Lý luận về văn hóa thay cho chủ nghĩa duy vật lịch sử – Phần cuối


Như vậy, khi nghiên cứu động thái xã hội lịch sử của các hình thức tồn tại xã hội, khoa học luôn tiến đến gần việc hiểu những tính quy luật có ý nghĩa phổ quát quy định sự tồn tại đó không chỉ thông qua các quan hệ kinh tế và chính trị, tức là những lợi ích cập nhật (với tất cả tầm quan trọng của chúng), mà cả trong những khuynh hướng nằm sâu hơn, thường là khó nhận thấy, của quá trình tự đồng nhất và phản tư tập thể của các xã hội trong lịch sử, trong những phương châm giá trị bề nổi và phần chìm của chúng, trong nội dung và phương hướng phổ biến các dòng thông tin – văn hóa, trong các hình thức và khuôn mẫu ý thức, trong tâm lý và những biểu hiện khác của văn hóa. Tất cả những cái đó, ở mức độ cao hơn nhiều so với chính trị và kinh tế, quy định những khúc rẽ ngoặt bất thường trong số phận lịch sử của nền văn minh; và xét trong quan hệ đối với văn hóa, những lợi ích cập nhật thường có thể xem chỉ như là những hình thức thứ yếu, phái sinh, do những định hướng giá trị bề sâu đề ra.

Thiết nghĩ đó cũng chính là mục tiêu đích thực của khoa văn hóa học, là câu trả lời của nó đáp lại đơn đặt hàng xã hội về phát triển một khoa học xã hội có tính phức hợp, liên bộ môn, là điều cũng đòi hỏi cả một tính định hướng tương ứng lẫn một nội dung giáo dục văn hóa học.

Nói tóm lại, có thể chia trường vấn đề của văn hóa học thành năm phương hướng nhận thức cơ bản, mà nhờ có sự đan quyện và tương tác giữa chúng, đã ra đời đối tượng của khoa học văn hóa học, một đối tượng rất khó xác định, nhưng không thể thiếu được trong hệ thống tri thức khoa học xã hội hiện đại:

+ thứ nhất, những vấn đề về nguồn gốc xã hội (sociogenes) – tức là những quá trình hình thành dạng thức của nguồn gốc dân tộc, nguồn gốc chính trị, nguồn gốc văn minh, nguồn gốc xã hội (hiểu theo nghĩa hẹp), lý luận đồng tác học xã hội, khủng hoảng học, lý luận về văn minh, địa lý xã hội – văn hóa học, lịch sử xã hội – tự nhiên…

+ thứ hai, những vấn đề về nguồn gốc thông tin bao gồm ký hiệu học và chú giải học, lý thuyết về các trường và ngưỡng thông tin – văn hóa, lý luận đại cương về giao tiếp văn hóa – xã hội, ngữ học có lời và không lời, lịch sử của khoa học và nội dung của giáo dục, intonologie (công nghệ hiểu biết lẫn nhau giữa các nền văn hóa) và những vấn đề khác;

+ thứ ba, những vấn đề về nguồn gốc giá trị, – lý luận và lịch sử hình thành và tiến hóa của các định hướng giá trị và  những cơ sở nền tảng của sinh hoạt động đồng và tương tác giữa con người với nhau, bao gồm cả giá trị học theo nghĩa hẹp, đạo đức học, những vấn đề về chức năng quy phạm và điều tiết của văn hóa, nghiên cứu các biểu hiệu (iconnographie) của các phổ quát văn hóa…

+ thứ tư, những vấn đề riêng về nguồn gốc văn hóa, – tức là về nguồn gốc phát sinh và tiến hóa của các đặc điểm tiêu biểu có ý nghĩa về mặt ký hiệu học thể hiện qua các sản phẩm và công nghệ của hoạt động con người, qua các “bức tranh thế giới” và hệ thống tâm lý – tinh thần của các xã hội trong lịch sử… tức là chính lý luận và lịch sử văn hóa (bao gồm những khía cạnh văn hóa – xã hội của ngành nghiên cứu về văn học và nghệ thuật, lịch sử tôn giáo, văn hóa học dân tộc và văn hóa học xã hội, lý luận đại cương về văn hóa, văn hóa học so sánh, lịch sử và loại hình học các nền văn hóa và văn minh cục bộ, lịch sử các tập tục, nghi lễ, lịch sử văn hóa vật chất…).

+ và cuối cùng, thứ năm, những vấn đề về phương pháp luận của văn hóa học, sự tự đồng nhất của nó trong hệ thống các khoa học và khoanh vùng đối tượng và phương pháp của nó, tức là điều mà những nhận xét trong bài này đề cập.

Việc phân định đối tượng của văn hóa học và các khoa học giáp ranh (triết học và sử học) có thể trình bày đại thể như sau:

+ triết học (khối vấn đề thuộc khoa học xã hội của nó) là khoa học về ý nghĩa của tồn tại xã hội;

+ sử học là khoa học về nội dung mặt hoạt động – sự kiện của tồn tại xã hội;

+ văn hóa học là khoa học về những hình thức lịch sử – cụ thể của tồn tại xã hội (hiểu khái niệm hình thức như sau: Đó là nói tới tất cả những hình thức có tổ chức của chế độ xã hội lẫn nội dung của những mối liên hệ thông tin điều tiết xã hội, những đặc điểm của các hệ thống có ý nghĩa quyết định những định hướng giá trị, những đặc điểm của sản phẩm và công nghệ hoạt động tiêu biểu cho xã hội đó (tức là những hình thức văn hóa hiểu theo nghĩa hẹp) đồng thời cả “những bức tranh thế giới” của các xã hội trong lịch sử và các tổ hợp ý thức văn hóa của mỗi cá nhân con người trong xã hội này hay khác).

Hiện nay, những hướng có ý nghĩa thời sự để đầu tư lao động của các chuyên gia văn hóa học là những lĩnh vực sau: thực tiễn nghiên cứu khoa học và sách báo chính luận khoa học; giảng dạy ở đại học về lý luận và lịch sử văn hóa, tôn giáo, nghệ thuật, văn hóa học xã hội dân tộc, lý luận về văn minh, đạo đức, mỹ học, giá trị học, những cơ sở của các quan hệ giữa các dân tộc và các nền văn hóa khác nhau; giảng dạy ở phổ thông trung học những môn thuộc khối văn hóa học, dân tộc học (narodovednie) và mỹ học; hoạt động biên tập xuất bản và báo chí thuộc diện khoa học xã hội và nhân văn; tổ chức nghiên cứu trong các cơ quan quản lý theo lãnh thổ và ngành về những vấn đề phát triển văn hóa, bảo vệ các di tích và môi trường lịch sử – văn hóa thiết lập quan hệ với các tổ chức và phong trào xã hội, dân tộc và tôn giáo, hoạt độn giám định và làm trung gian trong lĩnh vực này; thực tiễn bảo tàng và địa phương học; các hình thức hoạt động trong các tổ chức nghệ thuật và văn hóa quần chúng khác nhau (chủ yếu là các cấp ở cơ sở quản lý và chỉ đạo của chúng), trong các trung tâm sinh hoạt của thanh niên, văn hóa – dân tộc và xã hội; hợp tác với các tổ chức thuộc diện ngành xã hội học để nghiên cứu những khía cạnh văn hóa – đạo đức và giá trị học của đời sống kinh tế hàng ngày của người dân, những động cơ lao động và đạo đức kinh doanh của họ; công tác tư vấn – giám định trong các cơ sở kinh doanh về quảng cáo, tổ chức lao động, nghiên cứu về nhu cầu tiêu dùng, quản lý và tiếp thị chuyên nghiệp trên thị trường văn hóa phẩm, kinh doanh mỹ nghệ…

Những mục tiêu cơ bản trong hoạt động của giới văn hóa học là nhằm giúp cho con người và xã hội tự đồng nhất hóa về mặt xã hội và văn hóa dân tộc một cách đúng đắn, có căn cứ khách quan và văn minh về hình thức xã hội (trong đó có cả việc vạch trần những thứ huyền thoại quái đản do chính văn hóa đẻ ra). Giới văn hóa học cũng cần tác động tới sự hình thành và đưa vào ý thức xã hội một hệ thống các định hướng giá trị mới, phù hợp với những điều kiện mới của tồn tại xã hội, tham gia vào việc làm chiếc cầu nói chuyên nghiệp giữa xã hội và các thiết chế phái sinh của văn hóa, nghiên cứu, tìm hiểu kỹ và trình bày đơn đặt hàng xã hội của xã hội về hệ vấn đề và những hình thức văn hóa, hướng dẫn cho mọi người biết sử dụng văn hóa một cách có văn hóa, coi đó là công cụ để thể hiện những vấn đề và nhu cầu bức thiết của mình, giáo dục đức tính khoan dung về mặt dân tộc, xã hội, tôn giáo và văn hóa, phát huy sự đối thoại xã hội trong văn hóa…

Nhiệm vụ của những ý kiến lưu ý ở đây là nhằm mời các chuyên gia tham gia thảo luận về những vấn đề nêu trên tạp chí “Các khoa học xã hội và thời đại ngày nay” (ONS), cũng suy nghĩ về những mục tiêu và nhiệm vụ của tri thức khoa học – xã hội trong những điều kiện mới của đất nước hiện nay.

Người dịch: Ngô Thế Phúc

Nguồn: TĐB 94 – 01

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s