Phương pháp luận khảo sát mối quan hệ giữa Trung Quốc hóa chủ nghĩa Marx và Nho học – Phần đầu


He Ping

Kết hợp chủ nghĩa Marx với văn hóa truyền thống Trung Quốc khiến nó trở thành tư tưởng mới, văn hóa mới của người Trung Quốc là một mặt quan trọng của việc Trung Quốc hóa chủ nghĩa Marx. Hơn một thế kỷ lại đây, những người marxist Trung Quốc đã làm nhiều việc về mặt này, bao gồm triển khai luận chiến tư tưởng với Nho học, tái giải thích văn hóa truyền thống Trung Quốc, tìm hiểu phương thức “khiến chủ nghĩa Marx nói tiếng Trung Quốc”… Phải nói rằng, chủ nghĩa Marx có thể được vận dụng thành công vào cách mạng và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Trung Quốc, trở thành hệ tư tưởng chủ đạo của Trung Quốc đương đại, điều đó không tách rởi tất cả những nỗ lực này mà một một thế kỷ qua những người marxist Trung Quốc đã thực hiện. Nhưng liệu có thể từ đó để khẳng định, Trung Quốc hóa chủ nghĩa Marx là Nho học hóa nó, chỉ có Nho học hóa chủ nghĩa Marx thì triết học Trung Quốc mới có được tính hợp pháp? Việc suy nghĩ về quan điểm này liên quan đến vấn đề xây dựng chủ nghĩa xã hội mang đặc sắc Trung Quốc có cần chủ nghĩa Marx nữa không, và cần thứ chủ nghĩa Marx như thế nào. Đây là vấn đề chúng ta cần đối diện và đưa ra câu trả lời minh xác.

Xem xét phương pháp nghiên cứu

Chúng tôi cho rằng, muốn trả lời minh xác vấn đề quan hệ giữa chủ nghĩa Marx và Nho học, trước hết phải làm rõ 2 vấn đề phương pháp luận.

Một là góc nhìn trong nghiên cứu. Xét từ cuộc tranh luận hiện nay của giới học thuật về chủ nghĩa Marx và Nho học, trong thực tế người ta đang triển khai theo hai hệ thống diễn ngôn khác nhau: một là hệ thống diễn ngôn marxist, hệ thống diễn ngôn này hiểu Trung Quốc hóa chủ nghĩa Marx là vận dụng và tái sáng tạo chủ nghĩa Marx ở Trung Quốc, và nhấn mạnh hạt nhân của chủ nghĩa Marx là không thể thay đổi, do đó, Trung Quốc hóa chủ nghĩa Marx không phải là Nho học hóa, cũng không thể Nho học hóa nó; một loại là hệ thống diễn ngôn Nho học, hệ thống diễn ngôn này coi việc chủ nghĩa Marx có Nho học không là tiêu chuẩn để đánh giá việc Trung Quốc hóa chủ nghĩa Marx có thành công hay không, hay nói cách khác, là tiêu chuẩn để đánh giá chủ nghĩa Marx có giải quyết được các vấn đề của Trung Quốc hay không. Trong thực tế, hai hệ thống diễn ngôn này biểu đạt hai quan điểm và thái độ khác nhau. Do vậy, nếu chúng ta muốn luận chứng Trung Quốc hóa chủ nghĩa Marx không phải là Nho học hóa, chứng minh triết học marxist Trung Quốc đã trở thành một bộ phận trong truyền thống triết học cận hiện đại Trung Quốc thì cần lựa chọn hệ thống diễn ngôn của chủ nghĩa Marx, tức là áp dụng góc nhìn Trung Quốc hóa chủ nghĩa Marx trong nghiên cứu.

Hai là phương pháp nghiên cứu. Quan hệ giữa chủ nghĩa Marx và Nho học là một vấn đề rất phức tạp, nó bao gồm rất nhiều vấn đề như nhìn nhận thế nào về quan hệ giữa các truyền thống triết học khác nhau, sự va chạm và hòa trộn văn hóa Đông – Tây, sự chuyển hóa hiện đại của triết học Trung Quốc, ảnh hưởng của biến đổi xã hội ở Trung Quốc đối với các hình thái triết học Trung Quốc, ảnh hưởng của biến đổi xã hội ở Trung Quốc đối với các hình thái triết học khác nhau… Do tính phức tạp của vấn đề, cộng thêm sự khác nhau về hệ thống diễn ngôn, cho nên, phần lớn học giả đều xuất phát từ một mặt cắt, dùng phương pháp so sánh một khái niệm hay một yếu tố đơn lẻ để nghiên cứu quan hệ giữa chủ nghĩa Marx và Nho học, kết luận có được từ đó khó tránh khỏi thiên lệch. Khác với phương pháp này, chúng tôi cho rằng, chỉ có vận dụng phương pháp của chủ nghĩa lịch sử, từ tính tổng thể của sự hình thành và chuyển hóa của triết học cận hiện đại Trung Quốc để khảo sát mối quan hệ giữa chủ nghĩa Marx và Nho học thì may chăng chúng ta mới có thể tìm ra con đường mới để giải quyết vấn đề.

Dựa trên những suy nghĩ nêu trên, chúng tôi sẽ lựa chọn hệ thống diễn ngôn của chủ nghĩa Marx và phương pháp của chủ nghĩa lịch sử, thông qua việc khảo sát cơ sở xã hội và tiến trình lịch sử thực tế của sự phát sinh quan hệ giữa chủ nghĩa Marx và Nho học để giải đáp vấn đề chủ nghĩa Marx có Nho học hóa hay không và liệu có thể Nho học hóa không.

Cơ sở xã hội làm phát sinh quan hệ giữa chủ nghĩa Marx và Nho học

Chúng tôi cho rằng, Trung Quốc hóa chủ nghĩa Marx có phải là Nho học hóa nó không, và liệu chủ nghĩa Marx có tính hợp pháp của triết học cận hiện đại Trung Quốc không – đó không phải là vấn đề thuộc phán đoán giá trị, mà là vấn đề thuộc phán đoán thực tế, tiền đề lịch sử của nó là cơ sở xã hội và tiến trình lịch sử thực tế khiến chủ nghĩa Marx và Nho học nẩy sinh quan hệ. Ở đây trước hết chúng tôi sẽ khảo sát cơ sở xã hội làm nẩy sinh quan hệ giữa chủ nghĩa Marx và Nho học.

Chúng ta biết, Trung Quốc là một nước hiện đại hóa phát triển muộn, hiện đại hóa của nó không phải phát sinh từ mảnh đất văn hóa của bản thân nó, mà bị bức ép đi lên con đường hiện đại hóa do sự xâm lược của các nước tư bản chủ nghĩa phương Tây. Trong quá trình này, các loại lý luận tư tưởng của các nước tư bản chủ nghĩa phương Tây cũng tràn vào Trung Quốc, người Trung Quốc chính đã tiếp nhận chủ nghĩa Marx trong tình hình này. Theo ý nghĩa này, có thể nói, hiện đại hóa của Trung Quốc là cơ sở xã hội để chủ nghĩa Marx phát triển tại Trung Quốc, cũng là cơ sở xã hội để chủ nghĩa Marx và Nho học phát sinh quan hệ. Điều này được thể hiện rõ trong cơ chế bên trong của việc Trung Quốc hóa chủ nghĩa Marx.

Cơ chế bên trong của việc Trung Quốc hóa chủ nghĩa Marx là do ba nội dung và quan hệ giữa chúng cấu thành. Những nội dung này là: 1) Dùng quan điểm của chủ nghĩa Marx nghiên cứu và giải quyết vấn đề hiện đại hóa của Trung Quốc, cũng tức là kết hợp chủ nghĩa Marx với tình hình thực tế và thực tiễn cách mạng của Trung Quốc mà chúng ta thường nói; 2) tiếp thu một cách có phê phán truyền thống ưu tú của văn hóa Trung Quốc khiến chủ nghĩa Marx bắt rễ vào mảnh đất văn hóa Trung Quốc; 3) trực tiếp tham gia vào việc sáng tạo truyền thống triết học hiện đại Trung Quốc, khiến chủ nghĩa Marx trở thành một bộ phận của triết học hiện đại Trung Quốc. Trong ba nội dung này, mặt thứ nhất là quan trọng nhất, nó giải quyết vấn đề người Trung Quốc có tiếp nhận chủ nghĩa Marx hay không, và tiếp nhận thứ chủ nghĩa Marx nào, tiếp nhận chủ nghĩa Marx của Tây Âu hay tiếp nhận chủ nghĩa Marx của Nga Xô; đồng thời nó quyết định nội dung của hai mặt thứ hai và thứ ba: vừa quyết định thái độ và quan hệ của chủ nghĩa Marx đối với văn hóa truyền thống Trung Quốc: bài xích hay hấp thụ, bài xích cái gì, hấp thụ cái gì, vừa quyết định phương thức chủ nghĩa Marx tham gia sáng tạo truyền thống triết học Trung Quốc. Ba mặt nội dung này và quan hệ của chúng cho thấy, hiện đại hóa của Trung Quốc là cơ sở xã hội để chủ nghĩa Marx và Nho học phát sinh quan hệ, cũng là thước đo để đánh giá chủ nghĩa Marx và Nho học bên nào có tính hợp pháp hơn, xa rời thước đo này, sẽ rất khó thẩm định chủ nghĩa Marx và Nho học cùng quan hệ qua lại của chúng.

Điều chúng tôi muốn nhấn mạnh ở đây là, do tiến trình hiện đại hóa Trung Quốc quyết định, quan hệ giữa chủ nghĩa Marx và Nho học là một quá trình động. Do vậy, nghiên cứu quan hệ giữa chủ nghĩa Marx và Nho học, trước hết cần nghiên cứu hiện đại hóa của Trung Quốc, cần có ý thức về vấn đề của Trung Quốc, có nghĩa là cần đặt quan hệ giữa chủ nghĩa Marx và Trung Quốc vào tiến trình hiện đại hóa của Trung Quốc để khảo sát.

(còn tiếp) 

Người dịch: Viễn Phố

Nguồn TN 2014 – 53

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s