Sự trỗi dậy của bán cầu não phải – Phần IV


Những người bị tổn thương một phía bán cầu não không thể có được những kết luận hai chiều như trên. Người bị tổn thương bán cầu não phải và chỉ có chức năng phía bên não trái sẽ lắng nghe những lời đó và hiểu rằng chồng mình sẽ lái xe đến cửa hàng mà không hề nhận ra sự bực dọc và khó chịu đang âm ỉ trong lòng anh ấy khi ra ngoài. Ngược lại, người có bán cầu não trái hoạt động không bình thương và chỉ có chức năng phía não phải sẽ hiểu chồng mình đang phật ý nhưng không biết anh ấy đi đâu.

Sự khác biệt này không chỉ xảy ra trong việc tiếp nhận mà còn xuất hiện trong việc sử dụng ngôn ngữ. Những bệnh nhân bị tổn thương một vùng nào đó của bán cầu não phải có thể nói chuyện mạch lạc – tuân theo đúng quy tắc ngữ pháp và chuẩn mực về từ vựng. Tuy nhiên, như Chris McManus, nhà tâm lý học người Anh, viết trong cuốn Right Left Hand (Tay phải tay trái) của mình:

Ngôn ngữ của họ… không bình thường, thiếu đi tính nhạc trong lời văn, ngữ điệu, điều giúp cho giọng nói khi trầm khi bổng, tốc độ từ ngữ dồn dập hay chậm rãi, mạnh mẽ hay nhẹ nhàng, đem lại cảm xúc và sự nhấn mạnh cho ngời tiếp nhận. Lời nói thiếu ngữ điệu giống như giọng nói được máy tính tổng hợp mà chúng ta nghe thấy trên điện thoại.

Để đơn giản hóa hơn, chúng ta có thể hiểu bán cầu não trái xử lý những gì được nói; bán cầu não phải tập trung xử lý cách nói – những tín hiệu phi ngôn từ, thường mang tính cảm xúc, thể hiện qua ánh mắt, sự biểu cảm trong nét mặt và ngữ điệu.

Nhưng sự khác nhau giữa hai bán cầu não còn lớn hơn sự khác nhau giữa ngôn ngữ và phi ngôn ngữ. Sự khác nhau giữa ngôn ngữ/ngữ cảnh do Robert Ornstein khởi xướng, xảy ra phổ biến hơn. Chẳng hạn, có một số ngôn ngữ viết chủ yếu dựa vào ngữ cảnh, như tiếng Arab và tiếng Do Thái cổ thường chỉ được viết bằng phụ âm, người đọc phải đón ra nguyên âm qua các ý tưởng và khái niệm xung quanh. Đối với những ngôn ngữ này, nếu đọc những gì tương tự như “stmp n th bg”, bạn sẽ điền những nguyên âm khác nhau phụ thuộc vào việc cụm từ đó xuất hiện trong một cuốn hướng dẫn diệt trừ sâu hại (“stomp on the bug” – dẫm lên con bọ) hay một truyện ngắn kể về chuyến đi tới bưu điện (“stamp in the bag” – thư nằm trong túi). Không giống như tiếng Anh, những ngôn ngữ đòi hỏi người đọc bổ khuyết các nguyên âm bằng cách nhận diện ngữ cảnh thường được viết từ phải qua trái. Và như chúng ta đã tìm hiểu trong một vài trang trước, việc đưa mắt từ phải qua trái phụ thuộc vào bán cầu não phải.

Ngữ cảnh đóng vai trò quan trọng trong các khía cạnh khác của ngôn ngữ. Chẳng hạn, có nhiều nghiên cứu cho thấy bán cầu não phải có chức năng tiếp nhận phép ẩn dụ. Nếu bạn nói với tôi rằng José có “trái tim lớn bằng Motana”, bán cầu não trái của tôi sẽ nhanh chóng ước lượng xem José là ai, trái tim là gì và Motana lớn đến mức nào.Nhưng khi nghĩa đen của câu nói này không còn được xử lý – một trái tim rộng hơn 380.000 km2 làm sao có thể trọn trong lồng ngực khiêm nhường của José được – nó phải cầu viện bán cầu não phải để hóa giải điều phi lý này. Bán cầu não phải giải thích với bán cầu não trái rằng José không thể có một trái tim khác thường như vậy, nhưng là một người rộng lượng và giàu tình yêu thương. Ornstein viết: “Chẳng có bán cầu não nào… có thể tự mình hoàn thành công việc mà không có bán cầu não kia. Chúng ta cần đặt ngôn ngữ của mình trong từng ngữ cảnh”.

4/ Bán cầu não trái phân tích các chi tiết; bán cầu não phải tổng hợp tạo bức tranh toàn cảnh

Năm 1951, Isaiah Berlin viết một tiểu luận về cuốn Chiến tranh và Hòa bình, với nhan đề sáo rỗng: “Hoài nghi về lịch sử của Leo Tolstoy”. Chủ tòa báo đánh giá cao bài viết nhưng lại không tán thành tiêu đề, vì vậy ông đổi thành: “Con nhím và con sói” – dựa theo một câu châm ngôn của Hy Lạp với ý nghĩa: “Con sói biết nhiều điều nhỏ nhặt còn con nhím biết một điều nhưng lớn lao”. Bài luận được đổi nhan đề đã làm cho Berlin nổi tiếng. Và khái niệm này đã giúp làm sáng tỏ sự khác biệt thứ tự giữa hai bán cầu não. Bán cầu não trái là con sói, bán cầu não phải là con nhím.

Một cuốn sách về khoa học thần kinh đã viết: “Nhìn chung, bán cầu não trái tham gia vào quá trình phân tích thông tin. Ngược lại, bán cầu não phải chuyên về tổng hợp, nó đặc biệt giỏi liên kết các yếu tố rời rạc với nhau để tiếp nhận chúng một cách tổng thể”. Phân tích và tổng hợp có thể nói là hai quá trình cơ bản nhất của việc chuyển dịch thông tin. Bạn có thể tách cái tổng thể thành những phần riêng lẻ, hoặc kết nối các thành phần lại trong một thể thống nhất. Cả hai đều đóng vai trò thiết yếu đối với sự suy luận của con người. Nhưng chúng lại được định hướng bởi hai nửa khác nhau của bộ não. Roger Sperry đã lưu ý sự khác biệt cơ bản này trong một bài báo viết (với Jerre Levy-Agresti) năm 1968:

Những số liệu cho thấy, bán cầu não thứ yếu [bán cầu não phải], phần thầm lặng, chuyên môn hóa trong việc nhận thức kiểu Gestalt (cấu trúc hình thức), là nhà tổng hợp khi xử lý thông tin đầu vào. Bán cầu não chính [trái], phần lên tiếng, ngược lại, có khả năng hoạt động logic, phân tích giống như một chiếc máy tính. Ngôn ngữ của nó lại hông tương xứng với phương pháp tổng hợp  nhanh chóng, phức tạp mà bán cầu não phải đạt được.

Bán cầu não trái quy nạp về chỉ một câu trả lời riêng lẻ, trong khi bán cầu não phải lại phân bố theo cấu trúc. Bán cầu não trái tập trung vào từng phạm trù, bán cầu não phải lại tập trung vào các mối quan hệ. Bán cầu não trái có thể nắm bắt chi tiết nhưng chỉ có bán cầu não phải mới nhín thấy bức tranh toàn cảnh.

Tất cả kết luận này đưa chúng ta quay về với những bức ảnh chụp não đã nói ở phần đầu.

Sự sợ hãi và ghê tởm trong hạch hạnh nhân

Não chúng ta có hai bộ phận hình thành quả hạch có chức năng là trung khu an ninh của bộ não. Chúng được gọi là những hạch hạnh nhân và đóng vai trò quan trọng trong xử lý cảm xúc, đặc biệt là nỗi sợ hãi. Với một hạch hạnh nhân bên não trái và một hạch bên não phải, các hạch hạnh nhân này bao giờ cũng giám sát những mối đe dọa cho bộ não của chúng ta. Không có gì ngạc nhiên khi tôi nằm trong máy fMRI, quan sát các bức ảnh những người hoảng loạn và những cảnh tượng đáng sợ, các hạch hạnh nhân bắt đầu cảnh báo. Nhưng mỗi hạch hạnh nhân – bên phải hay bên trái – lên tiếng cảnh báo theo một cách hoàn toàn khác nhau và phụ thuộc vào hình ảnh tôi nhìn thấy.

Như nhữung hình ảnh chụp được về bộ não cho thấy, khi tôi quan sát các gương mặt, cả hai hạch hạnh nhân đều phản ứng – nhưng phía bên phải phản ứng mạnh hơn. Khi tôi nhìn vào các cảnh tượng trong ảnh, hạch phía bên trái lại phản ứng mạnh hơn. Điều này hóa ra lại rất tương thích với những hiểu biết của chúng ta về hai bán cầu não.

Tại sao khi quan sát những cảnh tượng bán cầu não trái lại phản ứng mạnh hơn so với khi quan sát những khuôn mặt? Đó là do quá trình xử lý mỗi cảnh tượng phụ thuộc vào tốc độ phân tích liên tục, vốn là điểm nổi trội của bán cầu não trái. Hãy xem xét bức tranh trang 25 và chuỗi phản ứng logic mà nó gây ra: Đây là một khẩu súng. Súng rất nguy hiểm. Hắn đang chĩa súng vào tôi. Thật là một tình huống đáng sợ. Khi đó, hạch hạnh nhân bên não trái của tôi khiến tôi nhảy ra khỏi ghế, đập tan cửa kính và kéo chuông báo động. Ngược lại, khi tôi quan sát những khuôn mặt, nó lại hầu như ở trạng thái tĩnh (mặc dù không phải hoàn toàn). Nguyên nhân là do bán cầu não phải, như rất nhiều nghiên cứu đã chỉ ra, có khả năng vừa nhận dạng khuôn mặt vừa tiếp nhận thái độ. Những kỹ năng này không dựa vào khả năng suy luận phân tích, tuyến tính – chúng ta không quan sát lần lượt từ đôi mắt, đến mũi, đến hàm răng – mà dựa vào khả năng tiếp nhận, diễn giải đồng thời các bộ phận trên khuôn mặt và tổng hợp những chi tiết đó để đi đến kết luận tổng thể.

(còn tiếp) 

TH: T.Giang – CSCI

Nguồn tham khảo: Daniel H. Pink – Một tư duy hoàn toàn mới – NXB LĐ-XH 2008.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s