý luận mới cần được xây dựng trên những định đề xác định và đề cập đến quá trình lịch sử nói chung, chứ không phải khuôn trong các nước hay các dân tộc riêng lẻ. L.B. Alaev lưu ý đến sự cần thiết phải thừa nhận tư tưởng tiến bộ về “sự phát triển tuyến tính từ bậc thấp lên bậc cao: xét cho cùng là hướng đến một cái đích thiêng liêng nào đó, và sự phát triển đó của loài người phải trải qua nhiều giai đoạn”. Tuyên bố đó nghe qua hoàn toàn đúng tinh thần marxist. Nhưng trong cách hiểu của L.B. Alaev, đó chỉ là một sự giống nhau bề ngoài, bởi vì trong quá trình tìm tòi, như tác giả thừa nhận, trong ý thức ông ta “vẫn còn lại quan niệm duy vật về lịch sử, nhưng không có chủ nghĩa Marx với các học thuyết duy vật khác, tiến bộ và cách mạng”.

Ju.I. Semenov cho rằng vậy là họ (L.B. Alaev và N.A. Ivanov) đúng là không hiểu gì về chủ nghĩa duy vật lịch sử, hầu như tất cả toàn bộ những điều nói trên về chủ nghĩa Marx lại hoàn toàn không phải là điểm đặc trưng của chủ nghĩa Marx, và cách hiểu của tác giả này về chủ nghĩa Marx cũng chẳng hơn gì”.

(còn tiếp)

Người dịch: Bằng Nguyên

Nguồn: TĐB – 97 – 24

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s