Những thách thức an ninh tại Biển Đông – Phần IV


Từ khi Donald Trump đắc cử, quan điểm của Mỹ đối với châu Á – Thái Bình Dương hiện vẫn không thay đổi. Đối phó với cuộc khủng hoảng Triều Tiên, lực lượng cảu Mỹ được tăng cường tại Đông Bắc Á, và các tàu chiến của Mỹ tiếp tục hoạt động tại phía Nam. Tuy nhiên, Tổng thống Philippines Rodrigo Duterte cho rằng người Mỹ không có vai trò tại Biển Đông, và do dự giữa phản ứng hoặc im lặng trước những yêu sách của Trung Quốc. Trong một cuộc họp báo tại Indonesia vào cuối tháng 4/2017, Phó Tổng thống Mỹ Mike Pence đã tuyên bố rằng Mỹ sẽ tiếp tục đảm bảo tự do hàng hải trong khu vực.

Thách thức chính nằm ở sự không ổn định của các tuyến đường biển, vì vậy mỗi chủ thể quốc gia, khu vực hoặc quốc tế cần tiếp tục chú ý tới các biện pháp do Trung Quốc thực hiện, cũng như tính khí bất thường của các Tổng thống Philippines và Mỹ. ASEAN và Liên hợp quốc cho thấy hạn chế của họ, ngay cả ở vai trò trung gian hòa giải. Nếu như việc thực hiện luật quốc tế vấp phải quan điểm của Trung Quốc về quyền chủ quyền, thì ASEAN và Liên hợp quốc cần cùng nhau suy nghĩ về một Bộ quy tắc ứng xử mới tại Biển Đông, với sự tập hợp tất cả các tác nhân (trong đó có Mỹ và Nhật Bản), chứ không chỉ bằng một cuộc đối thoại Trung Quốc – ASEAN.

Không gian quân sự là trọng tâm của các chiến lược gây ảnh hưởng

Các thách thức an ninh của thế kỷ XXI tại Biển Đông không giới hạn ở riêng mặt biển. Thực tế, cần phải xem xét tổng thể không gian nơi đây, các không gian khác nhau: không gian trên biển, không gian biển và không gian dưới biển. Lăng kính theo khía cạnh quân sự của những không gian này cho thấy rõ các khía cạnh gây ảnh hưởng chiến lược mà mỗi nước trong khu vực tiến hành. Việc quân sự hóa những không gian khác nhau này khiến cộng đồng quốc tế lo ngại khi 80% các thương lộ của thế giới nằm trên biển.

Không gian trên biển

Năm 2013, Trung Quốc đã tuyên bố một Vùng nhận dạng phòng không (ADIZ) trên một vùng rộng lớn của biển Hoa Đông, xung quanh quần đảo Điếu ngư/Senkaku, gây ra những căng thẳng nghiêm trọng với Nhật bản và khiến Mỹ bất bình. Như vậy, Trung Quốc đã cho truyền thông phương Tây cơ hội bày tỏ sự lo lắng của họ trước “Sự trỗi dậy về sức mạnh của Trung Quốc” theo cách nói thông thường. Ngay lập tức, Mỹ đã điều hai máy bay ném bom B52 tới ADIZ của Trung Quốc để chứng tỏ không tôn trọng biện pháp của Trung Quốc và thực hiện một sự khiêu khích quân sự.

Sau phán quyết của Tòa trọng tài thường trực ngày 12/7/2016, Bắc Kinh đã thông báo chuẩn bị thiết lập một ADIZ thứ hai trên Biển Đông trong trường hợp có sự khiêu khích và tranh chấp chủ quyền của Trung Quốc trong khu vực. Ngày 25/3/2017, một máy bay ném bom B-1B của không quân Mỹ, khi đang bay diễn tập với quân đội Hàn Quốc và Nhật Bản, đã bị yêu cầu rời khỏi “không phận” của Trung Quốc trong khi máy bay này cách đảo Jeju 130 km về phía Tây Nam, cách Thượng Hải 440 km, giới hạn phía dưới của ADIZ Trung Quốc. Ngày 08/02/2017, phía trên bãi cạn Scarborough, nơi tranh chấp chủ quyền giữa Trung Quốc và Philippines, một máy bay tuần tra biển của Trung Quốc KJ-200 đã bay sát máy bay tuần thám P3-C Orion của Mỹ, chỉ cách 300 m. Để tạo thuận lợi cho sự thao túng trên không phận Biển Đông, ngày 26/4/2017, Trung Quốc đã hạ thủy tàu sân bay thứ hai. Một tàu sân bay khác cùng chủng loại đang được đóng và cả hai tàu này sẽ phối hợp với tàu Liêu Ninh đang có mặt trong khu vực.

Là nước đầu tiên tuyên bố về một ADIZ vào năm 1950 nhằm làm giảm bớt các nguy cơ của một cuộc tấn công bất ngờ từ Liên Xô, Mỹ hoan nghênh các ADIZ khi chúng được thiết lập trong sự tuân thủ luật pháp quốc tế: không xâm phạm các đường biên giới, không can thiệp vào công việc nội bộ của một quốc gia. Chính quyền mới của Mỹ muốn tăng cường sự hiện diện quân sự của mình (tuyên bố của John Mattis) và không công nhận ADIZ của Trung Quốc. Hải quân Mỹ và Bộ chỉ huy Thái Bình Dương đã yêu cầu Chính quyền Trump cho phép tiến hành các Chiến dịch tuần tra bảo vệ quyền tự do hàng hải (FONOP) tại Biển Đông.

Để khẳng định sự kiên quyết của mình trước điều Mỹ coi là những khiêu khích của Trung QUốc, bản thân Washington cũng tiến hành những khiêu khích. Tháng 12/2016, Trung Quốc đã thu giữ một tàu ngầm điều khiển từ xa của hải quân Mỹ, ngay sau khi Trump đe dọa chấm dứt việc công nhận một “Trung Quốc duy nhất” bằng cách xích lại gần Đài Loan. Sự can dự ngày càng tăng của Washington có thể là một yếu tố bổ sung gây bất ổn tại Biển Đông.

Đài Loan giữ một lập trường cứng rắn và không chấp nhận ADIZ mà Trung Quốc, đồng thời muốn giữ quyền kiểm soát cũng như tiếp tục bảo vệ không phận của mình. Họ đã triển khai hệ thống phòng không trên các đảo Đông Sa và Ba Bình để tăng cường sự phòng vệ này.

Các nước khác trong khu vực dường như chấp thuận các ADIZ hiện có và ủng hộ sự tuân thủ luật quốc tế theo hướng này. Chỉ riêng Trung Quốc có tham vọng tuyên bố một ADIZ trên Biển Đông mà không có sự tán thành của các nước khác trong khu vực, kể cả Mỹ. Là nguồn gốc của những căng thẳng, không phận là một không gian mà những can thiệp có thể diễn ra nhanh và có những hậu quả lớn về mặt ngoại giao, như một sự leo thang về hành động đáp trả của quốc gia.

Không gian biển

Không gian biển là nơi trưng bày sức mạnh hải quân của mỗi nước. Cũng như đối với không phận, Trung Quốc khao khát thống trị không gian biển bằng cách tuyên bố đó là không gian lãnh thổ của họ. Tuy nhiên, điều này ảnh hưởng đến sự tự do đi lại ở đây.

Việc chiếm đóng các khu vực là nguyên nhân của những căng thẳng thực sự. Việt Nam và Trung Quốc cũng đòi hỏi chủ quyền đối với quần đảo Hoàng Sa. Trung Quốc đã chiếm đóng quần đảo này sau một đợt tấn công quân sự năm 1974. Đối với Scarborough, bãi cạn này là nguyên nhân căng thẳng giữa Trung Quốc và Philippines, với một bầu không khí đầy căng thẳng. Tình hình tại Quần đảo Trường Sa diễn ra phức tạp, khi Trung Quốc mưu toan bồi đắp để tạo ra các đảo nhân tạo kể từ mùa Xuân 2015, với sự hiện diện quân sự. Trường Sa là nơi tranh chấp chủ quyền giữa Trung Quốc, Việt Nam, Đài Loan, Philippines, Malaysia, Brunei và Indonesia. Tuy nhiên, hai nước này cuối cùng không thực hiện chiếm đóng quân sự.

Các đảo nhỏ, đảo san hô vòng, bãi cạn ít có thể sinh sống và nguồn tài nguyên cạn kiệt (phốt phát) từ một thế kỷ nay, điều thách thức là buộc mọi người thừa nhận ưu thế của mình trên các quần đảo này và mở rộng đáng kể vùng đặc quyền kinh tế. Độc quyền khai thác các nguồn tài nguyên thiên nhiên ngoài khơi trở thành một mục tiêu.

Vì vậy, dự hiện diện quân sự trên biển là cách thức chủ yếu cảu các quốc gia để hỗ trợ quyết tâm bảo vệ chủ quyền khu vực của họ. Các đường ranh giới có thể không rõ ràng nên sự hiện diện quân sự và bán quân sự gây ảo tưởng về tính hợp pháp của khu vực. Về điểm này Trung Quốc đang gây căng thẳng với hầu như toàn bộ các quốc gia trong khu vực như Philippines, Nhật Bản, Việt Nam, và cùng còn cả với Mỹ. Vì vậy, ngày 11/5/2016, tàu khu trục USS William P. Lawrence đã tiến sát bãi đá Chữ Thập nơi Trung Quốc xây dựng một đường băng cho máy bay. 3 máy bay tiêm kích và 3 tàu Trung Quốc đã xua đuổi tàu khu trục Mỹ ra khỏi khu vực. Trung Quốc đảm bảo sự hiện diện của mình tại Biển Đông bằng lực lược hải quân cùng với 5 đơn vị bán quân sự bảo vệ bờ biển. Ngoài ra, các tàu cá Trung Quốc, tạo thành một hạm đội gần 200.000 tàu được vũ trang, cũng góp phần duy trì sự hiện diện của Trung Quốc.

Mặc dù không ký kết Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển, hải quân Mỹ hành động dựa trên luật lệ theo tập quán, bằng việc đảm bảo tự do hàng hải cho các tàu dân sự và quân sự trong khu vực. Trung Quốc cũng tán thành tự do hàng hải, nhưng phân biệt quyền tự do của các tàu thương mại với quyền tự do của các tàu quân sự. Theo Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển, các tàu quân sự nước ngoài được tự do tiến hành các hoạt động thông thường, kể cả giám sát và diễn tập trong Vùng đặc quyền kinh tế, nhưng bị hạn chế hơn trong vùng lãnh hải của một quốc gia ven biển.

Mỹ không muốn xác định lập trường của mình về các vấn đề chủ quyền và chỉ muốn làm rõ các quyền dànhh cho tất cả các nước căn cứ theo luật pháp quốc tế, bằng cách phản đối những yêu sách thái quá. Mỹ không phân biệt giữa đồng minh, đối tác và đối thủ khi khẳng định quyền tự do hàng hải căn cứ theo luật quốc tế.

(còn tiếp) 

Nguồn: Viện Quan hệ quốc tế và chiến lược (Pháp)

CVĐQT – số 4/2018

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s