Ảnh hưởng của Nga đối với Việt Nam – Phần I


Tóm tắt

Trong khi Việt Nam vẫn là đối tác quan trọng nhất của Nga ở Đông Nam Á trong 3 thập kỷ kể từ khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, thì Điện Kremlin đã không còn tiếng nói có trọng lượng ở Hà Nội như trong những năm 1980. Với việc Việt Nam đang tranh thủ sự ủng hộ đồng thời của Mỹ với tư cách là nhà bảo trợ an ninh và Trung Quốc với tư cách là đối tác thương mại lớn nhất và đối thủ chiến lược chính, ảnh hưởng của Moskva ở Hà Nội đã giảm đi đáng kể so với Washington hay Bắc Kinh.

Tuy nhiên, Việt Nam vẫn giữ quan hệ với Nga trong chiến lược chính sách đối ngoại rộng lớn của mình là đối xử với các nước lớn như nhau. Khi Mỹ cùng với Việt Nam kịch liệt phản đối chủ nghĩa bành trướng của Trung Quốc ở biển Nam Trung Hoa (Biển Đông), thì các tập đoàn năng lượng quốc gia Nga lặng lẽ khai thác dầu khí ngoài biển dọc đất nước Việt Nam. Và trong khi Nga từ chối công khai đứng về phía Việt Nam trong các tranh chấp trên biển với Trung Quốc và coi các hoạt động tự do hàng hải của Hải quân Mỹ là một hình thức can thiệp, thì chính Nga chứ không phải Mỹ mới là nước gần đây đã cung cấp cho Việt Nam hạm đội tàu ngầm tấn công lớn nhất Đông Nam Á.

Nga đã phần nào chú ý tới Đông Nam Á kể từ năm 1991 nên cũng muốn lợi dụng Việt Nam như một cánh cổng để khôi phục quan hệ với các nước còn lại trong khu vực và các nền kinh tế đang tăng trưởng nhanh chóng ở đây. Nước này cũng muốn tái thiết lập sự hiện diện quân sự ở Việt Nam để gia tăng sự hiện diện quân sự của họ ở Thái Bình Dương. Mặc dù để Nga bán vũ khí và khai thác nhiên liệu hóa thạch trên lãnh thổ của mình, nhưng Việt Nam vẫn thận trọng không để người bạn cũ của mình đến quá gần vì sợ rằng Nga sẽ phá hỏng mối quan hệ ngày càng nồng ấm và có ý nghĩa then chốt của mình với Mỹ. Nga còn phải nỗ lực nhiều để thuyết phục Việt Nam rằng nước này sẽ làm nhiều hơn là chỉ đóng vai trò thứ yếu so với Mỹ và Trung Quốc.

Đối đầu trên biển Nam Trung Hoa

Ngày 26/8/2019, Bộ Quốc phòng Mỹ đưa ra tuyên bố bày tỏ quan ngại sâu sắc về sự can thiệp mang tính ép buộc vào các hoạt động dầu khí lâu đời của Việt Nam ở biển Nam Trung Hoa trong khi cuộc đối đầu giữa các lực lượng hải quân Việt Nam và Trung Quốc đang diễn ra. Khi tàu khảo sát Hải Dương Địa chất 8 được các tàu hải cảnh hộ tống tiến vào vùng biển gần bờ của Việt Nam nhưng nằm trong phạm vi “đường 9 đoạn” mà Trung Quốc đơn phương vạch ra ở vùng xung quanh quần đảo Trường Sa có tranh chấp, Việt Nam đã lên tiếng phản đốilực lượng dân quân biển của Trung Quốc đang quấy rối các giàn khoan dầu khí và các tàu tiếp tế hoạt động gần Bãi Tư Chính. Bộ Quốc phòng Mỹ tuyên bố: “Trung Quốc sẽ không có được lòng tin từ các nước láng giềng cũng như sự tôn trọng từ cộng đồng quốc tế bằng việc duy trì các chiến thuật bắt nạt của mình. Các hành động của Trung Quốc nhằm ép buộc các nước ASEAN có yêu sách, lắp đặt các hệ thống quân sự tấn công và thực thi một yêu sách hàng hải bất hợp pháp làm dấy lên những nghi ngờ nghiêm trọng về uy tín của Trung Quốc”.

Điều mà Bộ Quốc phòng Mỹ đã bỏ qua là trong khi các giàn khoan đang hoạt động dưới sự điều hành của Tập đoàn dầu khí Việt Nam (Petro Vietnam), thì việc khai thác cũng nằm trong hoạt động của Rosneft. Trong khi cuộc cạnh tranh nước lớn giữa Mỹ và Trung Quốc đang diễn ra ở biển Nam Trung Hoa, Nga cũng âm thầm nhận thấy lợi ích của họ ngang bằng với lợi ích của Mỹ bởi những nét riêng biệt trong quan hệ đối ngoại của Việt Nam cho dù Điện Kremlin không chính thức thừa nhận điều này. Mặc dù các ưu tiên chiến lược của Nga ở Việt Nam từ lâu đã bị mối quan hệ đối tác bắt đầu nảy nở giữa Việt Nam và Mỹ làm lu mờ, nhưng Điện Kremlin đã tìm thấy cơ hội mới ở đồng minh của mình trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh mà họ hy vọng có thể nuôi dưỡng trong thời gian tới.

Việt Nam trong bối cảnh địa chiến lược gần đây

Quan hệ Việt Nam – Liên Xô được củng cố vào năm 1979. Sau một loạt cuộc tấn công bất ngờ của Khmer Đỏ khiến hàng nghìn người dân dọc biên giới với Campuchia thiệt mạng, Việt Nam đã phản công vào tháng 12/1978. Quân đội Việt Nam đã tiến vào Phnom Penh và hất cẳng Pol Pot vào ngày 7/1/1979, tiêu diệt một chế độ được Trung Quốc bảo trợ ở Đông Nam Á. Trung Quốc đã trả đũa vào tháng sau đó bằng việc thực hiện một cuộc xâm lược ngắn nhưng đẫm máu vào phía Bắc Việt Nam, mở ra một thập kỷ các cuộc gia tranh nhỏ thi thoảng diễn ra ở khu vực biên giới và cuộc chiến tranh hải quân ở biển Nam Trung Hoa.

Trong khi bị kẹt giữa cuộc xung đột quân sự kéo dài với Trung Quốc và lệnh cấm vận của Mỹ vào những năm 1980, Việt Nam vẫn đứng về phe Liên Xô. Liên Xô đã tận dụng vị thế của mình và giành được bản hợp đồng thuê miễn phí 25 năm đối với căn cứ hải quân có ý nghĩa sống còn về mặt chiến lược ở Vịnh Cam Ranh thuộc Nam Trung Bộ vào năm 1979. Điện Kremlin cũng lôi kéo được Campuchia vào tầm ảnh hưởng của Liên Xô.

Nửa sau thập kỷ được đánh dấu bằng những thay đổi có ảnh hưởng sâu rộng ở Việt Nam mà phần nào phản ánh công cuộc cải tổ ở Liên Xô. Sau khi Tổng bí thư Lê Duẩn qua đời, Đảng Cộng sản Việt Nam đã đưa ra chính sách Đổi Mới. Là công cuộc vẫn tiếp tục cho đến hôm nay, Đổi mới cho phép phát triển từng bước nền kinh tế thị trường và hợp pháp hóa thương mại tư nhân. Tuy nhiên, điều mà ban lãnh đạo tập thể mới của Việt Nam đã không làm, là thực hiện bất kỳ điều gì tương tự chính sách công khai hóa và minh bạch hóa tối đa của Liên Xô. Chưa từng có một thách thức nào có thể chấp nhận được đối với sự cai trị của Đảng dưới trật tự kinh tế mới.

Vẫn tồn tại sau sự sụp đổ của chủ nghĩa cộng sản ở Đông Âu, Việt Nam đã bình thường hóa quan hệ với Trung Quốc vào năm 1990 và với Mỹ vào năm 1995. Khi quan hệ giữa Việt Nam và phương Tây ấm lên thì thay vì sang Nga, các sinh viên được hưởng chế độ đãi ngộ sang Mỹ hoặc Australia để học tập ngày càng nhiều. Tại các ngôi trường từng dạy tiếng Nga và tiếng Đức ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, người Việt Nam đua nhau học tiếng Anh vì ngôn ngữ của các cường quốc thuộc khối Đông Âu trước đây đột ngột mất đi vị thế. Như thường thấy ở các nước được Liên Xô bảo trợ trước đây, ảnh hưởng của Điện Kremlin hầu như đã biến mất sau năm 1991. Con lắc quan hệ đối ngoại Việt Nam đã nghiêng về phía Mỹ vì  căng thẳng với Trung Quốc chưa bao giờ lắng dịu hoàn toàn. Mặc dù chiến sự đã kết thúc và quan hệ với Trung Quốc đã trở lại bình thường vào năm 1990, nhưng việc để mất Đá Gạc Ma thuộc quần đảo Trường Sa trong cuộc chiến năm 1988 vẫn thấy nước này cảm thấy đau xót. Và mặc dù quần đảo Hoàng Sa bị Trung Quốc chiếm đóng vào năm 1974, nhưng Việt Nam vẫn duy trì tuyên bố chủ quyền đối với quần đảo này.

Sự hiện diện của Trung Quốc ở quần đảo Trường Sa và Hoàng Sa có ý nghĩa ngày càng lớn. Rõ ràng nhất là nó cho phép nước này thiết lập sự hiện diện quân sự ở biển Nam Trung Hoa tại các cấu trúc địa hình cả tự nhiên lẫn nhân tạo. Tuy nhiên, người ta cho rằng mối quan tâm lớn của các nước có tuyên bố chủ quyền ở biển Nam Trung Hoa là các hiệp ước quốc tế có liên quan quy định các quyền đối với việc khai thác tài nguyên biển. Theo Công ước Liên hợp quốc về Luật biển (UNCLOS) năm 1982, những quần đảo không người ở này có thể tạo nên các vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) rộng 200 hải lý tính từ đường cơ sở của nước sở hữu được quốc tế công nhận ra mọi hướng. Nếu các tuyên bố chủ quyền của Việt Nam hay Trung Quốc được quốc tế công nhận, thì các ngư trường và quyền khai thác dầu khí sẽ thuộc về họ. Vì những lợi ích kinh tế mà Trung Quốc và những nước khác mà cũng có yêu sách ở biển Nam Trung Hoa (như Philippines trong trường hợp quần đảo Trường Sa) đều đang hành động thiếu chuẩn mực. Trong trường hợp của Việt Nam, Nga lo ngại rằng các hành động trên biển của Trung Quốc đủ khiến Việt Nam ngã vào vòng tay kẻ thù trước đây ở biên kia Thái Bình Dương sau khi hai nước thiết lập quan hệ vào giữa những năm 1990.

(còn tiếp) 

Nguồn: www.fpri.org – 14/10/2019

TLTKĐB – 22/10/2019

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s