Tin tức với vai trò là kiến thức công cộng – Phần V


Tiêu cực, vô tư, thiên về tính kỹ thuật chuyên môn, và chính thức – theo cách nhìn này, vấn đề đối với báo chí chính là xu hướng chuyên nghiệp hóa, chứ không phải là ngược lại. Xu hướng chuyên nghiệp hóa tạo ra góc nhìn mang đặc tính của riêng nó, góc nhìn mà trong việc đưa tin về chính phủ có thể tạo ra một sản phẩm tin tức giúp củng cố quan điểm của công dân về chính trị như một môn thể thao có người xem.

Tập trung vào xu hướng chuyên nghiệp hóa các phương tiện truyền thông để hiểu biết về tin tức thường mang lại nguy cơ nhìn nhận báo chí như cách mà bản thân các nhà báo vẫn nhìn. Khi các nhà báo phác thảo chân dung mình như những chuyên gia chăm làm, thạo tin, những người mà tính cách và sự tận tâm vì chân lý của họ chỉ có thể bị mài mòn bởi áp lực cạnh tranh, thời hạn chót, chủ sở hữu bảo thủ và lòng trung thành đối với các quy tắc chuyên môn, là khi đó họ đang khoe tính toàn vẹn với tư cách là các nhà chuyên môn của mình. Điều này thể hiện kinh nghiệm chủ quan của họ, nhưng đồng thời nó lại hiểu sai về báo chí như một ngành tổng thể. Báo chí không phải là sự tổng hòa của các kinh nghiệm chủ quan cá nhân của các phóng viên và biên tập viên, mà là nguyên nhân hay cơ cấu tạo điều kiện cho sự hình thành những kinh nghiệm này. Chính ma trận của các thể chế và quan điểm đã tạo ra những người nhìn nhận tình cảnh của mình theo cách này.

Luận điểm này cần phải được minh họa. Sự tự nghiệm của các nhà báo là chưa đủ. Chẳng hạn, hãy xem xét câu này: “Chúng ta đưa câu chuyện đi theo cách này bởi vì nhà xuất bản/chủ bút/người sản xuất phải để mắt dè chứng đến đường giới hạn”. “Đường giới hạn” là m6o5t trong những cấu trúc văn hóa mang tính bốc đồng nhất trong thế giới hiện đại. Không phải là không có những hạn chế về tài chính – các doanh nghiệp cũng thường thất bại. Nhưng kế toán là một nghệ thuật hơn là một lĩnh vực khoa học. Điều này đặc biệt đúng với các tổ chức đưa tin vốn thường hoạt động với biên độ lợi nhuận cao và một mức độ “chùng” về tổ chức cao, vì vậy việc cắt giảm được giá thành hoặc coi một ngân sách không phải là một sự giải thích đầy đủ, hay thậm chí là thực chất, cho việc tại sao tin tức lại được đưa theo cách này hay cách khác.

Hoặc hãy xem xét kiểu giải thích này: “Chúng tôi không đưa tin X hay tin Y hay hơn được bởi vì chúng tôi đang phải chịu áp lực về thời hạn chót”. Trong hơn 30 năm qua, các nhà báo viết luôn nói rằng họ không thể cạnh tranh với báo hình trong việc trở thành một “dịch vụ hàng đầu”. Và trong 30 năm qua họ vẫn bảo vệ công việc chất lượng kém của mình bằng áp lực thời hạn chót. Tờ Wall Street Journal không phát hành vào thứ Bảy hay Chủ nhật. Tại sao mọi báo khác vẫn phát hành vào các ngày này. Áp lực về thời hạn chót, giống như áp lực kinh tế, vẫn còn tồn tại nhưng nó mang cơ cấu xã hội, có thể điều khiển được và có thể sửa đổi được.

Các nhà báo đã hiểu lầm về bản thân mình (và nói công bằng là tất cả các nhóm chuyên môn khác, như các giáo sư, cũng nhầm như vậy). Bị mắc kẹt ở trung tâm của nền chính trị và tính cách cá nhân kiểu văn phòng, có xu hướng giải thích những thăng trầm của việc đưa tin bằng các áp lực kinh tế, động cơ và sự thiên lệch cá nhân, hay ảnh hưởng mạnh của các cá nhân có quyền lực, họ nhìn thấy có những khác biệt và thường không lưu ý đến lý do khiến họ đang đứng vững. Các nhà báo không chỉ làm việc trong các loại tổ chức cụ thể nào đó, mà công việc của họ còn dựa dẫm và phụ thuộc vào các truyền thống văn hóa cụ thể. Các truyền thống này liên quan đến nhiều điều, trong đó có việc làm thế nào để biết được điều gì hấp dẫn hay khác thường, làm thế nào để một lời khẳng định trở nên hợp lý, làm thế nào để thể hiện tính hợp thức của bản thân, làm thế nào để viết một tiêu đề lôi cuốn, làm thế nào để giành được một giải thưởng báo chí, làm thế nào để xây dựng một câu chuyện tin tức như một câu chuyện kể chấp nhận được về mặt đạo đức. Các truyền thống văn hóa, ở dạng bất thành văn, thường được cảm nhận bằng bản năng (“một cái mũi ngửi tin”) hay chỉ được nhận thức được bằng kinh nghiệm lâu năm trong nghề (“phán tin”) là bộ dàn khung về văn học, tri thức và văn hóa để từ đó xây dựng tin tức.

Nhận thức rõ được các quy tắc chính thức và không chính thức trong việc hành nghề, các nhà báo ít quan tâm hơn đến các truyền thống văn hóa đã nêu rõ khi nào và bằng cách nào phát huy các tiêu chuẩn chuyên nghiệp hóa. Daniel Hallin viết về ba lĩnh vực đưa tin, một trong số đó vận hành theo các quy tắc báo chí khác nhau. Trong lĩnh vực “tranh cãi hợp pháp”, việc thừa nhận một cuộc xung đột được chấp nhận về mặt văn hóa (giống như bất cứ điểm khác nhau nào giữa hai đảng phái chính trị hàng đầu) bảo đảm có được một xu hướng chuyên nghiệp hóa đại diện cho cả hai phía. Trong lĩnh vực của sự đi sai đường có việc đưa tin về các vấn đề, chủ đề hay các nhóm nằm ngoài tầm với của các nghĩa vụ đưa tin thông thường đối với tính cân đối và công bằng. Chúng có thể bị nhạo báng, gạt ra ngoài lề hay tầm thường hóa mà không phải cân nhắc đến cụm từ “cả hai phía” bởi vì các phóng viên bằng bản năng đã cảm nhận được rằng họ nằm ngoài vùng cấm – giống như là phong trào phụ nữ trong những năm trứng nước.

Lĩnh vực thứ ba là việc đưa tin về các chủ đề trong đó các giá trị được chia sẻ. Nó bao gồm hầu hết các bài viết đề cao, tin tức vì lợi ích nhân bản, tin thể thao và tin hóc búa nhân dịp đặc biệt mà có thể tin vào một sự cảm thông nhân bản được coi là mặc nhiên giữa phóng viên và độc giả. Chẳng hạn, về lý thuyết có thể hiểu được hi mà gặp phải tình trạng những ngôi nhà đắt tiền được xây dựng trên các sườn núi bị phá hủy bởi các dòng lũ bùn ở California hay khi các khu nhà nghỉ sang trọng nằm nép mình trong vùng đồng bằng bị lũ quét sạch, các phóng viên sẽ chất vấn người sở hữu nhữung ngôi nhà bị phá hủy về việc tại sao họ lại ngu ngốc đến nỗi lại xây nhà ở đó (hoặc, theo cách khác, họ có thể chất vấn cơ quan quản lý xây dựng địa phương về việc tại sao họ lại cho phép điều này). Nhưng bằng sự hiểu biết bất thành văn, không hề có hai phía trong một bi kịch với cong người. Cũng sẽ không có công dân nào bị thẩm vấn bằng kiểu câu hỏi mà các quan chức công quyền thường nhận được. Không ai dạy điều này tại trường báo chí, nhưng ai cũng biết. Nó là một phần trong văn hóa thu thập tin tức, một phần trong quy ước của nghề.

Một nét đặc trưng văn hóa quan trọng nữa trong nghề báo là đã chia tin tức thành các mục – địa phương, quốc gia và nước ngoài; hay thông tin chung, kinh doanh, thể thao hay tin đề cao. Đây là những cách thức rất mạnh mẽ và hợp logic trong việc chia lĩnh vực đưa tin báo chí.

Hãy phân biệt giữa bản tin báo chí nói chung, tập trung vào chính trị, với bản tin kinh doanh. Dù các nhà quản trị doanh nghiệp lớn có thể ảnh hưởng nhiều đến cuộc sống hàng ngày cảu người dân hơn các quan chức nhà nước, nhưng trên tin tức báo chí nói chung, họ luôn ít xuất hiện hơn. Tên tuổi của họ có thể thấy trên các trang kinh doanh – nhưng cách đề cập hoàn toàn khác. Trên trang bìa, nhà báo phải viết theo mong đợi của người đọc, những người sẽ đặt câu hỏi: “Với tư cách là một công dân của cộng đồng, quốc gia, và của thế giới, tôi cần biết những gì đang diễn ra trên thế giới ngày hôm nay?”. Trên trang kinh doanh, nhà báo đặt ra giả thuyết là người đọc sẽ hỏi: “Với tư cách là một nhà đầu tư, tôi cần biết những gì đang diễn ra trên thế giới ngày hôm nay để bảo vệ và phát triển những lợi ích tài chính của mình?”. Người làm báo có thể là một chuyên gia tỉ mỉ và chính xác trong cả hai trường hợp, nhưng chỉ có quy ước về thể loại mới quyết định cái gì có thể đăng và cái gì không, dưới góc độ nào thì có ý nghĩa; chứ năng lực của người viết không phải là nhân tố quyết định.

Như vậy, tin tức báo chí thường được tạo ra một cách tự nhiên, không cố ý. Những người tạo ra tin tức là những người điều khiển một tập hợp các ý nghĩa văn hóa và các hình thức diễn thuyết trong một hệ thống văn hóa nào đó. Nó được tổ chức theo các quy ước nguồn tin – có thể là nguồn hợp pháp, hay người nói hoặc chuyển tin cho nhà báo. Nó tồn tại được nhờ các định kiến trước về độc giả, dù không nói ra một cách cụ thể – khán giả là ai không quan trọng, mà quan trọng là hình ảnh mô phỏng thế giới xã hội của chính nhà báo. Tin tức báo chí là một loại hình văn hóa, bao hàm các giả định về vấn đề cần quan tâm, vấn đề có ý nghĩa, thời điểm và địa điểm chúng ta đang sống, và một loạt những suy xét mà chúng ta cho là nghiêm túc. Một câu chuyện báo chí thường nhằm trả lời những câu hỏi: “ai?”, “cái gì?”, “khi nào?”, “ở đâu?”, và “tại sao?” về đối tượng của nó. Nhưng để hiểu tin tức với tư cách là văn hóa thì cần đặt câu hỏi: tin tức viết về loại người nào được coi là “ai”, về loại sự vật hiện tượng nào được gọi là “cái gì” (sự thật khách quan), về đối tượng địa lý và ý nghĩa thời gian nào được gọi là “ở đâu” và “khi nào”, và cái gì được coi là để giải thích cho câu hỏi “tại sao”.

(còn tiếp) 

TH: T.Giang – CSCI

Nguồn tham khảo: Michael Schudson – Sức mạnh của tin tức truyền thông – NXB CTQG 2003.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s