Sự trỗi dậy của bán cầu não phải – Phần III


Đáp lại một phần trào lưu những điều vô nghĩa xung quanh bán cầu não phải, người ta đã đưa ra khuynh hướng đối lập thứ hai. Quan điểm này miễn cưỡng thừa nhận khả năng của bán cầu não phải nhưng tin rằng việc nhấn mạnh cái gọi là “tư duy bằng bán cầu não phải” sẽ có nguy cơ phá hoại những tiến bộ kinh tế và xã hội mà chúng ta đã đạt được khi vận dùng quyền năng của tư duy logic vào cuộc sống. Tất cả hoạt động của bán cầu não phải – diễn giải tình cảm, tìm ra câu trả lời bằng trực giác hay tiếp nhận sự việc một cách tổng thể – đều hết sức kỳ diệu. Nhưng nó chỉ là một mặt của trí thông minh thật sự. Khả năng phân tích lý trí phân biệt của chúng ta với loài vật. Chúng ta là con người, hãy lắng nghe những phân tích của mình. Đó là điều khiến chúng ta trở thành duy nhất. Trừ khả năng phân tích, mọi khả năng còn lại ở động vật không hoàn toàn khác chúng ta mà chỉ thua kém hơn. Và việc quá chú tâm tới những nhân tố mang tính cảm xúc này sẽ dần dần khiến con người trở nên trầm lặng, bức bối hơn. Trước khi qua đời, Sperry đã nói: “Điều khiến xã hội hiện đại đi xuống chính là vì nó vẫn còn coi thường bán cầu não phải”. Trong quan niệm thứ hai, người ta vẫn có niềm tin dai dẳng rằng mặc dù bán cầu não phải của chúng ta thật sự có giá trị, vì một lý do nào đó, nó vẫn đóng vai trò thứ yếu.

Than ôi! Bán cầu não phải sẽ không bao giờ cứu rỗi hay hủy hoại chúng ta. Sự thật là nó còn mang nhiều ý nghĩa khác.

Nhận thức chính xác về não bộ

Hai bán cầu não của chúng ta không hoạt động như những chiếc công tắc điện bật-tắt, khi cái này hoạt động thì cái kia ngừng lại. Cả hai bán cầu đều đóng một vai trò cụ thể trong hầu hết mọi hoạt động của chúng ta. Như một cuốn sách y học đã giải thích: “Chúng ta có thể nói mỗi vùng nhất định của não sẽ hoạt động mạnh hơn so với các vùng khác khi chúng thực hiện một chức năng tương ứng của mình. Nhưng chúng ta không thể khẳng định những chức năng này bị giới hạn trong những phạm vi cụ thể”. Tuy nhiên, các nhà thần kinh học thống nhất rằng hai bán cầu não có những cách tiếp cận đặc thù trong việc giúp chúng ta định hướng hoạt động, hiểu biết về thế giới và phản ứng trước các tình huống. (Những khác biệt này hóa ra lại đem đến những chỉ dẫn hữu ích đối với việc định hình cá tính và phong cách sống của chúng ta). Sau hơn ba thập kỷ con người nghiên cứu về các bán cầu não, chúng ta có thể rút ra kết luận về bốn điểm khác biệt như sau:

1/ Bán cầu não trái điều khiển nửa bên phải, bán cầu não phải điều khiển nửa bên trái của cơ thể

Hãy giơ cánh tay phải của bạn lên, giữ nguyên nó trên không một cách nghiêm túc. Bán cầu não trái (hay chính xác hơn là một vùng nào đó thuộc bán cầu não trái) của bạn đã thực hiện việc đó. Bây giờ, nếu có thể, bạn hãy vung chân trái lên. Một vùng nào đó trên bán cầu não phải của bạn đã hành động. Bộ não của chúng ta chia vùng cơ thể để kiểm soát, nghĩa là mỗi bán cầu não điều khiển một bên cơ thể đối diện. Đó là lý do tại sao một cú đánh vào bên phải não bộ của một ai đó sẽ khiến người đó gặp khó khăn khi chuyển động phần cơ thể phía bên trái và ngược lại, một cú đánh vào bên trái não bộ sẽ làm yếu đi chức năng của phần cơ thể bên phải. Vì hầu hết mọi người đều thuận tay phải, điều đó có nghĩa đa phần con người thực hiện các cử động quan trọng của mình như viết, ăn hay di chuyển con chuột máy tính dưới sự điều khiển của bán cầu não trái.

Não hoạt động theo vùng cơ thể không chỉ diễn ra khi chúng ta ký tên hay đá bóng mà ngay cả khi chúng ta cử động đầu hay chớp mắt. Sau đây là một bài tập khác. Hãy từ từ quay đầu sang bên trái. Một lần nữa, bán cầu não phía đối diện – bán cầu não phải – gần như kiểm soát cử động đó. Bây giờ hãy từ từ quay đầu về bên phải. Lần này, đến lượt bán cầu não trái điều khiển cử động của bạn. Và bây giờ, bạn hãy sử dụng bất kỳ bán cầu não nào mà bạn thích để nghĩ ra một hoạt động bao gồm hai cử động nêu trên – tức là từ từ đưa mắt và đầu của bạn từ trái sang phải. Lời gợi ý là: Bạn đang thực hiện việc đó ngay lúc này! Trong ngôn ngữ phương Tây, việc đọc và viết bắt đầu tư trái qua phải và vì vậy, bán cầu não trái sẽ được rèn luyện. Chữ viết, do người Hy Lạp phát minh khoảng năm 550 trước Công nguyên, đã giúp tăng cường ưu thế của bán cầu não trái (ít nhất là đối với phương Tây) và tạo ra kiểu tư duy mà Eric Havelock, nhà kinh điển học của Đại học Harvard, gọi là “kiểu tư duy theo thứ tự chữ cái”. Vì vậy, không có gì đáng ngạc nhiên khi bán cầu não trái thống trị cuộc sống của chúng ta. Nó là nửa duy nhất có khả năng viết nên những luật lệ.

2/ Bán cầu não trái mang tính nối tiếp, bán cầu não phải mang tính đồng thời

Hãy xem xét một khía cạnh khác của lối tư duy theo kiểu thứ tự chữ cái: nó xử lý âm thanh và các biểu tượng theo lối tuyến tính. Khi đọc câu văn này, bạn bắt đầu với từ “khi”, chuyển sang từ “đọc” và giải mã một cách tuần tự từng chữ cái, âm tiết, từng từ. Đây cũng là khả năng nổi trội của bán cầu não trái. Trong một chuỗi từ liên tục của một cuốn sách về khoa học thần kinh có viết:

Bán cầu não trái đặc biệt xuất sắc trong việc nhận biết các sự việc mang tính tuần tự – những sự kiện có yếu tố này xảy ra ngay sau yếu tố kia – và điều khiển các chuỗi hành vi. Bán cầu não trái cũng đảm nhiệm chức năng điều khiển các hành động mang tính tuần tự. Những chuỗi chức năng do bán cầu não trái thực hiện bao gồm các hoạt động liên quan đến ngôn ngữ như nói chuyện, nghe một bài phát biểu, đọc và viết.

Ngược lại, bán cầu não phải không tập hợp các thông tin đơn tuyến dưới dạng A-B-C-D-E. Khả năng đặc biệt của nó là tiếp nhận các sự việc một cách đồng thời. Bán cầu não này của chúng ta được “chuyên môn hóa trong việc quan sát nhiều sự vật trong cùng một thời điểm: vừa quan sát tất cả các bộ phận của hình dạng vật lý và nắm bắt được cấu tạo của chúng, vừa nhìn nhận mọi yếu tố trong một bối cảnh và thấu hiểu ý nghĩa của chúng”. Điều này khiến cho bán cầu não phải đặc biệt hữu dụng trong việc diễn tả nét mặt. Và nó ban tặng cho con người một lợi lợi thế so sánh hơn hẳn máy tính. Ví dụ, chiếc máy tính iMac tôi đang dùng để gõ những dòng chữ này có thể thực hiện một triệu phép tính mỗi giây, nhanh hơn nhiều so với một bán cầu não trái cừ khôi nhất hành tinh. Nhưng ngay cả những chiếc máy tính hiện đại nhất thế giới cũng không thể nhận biết một khuôn mặt ở bất kỳ góc độ nào nhanh chóng và chính xác bằng đứa con trai mới chập chững biết đi của tôi. Hãy nghĩ về sự khác nhau giữa tính liên tục và tính đồng thời như thế này: bán cầu não phải là một bức tranh; còn bán cầu não trái là hàng ngàn từ ngữ.

3/ Bán cầu não trái chuyên về ngôn ngữ, bán cầu não phải chuyên về ngữ cảnh

Ở hầu hết mọi người, ngôn ngữ hình thành từ bán cầu não trái. (Sự thật là có khoảng 95% trong số chúng ta thuận tay phải và 70% thuận tay trái. Trong số còn lại – chiếm khoảng 8% dân số thế giới – sự phân chia về mặt ngôn ngữ phức tạp hơn). Nhưng bán cầu não phải không hoàn toàn nhường hết trách nhiệm cho bán cầu não trái. Thay vào đó, chúng thực hiện các chức năng theo kiểu bổ sung cho nhau.

Giả sử, bạn cùng người bạn đời của mình đang chuẩn bị bữa tối. Nhưng trong lúc chuẩn bị, chồng bạn phát hiện ra bạn quên mua nguyên liệu quan trọng nhất cho bữa tối. Thử hình dung chồng bạn chụp lấy chìa khóa xe, bĩu môi, lườm bạn và càu nhàu: “Anh đi ra cửa hàng!” Gần như tất cả mọi người, với bộ não phát triển bình thường, sẽ nhận ra hai điều từ những lời vừa được thốt ra. Thứ nhất, chồng bạn đang định hướng tuyến đường sẽ đi. Thứ hai, chồng bạn đang nổi cáu. Bán cầu não trái của bạn đã nhận ra phần ý nghĩa thứ nhất, nghĩa là nó giải mã âm thanh, cú pháp trong lời nói của chồng bạn và tiếp cận nghĩa đen của chúng. Nhưng bán cầu não phải của bạn lại hiểu khía cạnh thứ hai trong cuộc đấu khẩu này – những từ vốn dĩ rất trung tính “Để anh đi mua” lại không hề trung tính chút nào. Ánh mắt khó chịu, giọng điệu cáu bẳn báo hiệu chồng bạn đang giận dữ.

(còn tiếp) 

TH: T.Giang – CSCI

Nguồn tham khảo: Daniel H. Pink – Một tư duy hoàn toàn mới – NXB LĐ-XH 2008.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s