Quan hệ châu Âu – Trung Quốc sau đại dịch – Phần I


Tóm tắt

+ Cách Bắc Kinh xử lý đại dịch COVID-19 đã làm thay đổi các giả định vốn có từ lâu của châu Âu về độ tin cậy của Trung Quốc với tư cách là tác nhân gây khủng hoảng và cách nước này tiếp cận dự án châu Âu đối với Trung Quốc.

+ Hiện tại, nhu cầu cấp bách về nguồn cung vật tư y tế và tình hình kinh tế khó khăn sẽ hạn chế phạm vi của những thay đổi trong chính sách của châu Âu.

+ Tuy nhiên, trong các vấn đề từ chuỗi cung ứng đến cạnh tranh ý thức hệ, chính phủ các nước châu Âu đã điều chỉnh lại quan điểm của mình về việc tình trạng đối kháng giữa họ và Trung Quốc sẽ thay đổi ra sao sau đại dịch.

+ Cuộc khủng hoảng cũng đang làm gia tăng những yêu cầu từ phía quốc hội, truyền thông và người dân châu Âu rằng chính sách đối với Trung Quốc của châu Âu phải có nền tảng cởi mở hơn, có trách nhiệm hơn và dựa trên các giá trị.

+ Các chính phủ ngày càng khó có thể duy trì cách tiếp cận như bình thường với Bắc Kinh.

Giới thiệu

Châu Âu đang trong giai đoạn đầu của một cuộc tranh luận mới về Trung Quốc. Năm 2019, Liên minh châu Âu (EU) đã công bố một báo cáo triển vọng chiến lược trong đó coi Trung Quốc là “đối thủ mang tính hệ thống”, phản ánh sự thay đổi rõ nét trong các giả định của châu Âu về cán cân trong mối quan hệ Trung Quốc-châu Âu. Đại dịch COVID-19 đang làm nghiêng cán cân này hơn nữa. Điều này chắc chắn không phải do ý thích đơn thuần: các nhà hoạch định chính sách châu Âu ưu tiên giải quyết các thách thức cấp bách về kinh tế và y tế mà họ phải đối mặt khi cuộc cạnh tranh địa chính trị phần lớn bị đình trệ. Sự hợp tác mang tính thực dụng với Bắc Kinh nhằm đảm bảo nguồn cung vật tư y tế thiết yếu vẫn là ưu tiên hàng đầu trong nghị trình song phương của nhiều nước châu Âu, trong khi nhu cầu phục hồi các nền kinh tế đang tê liệt sẽ thúc đẩy nhiều quyết định của những nước này trong thời gian tới. Tuy nhiên, ngay trong lúc khủng hoảng này, những nỗ lực của Trung Quốc nhằm khai thác các điểm yếu chính trị và kinh tế ở châu Âu cần phải bị đẩy lùi – dù là các chiến dịch đưa tin sai lệch hay những nỗ lực nhắm vào các tài sản kinh tế có tầm quan trọng chiến lược.

Tuy nhiên, điều quan trọng hơn sẽ là những nỗ lực của châu Âu nhằm đánh giá lại mối quan hệ với Trung Quốc sau cuộc khủng hoảng này. Một thập kỷ trước, vai trò khiêm tốn nhưng hữu ích của Trung Quốc trong cuộc khủng hoảng nợ công của châu Âu đã giúp Bắc Kinh tạo thiện cảm với các nhà lãnh đạo trên khắp châu lục này, ảnh hưởng đến chính sách của họ đối với Trung Quốc cho đến tận ngày nay. Cuộc khủng hoảng hiện nay có thể có tác động ngược lại. Các cuộc thảo luận ở châu Âu về những vấn đề dài hạn, từ đa dạng hóa chuỗi cung ứng cho đến an ninh viễn thông, sẽ diễn ra trong bầu không khí nghi ngờ cao độ đối với Chính phủ Trung Quốc và hiểu thấu hơn về Trung Quốc dưới sự lãnh đạo của Tập Cận Bình.

Cách hành xử của đảng-nhà nước Trung Quốc trong những tuần đầu dịch bệnh bùng phát ở Vũ Hán và việc châu Âu bộc lộ sự phụ thuộc vào Trung Quốc về các nguồn cung quan trọng đã cung cấp đủ cơ sở để đánh giá lại mối quan hệ giữa hai bên. Cách thức Bắc Kinh xử lý một trong những thách thức nghiêm trọng nhất mà các chính phủ châu Âu, và chính dự án châu Âu, phải đối mặt trong thời gian gần đây đảm bảo rằng sẽ có một sự cân nhắc lại về chính trị.

“Cảm ơn, Trung Quốc”

Trong giai đoạn đầu của cuộc khủng hoảng, sự điêu luyện trong chính sách “ngoại giao y tế” của Trung Quốc đã khiến một số nhà quan sát bên ngoài tin rằng Bắc Kinh đang giành được một loạt chiến thắng về sức mạnh mềm ở châu Âu. Những lời khen ngợi và sự chào đón nồng nhiệt ở sân bay từ phía những nhân vật như Tổng thống Serbia Aleksandar Vucic và Bộ trưởng Ngoại giao Italy Luigi Di Maio dành cho các chuyến hàng việc trợ của Trung Quốc đã được nhiều người trích dẫn như một ví dụ về sự thay đổi quyền lực theo hướng có lợi cho Trung Quốc. Gần như không có gì có thể biện minh cho điều này ngay cả tại thời điểm đó. Trong mỗi trường hợp, các chính trị gia vốn có mối quan hệ thân thiện với Chính phủ Trung Quốc đã tìm cách lợi dụng việc cung cấp vật tư y tế để hợp thức hóa các mối liên kết đó va khiến các đối tác châu Âu của họ cảm thấy xấu hổ đến mức phải giúp đỡ nhiều hơn. Chắc chắn sự thiếu đoàn kết của châu Âu trong những ngày đầu – thể hiện qua mọi quyết định từ việc đóng cửa biên giới đến hạn chế xuất khẩu – đã tạo ra những vấn đề thực sự cho các quốc gia bị ảnh hưởng nặng nề nhất. Tuy nhiên, việc Bắc Kinh sẵn sàng nắm bắt và thổi phồng những chia rẽ đó vào thời điểm nhạy cảm như vậy đã gây ra phản ứng dữ dội từ phía các chính phủ và thể chế chịu ảnh hưởng của những hoạt động thao túng chính trị của Trung Quốc.

Việc Trung Quốc sử dụng các chiến thuật gây chia rẽ ở châu Âu không phải là điều mới mẻ. Các cuộc họp “17+1” của Trung Quốc với các quốc gia Trung và Đông Âu, và những nỗ lực của nước này ngăn cản các nước châu Âu đưa ra tuyên bố chung về biển Nam Trung Hoa (Biển Đông) hay các vấn đề nhân quyền, là những ví dụ quen thuộc (nếu không muốn nói là thường bị phóng đại quá mức). Đôi khi, các chính trị gia châu Âu tức giận tới mức yêu cầu Trung Quốc nên tuân thủ chính sách “một châu Âu”, và bày tỏ sự ủng hộ đối với Đài Loan. Trước khi xảy ra đại dịch, EU và các quốc gia thành viên quan trọng của liên minh cũng đã tăng cường nỗ lực đối phó với các chiến dịch thông tin của Trung Quốc, vốn đã trở thành nguồn ngày càng gây nhiều quan ngại.

Tuy nhiên, Bắc Kinh hưởng lợi từ sự đối lập mà nhiều nước châu Âu đã chỉ ra giữa Trung Quốc và Nga. Theo quan điểm này, trong khi Nga có thái độ thù địch với EU, thì Trung Quốc chỉ tìm cách cản trở tính đoàn kết của châu Âu trong những vấn đề hẹp lấy Trung Quốc có thể được tin là một nhân tố duy trì nguyên trạng trong các cuộc khủng hoảng; và trong khi Nga tung ra thông tin sai lệch, nhắm mục tiêu vào các công dân châu Âu và tìm cách đưa những người theo chủ nghĩa dân túy lên nắm quyền, thì Trung Quốc lại tập trung vào việc quản lý hình ảnh tích cực và bí mật lôi kéo tầng lớp tinh hoa.

Đây không phải là sự phân biệt vu vơ. Quan điểm của nhiều nhà lãnh đạo châu Âu đã bị ảnh hưởng sâu sắc bởi cuộc khủng hoảng kinh tế gần đây nhất tại châu lục này. Cách xử lý của Bắc Kinh trong giai đoạn từ lúc ngân hàng đầu tư Mỹ Lehman Brothers phá sản năm 2008 đến khi sự hỗn loạn trong các thị trường nợ bắt đầu lan rộng ở Nam Âu vào năm 2010 được coi là thiết thực, kín đáo và mang tính xây dựng. Việc đóng góp cho Quỹ bình ổn tài chính châu Âu (EFSF) cũng như một vài lời trấn an công khai và việc mua trái phiếu vào thời điểm nhạy cảm không biến Trung Quốc thành “vị cứu tinh” của Khu vực đồng euro. Tuy nhiên, khi kết hợp với gói kích thích lớn của Trung Quốc trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu sụp đổ và việc nước này không đồng ý với đề xuất của Nga bán tháo cổ phần trong các công ty thế chấp được Chính phủ Mỹ tài trợ, Trung Quốc đã để lại ấn tượng lâu dài đối với các nhà lãnh đạo châu Âu. Mặc dù Trung Quốc có thể làm xói mòn các yếu tố tự do, dân chủ và dựa trên thị trường của trật tự quốc tế trong những thời điểm bình thường, nhưng dường như động cơ của nước này chính là lợi ích trong việc duy trì sự gắn kết khi hệ thống này, bao gồm cả EU, bị đe dọa.

Sự đối lập này cũng đã được thử nghiệm nhiều lần ở châu Âu trong thời đại Tập Cận Bình. Bắc Kinh đưa ra một quan điểm công khai rõ ràng phản đối Brexit trong khi Nga hăng hái ủng hộ. Trung Quốc không vui mừng lợi dụng cuộc khủng hoảng người tị nạn. Và Trung Quốc đã thực hiện những nỗ lực vô cùng lệch lạc để duy trì quan điểm trung lập về việc Nga sáp nhập Crimea. Trong mỗi trường hợp, Bắc Kinh chắc chắn là bên hưởng lợi lớn nhất, từ việc mua các cảng và giải quyết các mối quan ngại về năng lượng ở Bồ Đào Nha và Hy Lạp, cho đến việc thắt chặt mối quan hệ với Moskva, nhưng cùng lắm cũng chỉ hưởng lợi một phần từ sự hỗn loạn chứ không phải là chất xúc tác cho sự hỗn loạn.

(còn tiếp)

Nguồn: Hội đồng quan hệ đối ngoại châu Âu – 05/2020

CVĐQT số 05/2020

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s