Can dự, cạnh tranh chiến lược và hơn thế


Thay vì đứng ra chỉ đạo và thúc đẩy hợp tác trong giai đoạn toàn cầu đang phải đối phó với thách thức chưa từng có, Washington và Bắc Kinh đã tham gia một cuộc tranh cãi lớn đe dọa làm “trật bánh” mối quan hệ vốn đã bị tổn thương giữa họ. Giống như trận đấu súng thường được kích hoạt bởi các sự kiện nhỏ, một cuộc xung đột Mỹ – Trung mới đang bùng phát bởi các vấn đề có vẻ không quan trọng, chẳng hạn như gán tội cho xuất xứ của virus corona và trục xuất các nhà báo. Ngày 18/3, Trung Quốc đã trục xuất hơn 10 nhà  báo Mỹ tại Bắc Kinh đang làm việc cho các tờ The New York Times, The Wall Street Journal và The Washington Post. Đây là đỉnh điểm của một quá trình bắt đầu từ giữa tháng Hai, khi 5 cơ quan truyền thông Trung Quốc như Tân Hoa xã và CGTN TV bị (Mỹ) xếp vào danh sách “các phái bộ nước ngoài”.

Việc Tổng thống Mỹ Donald Trump đề cập đích danh “virus Trung Quốc” là một câu chuyện phức tạp. Có lẽ câu chuyện này bắt đầu từ việc người Trung Quốc tức giận khi Ngoại trưởng Mĩ Michael Pompeo nhhhiều lần ám chỉ và cố tình gọi tên “virus Vũ Hán”. Ông đã khiến người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Zhao Lijan đưa ra một cáo buộc ngông cuồng rằng virus này có thể đã được các nhân viên Quân đội Mỹ đưa vào khi họ tham gia Thế vận hội Quân sự Thế giới ở Vũ Hán diễn ra hồi cuối tháng 10/2019. Do đó, có lẽ là một phản ứng có chủ ý, hôm 17/3, Trump đã tweet về việc hỗ trợ các ngành công nghiệp bị ảnh hưởng bởi “virus Trung Quốc” và sau đó sử dụng thuật ngữ này một cách thường xuyên. Trong một cuộc họp báo cùng ngày, Ngoại trưởng Mỹ Michael Pompeo đã thẳng thừng cáo buộc Trung Quốc tiến hành một “chiến dịch thông tin sai lệch” để đẩy quả bóng trách nhiệm. Ông tuyên bố chính phủ (Mỹ) trước tiên nhận thức rằng “virus Vũ Hán” là của Trung Quốc. Ông nêu rõ họ đã cảnh báo thế giới.

Lịch sử

Quan hệ Mỹ – Trung luôn có những thăng trầm. Sau cuộc chiến tranh Triều Tiên năm 1950, hai nước đã tham gia một cuộc Chiến tranh Lạnh kéo dài cho đến khi Mỹ tiếp cận thông qua Nixon và Kissinger hồi thập kỷ 70 thế kỷ trước và công nhận Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Sau đó, hai bên hoạt động gần giống như một liên minh chống lại Liên Xô, khi Mỹ giúp Trung Quốc tăng cường năng lực quân sự để đối trọng với Liên Xô. Bên cạnh tình báo, Mỹ còn giúp Trung Quốc tăng cường năng lực quân sự thông qua chuyển giao công nghệ cho Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLA). Vào cuối thập kỷ 80, Trung Quốc đã có máy tính, các công cụ máy móc tinh vi và các nhà khoa học và sinh viên của họ đang được đào tạo tại Mỹ. Ngoài ra, Trung Quốc nhận được sự hỗ trợ vô giá từ các kỹ thuật viên kỹ sư Mỹ trong chương trình không gian của nước này.

Sau vụ thảm sát Thiên An Môn, phần quân sự trong quan hệ giữa hai nước bị hạn chế, nhưng thương mại đã bùng nổ. Giao dịch thông tin và công nghệ của họ tăng vọt. Mỹ đã giúp Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và trở thành nước xuất khẩu hàng đầu thế giới và sau đó chính Mỹ đã nổi lên như một đối tác thương mại lớn nhất của Trung Quốc. Mỹ cũng nhận ra giá trị của Trung Quốc ngoài thương mại là khả năng duy trì trật tự thế giới – với tư cách là thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc, thúc đẩy không phổ biến vũ khí hạt nhân, gìn giữ hòa bình, cứu trợ nhân đạo và chống chủ nghĩa Hồi giáo cực đoan.

Chiến lược An ninh quốc gia

Chiến lược An ninh quốc gia 2015 của Chính quyền Obama đã khoe khoang rằng “phạm vi hợp tác của chúng ta với Trung Quốc là chưa từng có”. Trong khi đưa ra tuyên bố này, Mỹ đã nhận thức được thực tế là Trung Quốc thường sử dụng biện pháp hăm dọa như một công cụ để giải quyết tranh chấp lãnh thổ. Không quên hiện đại hóa quân sự, nhưng họ đã nhấn mạnh tầm quan trọng của chiến lược xoay trục “tái cân bằng sang châu Á” của Mỹ, vốn đang xoay quanh Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP). Điểm mấu chốt là: “Mỹ hoan nghênh sự trỗi dậy của một Trung Quốc ổn định, hòa bình và thịnh vượng”, mà họ muốn thiết lập một “mối quan hệ mang tính xây dựng”, có thể mang lại lợi ích cho cả hai quốc gia và thế giới. Kế hoạch của Obama đối phó với Trung Quốc đã trở nên thư giãn và tinh vi hơn, dựa trên việc sử dụng TPP để làm nghiêng cán cân kinh tế chống lại Trung Quốc, vì Mỹ đã là một cường quốc quân sự mạnh hơn.

Chính quyền Trump đã nâng cấp những tính toán này bằng cách, trước tiên và quan trọng nhất là, rút khỏi TPP. Và sau đó bắt đầu một cuộc chiến thương mại kéo dài với Bắc Kinh. Chẳng bao lâu, chiến lược này đã trở nên rõ ràng rằng đó không chỉ là về thương mại. Chiến lược An ninh Quốc gia Mỹ 2017 đã thẳng thừng cáo buộc Trung Quốc và Nga “cố gắng làm xói mòn an ninh và thịnh vượng của nước Mỹ” và tìm cách “định hình một thế giới chống lại các giá trị và lợi ích của Mỹ”. Tài liệu này liên tục nói về sự cần thiết phải thúc đẩy lợi ích của Mỹ chống lại “các đối thủ chiến lược” trong một loạt lĩnh vực – từ ngoại giao đến khoa học và công nghệ.

Thương mại và công nghệ

Thuế quan ban đầu của Mỹ được áp đặt hồi tháng 1 và tháng 3/2018 đối với các mặt hàng chủ yếu như máy giặt, bảng pin năng lượng Mặt trời, tiếp theo là thép và nhôm. Sau đó, Trung Quốc đã trả đũa, và cuộc “chiến tranh” thế giới bắt đầu một cách nghiêm túc.

Vào cuối năm 2019, hai bên đã áp mức thuế đối với hàng hóa trị giá 420 tỷ USD của nhau và Trung Quốc chịu thiệt hại lớn hơn vì xuất khẩu sang Mỹ lớn hơn nhiều. Lần này, bế tắc Mỹ – Trung không còn chỉ về thuế quan. Điều này trở nên rõ ràng khi Mỹ bắt đầu tấn công các công ty công nghệ Trung Quốc. Sau khi bất ngờ tạm hoãn lệnh cấm đối với ZTE – nhà sản xuất viễn thông Trung Quốc – hồi tháng 4/2018, Mỹ đã cấm các công ty nước này xuất khẩu thiết bị cho Fujian Jinhua Intergrated Circuit – nhà sản xuất chip nhớ hàng đầu Trung Quốc (bị sụp đổ sau đó). Theo Đạo luật quốc phòng Mỹ (NDAA) cho tài khóa 2019, các cơ quan Mỹ đã bị cấm mua sắm thiết bị từ Huawei, ZTE và 3 công ty Trung Quốc khác. Đạo luật cũng áp đặt các hạn chế lớn hơn đối với việc xuất khẩu các công nghệ nền tảng dựa trên cơ sở an ninh quốc gia. Một mục tiêu chính là công ty viễn thông Huawei, được cho là công ty hàng đầu thế giới về công nghệ 5G. Mỹ đã thực hiện một chiến dịch toàn cầu để thuyết phục bạn bè và đồng minh không sử dụng công nghệ 5G của Huawei.

Bất chấp tất cả những điều này, hai bên đã có thể đạt được một thỏa thuận thương mại giai đoạn I, theo đó Trung Quốc sẽ mua thêm 200 tỷ USD hàng hóa Mỹ so với mức của năm 2017. Bên cạnh đó, họ sẽ có các biện pháp bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ của các công ty phương Tây. Đổi lại, Mỹ sẽ giảm một nửa mức thuế mà họ đã áp đặt.

Virus corona

Nhưng mọi thứ giờ đây đã leo thang bởi cuộc khủng hoảng virus corona. Thiệt hại cho nền kinh tế Trung Quốc, và khả năng Mỹ sẽ rơi vào suy thoái có thể là một trở ngại tiếp theo cho sự phục hồi của Trung Quốc, căn cứ vào việc 19% xuất khẩu của họ là sang Mỹ. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến Trung Quốc, nước sẽ không đạt được mục tiêu xuất khẩu mà còn ảnh hưởng đến cả Mỹ, vốn không chỉ đơn giản là có đủ hàng hóa để xuất khẩu sang Trung Quốc.

Thật thú vị, một biểu hiện mới của cạnh tranh Trung – Mỹ là hai bên đang chạy đua để xem ai là người đầu tiên thành công trong việc phát triển một loại vaccine ngừa virus corona. Hôm 16/3, Viện Y tế Quốc gia Mỹ đã bắt đầu thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 1 loại vaccine phòng chống COVID-19 tại Seattle. Vaccine này có thên là mRNA-1273, được phát triển bởi Viện Quốc gia các bệnh dị ứng và truyền nhiễm (NIAID) và công ty Công nghệ sinh học Moderna. Ngày 17/3, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Mark Esper cho biết quân đội Mỹ cũng đang nghiên cứu vaccine ngừa COVID-19. Tuyên bố này được đưa ra sau chuyến thăm của ông tới Viện nghiên cứu y học quân sự về bệnh truyền nhiễm. Một viện quân sự khác là Viện nghiên cứu quân đội Walter Reed cũng đã bắt đầu nghiên cứu vaccine.

Trong khi đó Học viện Khoa học Quân y Trung Quốc (AMMS) đã được lệnh tham gia cuộc đua phát triển vaccine đầu tiên. Thiếu tướng Chen Wei, một nhà virus học hàng đầu, sẽ lãnh đạo một nhóm cùng với công ty sinh học CanSino. Các nhóm nghiên cứu khác trên khắp thế giới cũng đang cố gắng phát triển phương pháp điều trị. Tờ South China Morning Post trích dẫn lời một chuyên gia, giới lãnh đạo Trung Quốc sẽ cảm thấy “bị mất mặt” nếu người Mỹ tình cờ đánh bại họ trong việc này.

Trò chơi đổ lỗi giữa Mỹ và Trung Quốc không chỉ đơn thuần là nhằm ghi điểm ngoại giao, mà đó là sự cố gắng trốn tránh đổ lỗi cho các hành vi bất cẩn nghiêm trọng. Trung Quốc phải thừa nhận sai lầm trong việc lơ là trách nhiệm của họ khi để virus lây lan mà không đưa ra cảnh báo cho cộng đồng quốc tế trong suốt gần hai tháng.

Chính quyền Trump, như những gì đang xảy ra hiện nay, dường như đã làm điều tương tự đối với chính nước Mỹ. Các cơ quan tình báo Mỹ đã đưa ra những cảnh báo được phân loại về mức độ nghiêm trọng của virus kể từ tháng 1 vừa qua, trong khi Chính quyền Trump đã giảm nhẹ mối nguy hiểm cho đến giữa tháng 3.

Con đường tơ lụa y tế

Trong khi đó, Trung Quốc đã tăng cường các nỗ lực trợ giúp các nước châu Âu bị virus tấn công. Trước tiên, Bắc Kinh tìm cách định vị mình là một quốc gia “có trách nhiệm”, Thứ hai, họ đang hành động để bù đắp những gì họ tin là một chiến dịch do Mỹ phát động nhằm đổ lỗi cho Trung Quốc về thảm họa kinh tế và sức khỏe cộng đồng toàn cầu phát sinh từ COVID-19. Thứ ba, đó là một tín hiệu cho thấy nền kinh tế Trung Quốc – bị cú giáng do việc đóng cửa song vẫn rất mạnh – đang thay đổi và có thể đóng vai trò tích cực, nếu không phải là vai trò chính trong việc hỗ trợ các quốc gia khác bị virus tấn công phục hồi. Châu Âu cần được nhấn mạnh là mục tiêu chính của Sáng kiến Vành đai và Con đường.

Kurt Campbell và Rush Doshi gần đây đã lưu ý rằng khi Washington có vẻ chùn bước, thì “Bắc Kinh đang tiến nhanh chóng và lão luyện để trở thành lãnh đạo toàn cầu trong ứng phó với đại dịch”. Bất chấp trách nhiệm của mình trong việc cho phép sự bùng phát  dịch bệnh vượt khỏi tầm kiểm soát, các hành động của Bắc Kinh và sự mệt mỏi của Mỹ có thể làm thay đổi căn bản vị thế của Mỹ trong đời sống chính trị toàn cầu và cuộc chạy đua giành quyền lãnh đạo trong thế kỷ XXI…

Nguồn: www.eurasiareview.com

TKNB – 26/03/2020

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s